Bu kitabın metni, ölçümleri, tabloları, şekilleri ve tasarımı dâhil tüm hakları yazarı Yalçın Yılmaz Kapancı'ya aittir. Kitabın tamamı ya da herhangi bir bölümü, yazarın yazılı izni olmadan kopyalanamaz, çoğaltılamaz, değiştirilemez, dağıtılamaz, yayımlanamaz ve satılamaz.
5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu'nun 71. maddesi uyarınca, bir eseri hak sahibinin yazılı izni olmadan çoğaltmak, dağıtmak ya da yaymak suçtur ve bir yıldan beş yıla kadar hapis veya adli para cezası gerektirir. Yasanın izin verdiği ölçüde, kaynak gösterilerek yapılan kısa alıntılar saklıdır.
Bu kitaptaki bilgiler eğitim amaçlıdır; yatırım tavsiyesi değildir.
Elinizdeki kitap, BEKAPAKADEMİ'nin yetmiş beş fasiküllük teknik analiz eğitim serisinden doğdu. O seri grafik okumanın yaygın öğretisini baştan sona anlatıyordu: mum formasyonları, fiyat formasyonları, göstergeler, risk ve psikoloji. Seriyi kitaba dönüştürürken kendimize basit bir soru sorduk: anlatılan bu kuralların ne kadarı gerçekten işe yarıyor?
Bu sorunun cevabını başka bir kitapta aramadık. Her iddiayı kendi veritabanımızda, çoğunlukla Borsa İstanbul'un 565 hissesinin 2021'den bu yana her işlem gününde tek tek sınadık. Ölçüm ne dediyse onu yazdık; öğretiyi doğrulayanı da, yanlışlayanı da. Kitabın sonundaki bilançoda, tek cümleyle söylenebilen 40 iddianın 9 tanesinin doğrulandığını, 13 tanesinin ters çıktığını, 18 tanesinde ise bir etki gösterilemediğini göreceksiniz.
Bu sonuç teknik analizin işe yaramadığı anlamına gelmiyor. Fiyatın trendin hangi tarafında durduğunu gösteren ölçüler ve riskin nasıl sınırlanacağına dair kurallar sınavı iyi geçti. Sınavı geçemeyen, ölçülmeden tekrarlanan cümlelerdi. Bu kitabın size bırakmak istediği şey bir kural listesi değil, bir alışkanlık: duyduğunuz her iddiaya “bu ölçüldü mü, neyle karşılaştırıldı?” diye sormak.
Kitap 60 bölüm, sekiz kısım ve bir kapanıştan oluşuyor. İlk kısımlar temelleri anlatıyor ve ölçüm yöntemini adım adım kuruyor; bu yüzden baştan okumanızı öneririm. Göstergeleri hemen grafikte kullanmak isteyen okur, sekizinci kısımdaki uygulama bölümlerinden başlayabilir: orada her gösterge, kurayla seçilmiş gerçek bir hissede sade bir dille okunuyor. Yabancı gelen bir terim olursa kitabın sonundaki sözlüğe bakabilirsiniz.
Kitaptaki hiçbir cümle bir alım-satım tavsiyesi değildir. Sayılar belli bir piyasanın belli bir dönemine aittir ve değişebilir; değişmeyecek olan, bir iddiayı sınamanın yoludur. Serinin birinci kitabı BEKAPRSI Gerçeği kendi sistemimizi ölçmüştü. Bu ikinci kitap aynı yöntemi bütün bir öğretiye uyguluyor.
Bir fiyat grafiği, bir şirketin ne kadar ettiğini söylemez. Onun yerine çok daha dolaysız bir şeyi söyler: insanların o şirkete bugüne kadar ne ödemeye razı olduğunu. Teknik analiz, bu kaydı okuma disiplinidir.
Teknik analizin kökeni, borsaların bugünkü hâlini almasından çok öncesine uzanır. On sekizinci yüzyıl Japonya'sında, Osaka'daki Dōjima pirinç borsasında Munehisa Homma adında bir tüccar, pirinç fiyatlarının günlük hareketlerini kaydetmeye başladı. Homma'nın fark ettiği şey basitti ama o gün için yeniydi: fiyatı belirleyen tek şey arz ve talep değildi; alıcıların korkusu ve hırsı da fiyata yansıyordu. Bu gözlemi kaydetmek için geliştirdiği gösterim, bugün dünyanın her yerinde kullandığımız mum grafiğidir.
Batı'da aynı fikir yüz elli yıl sonra, bağımsız biçimde ortaya çıktı. Charles Dow (1851–1902), Wall Street Journal'ı kurdu ve borsa hareketlerini sistematik olarak izlemeye başladı. Ölümünden sonra yazıları derlenerek Dow Teorisi adını aldı; bugün kullanılan trend, düzeltme ve teyit kavramlarının hepsi oradan gelir.
Yirminci yüzyılın ikinci yarısında hesap makinesi ve ardından bilgisayar devreye girince, elle çizilen grafiklerin yerini hesaplanan göstergeler aldı. Hareketli ortalamalar, RSI, MACD gibi araçların hepsi bu dönemin ürünüdür. Bugün aynı hesaplar saniyeler içinde yapılıyor — ama sordukları soru Homma'nın sorduğuyla aynı: fiyat şu an nereye bakıyor?
Teknik analiz, bir varlığın geçmiş fiyat ve işlem hacmi verisini inceleyerek gelecekteki fiyat hareketi için olasılık değerlendirmesi yapma yöntemidir. Şirketin değerini hesaplamaz; fiyatın davranışını okur.
Tanımdaki iki sözcük önemlidir. Birincisi olasılık: teknik analiz kesinlik üretmez, üreten hiçbir yöntem de yoktur. İkincisi davranış: incelenen şey şirket değil, o şirkete karşı gösterilen tepkidir.
Teknik analizin tamamı üç varsayıma dayanır. Bu varsayımları kabul etmiyorsanız yöntemin geri kalanı da anlamsızdır; bu yüzden baştan açıkça yazılırlar.
Bir varlık hakkında bilinen bütün bilgi — bilanço, haber, beklenti, hatta söylenti — zaten fiyatın içindedir. Bu varsayım, teknik analistin neden bilanço okumadığını açıklar: okunacak olan zaten fiyata yansımıştır. Varsayımın zayıf noktası da buradadır: henüz kamuya açılmamış bilgi fiyatta olamaz.
Fiyat rastgele zıplamaz; bir yön tutturduğunda o yönde devam etme eğilimi gösterir. Teknik analizin bütün pratik değeri bu eğilimden doğar — trend yoksa yöntemin söyleyeceği de azdır. Yatay ve yönsüz piyasalarda çoğu göstergenin yanılmasının sebebi budur.
Fiyat grafiklerinde tekrar eden biçimler görülür, çünkü onları üreten insan davranışı tekrar eder. Korku ve hırs iki yüz yıl önce nasıl davranıyorsa bugün de öyle davranıyor. Tekrar eden şey fiyat değil, tepkidir.
Temel analiz ile teknik analiz rakip değil, farklı sorular soran iki yöntemdir. Temel analiz ne kadar eder diye sorar ve cevabı bilançoda arar. Teknik analiz ne zaman diye sorar ve cevabı fiyatın kendisinde arar. Uzun vadeli bir yatırımcı için ikisi birbirini tamamlar: hangi varlığın alınacağına temel analiz, ne zaman alınacağına teknik analiz karar verir.
| Temel analiz | Teknik analiz | |
|---|---|---|
| Sorusu | Ne kadar eder? | Ne zaman? |
| Verisi | Bilanço, sektör, makro | Fiyat ve hacim |
| Vadesi | Aylar, yıllar | Dakikalar, aylar |
| Varsayımı | Fiyat değere yaklaşır | Fiyat her şeyi içerir |
| Zayıf yanı | Zamanlama söylemez | Sebep söylemez |
Kehanet değildir. Hiçbir formasyon geleceği bilmez; yalnız olasılık dağılımını değiştirir.
Otomatik para değildir. Sinyal üretmek kolaydır, sinyale uymak zordur. Yöntemin başarısız olduğu yerlerin çoğunda kural değil, disiplin kırılmıştır.
Tek başına yeterli değildir. Ne alınacağı, ne kadar alınacağı ve ne zaman vazgeçileceği ayrı katmanlardır.
Teknik analiz, fiyatın geçmiş davranışını okuyarak gelecek için olasılık değerlendirmesi yapan bir disiplindir. Üç varsayıma dayanır: piyasa her şeyi fiyatlar, fiyat trendlerle hareket eder, tarih tekerrür eder. Temel analizin rakibi değil, tamamlayıcısıdır — biri neyi, diğeri ne zaman sorusunu cevaplar.
Bir fiyat grafiği bakılan şeyi değil, bakma biçimini seçmenizi ister. Aynı dönem, aynı fiyatlar, aynı işlemler — ama nasıl çizdiğinize göre bambaşka şeyler görürsünüz. Bu bölümde dört gösterimi aynı veri üzerinde yan yana koyuyoruz.
Bir işlem gününde fiyat tek bir sayı değildir. Gün açılır, yükselir, düşer ve kapanır — yani her günün dört ayrı fiyatı vardır: açılış, en yüksek, en düşük ve kapanış. Grafik tipleri, bu dört sayının kaçını ve nasıl gösterdiğine göre ayrışır.
Daha fazla bilgi göstermek her zaman daha iyi değildir. Çok uzun bir dönemi incelerken dört fiyatın hepsi ekranı doldurur ve trend kaybolur; tek bir günün içindeki mücadeleyi anlamaya çalışırken ise yalnız kapanışa bakmak sizi kör bırakır. Doğru gösterim, sorduğunuz soruya bağlıdır.
En sade gösterim. Yalnız kapanış fiyatlarını alır ve birleştirir. Gün içindeki dalgalanmayı tamamen atar.
Kapanış fiyatının ayrı bir ağırlığı vardır: gün içindeki ani hareketler çoğu zaman geri alınır, kapanış ise piyasanın o günü nerede bitirmeye razı olduğunu gösterir. Bu yüzden uzun vadeli trend incelemesinde çizgi grafik hâlâ en temiz araçtır.
Uzun vadeli trend, endeks karşılaştırması, birden çok varlığı üst üste koyarken. Kısa vadeli işlem kararlarında yetersizdir.
Batı'nın klasik gösterimi. Her gün için dikey bir çubuk çizilir: çubuğun üstü o günün en yükseği, altı en düşüğü. Sol tarafa çıkan kısa tırnak açılışı, sağ tarafa çıkan tırnak kapanışı gösterir. İngilizcede dört fiyatın baş harfleriyle OHLC denir.
Bar grafik bilgi bakımından mum grafiğiyle birebir aynıdır — hiçbir eksiği yoktur. Farkı okunabilirliktedir: ince çubuklar yan yana geldiğinde, açılış ile kapanış arasındaki ilişkiyi görmek için tırnaklara tek tek bakmak gerekir.
Bölüm 01'de anlattığımız Japon geleneğinden gelir. Aynı dört fiyatı gösterir ama açılış ile kapanış arasını doldurulmuş bir gövdeye çevirir. Gözün en hızlı yakaladığı şey alan olduğu için, günün kazananı bir bakışta görünür.
Bu, sadece bir çizim tercihi değildir; algıyla ilgili bir tercihtir. İnsan gözü ince çizgilerin uzunluğunu karşılaştırmakta yavaş, dolu alanların büyüklüğünü ve rengini ayırt etmekte çok hızlıdır. Bar grafikte açılışın kapanışın üstünde mi altında mı olduğunu anlamak için iki küçük tırnağın hangisinin daha yukarıda durduğuna bakmanız gerekir; mumda aynı bilgi gövdenin rengiyle, hiç düşünmeden gelir. Otuz mumluk bir ekranda bu fark önemsizdir, iki yüz mumluk bir ekranda değildir.
Gövdenin dolu ya da boş olması yönü verir: kapanış açılışın altındaysa gün düşüşle bitmiştir, üstündeyse yükselişle. Fitillerin uzunluğu ise mücadelenin şiddetini anlatır — uzun bir alt fitil, fiyatın aşağı itilip geri alındığı anlamına gelir.
Bilgi kaybı olmadan en hızlı okunan gösterim mumdur. Bundan sonraki bütün bölümlerde, aksi belirtilmedikçe grafikler mum olarak çizilir.
Japonca'da ortalama çubuk demek. Gerçek fiyatları göstermez; her mumu komşularıyla ortalayarak yumuşatılmış bir seri üretir. Kapanış o günün dört fiyatının ortalamasıdır, açılış ise bir önceki mumun gövde ortasıdır.
Bu grafikteki hiçbir fiyat gerçek işlem fiyatı değildir. Gördüğünüz açılış o gün kimsenin ödemediği bir sayıdır. Trendi görmek kolaylaşır ama alım-satım seviyesi olarak kullanılamaz; emir verirken gerçek mum grafiğine dönmek zorunludur.
| Gösterdiği | Güçlü yanı | Kullanım | |
|---|---|---|---|
| Çizgi | Kapanış | En sade, trend net | Uzun vade, karşılaştırma |
| Bar | Dört fiyat | Eksiksiz, yer kaplamaz | Yoğun ekran, çok varlık |
| Mum | Dört fiyat | En hızlı okunur | Genel amaçlı — varsayılan |
| Heikin Ashi | Ortalanmış | Gürültüyü siler | Yalnız trend teşhisi |
Dördü arasında bir üstünlük sıralaması yoktur; soru değişince cevap da değişir. Yine de pratikte tek bir kural işe yarar: karar mum grafiğinde verilir. Diğerleri yardımcıdır.
Bu dördü dışında, zamanı eksenden çıkaran gösterimler de vardır. Point & Figure yalnız belirli bir büyüklüğü aşan fiyat hareketlerini X ve O sütunlarıyla işaretler; günler yerine hareketler sayılır. Renko sabit büyüklükte tuğlalar dizer, yeni tuğla ancak fiyat o kadar hareket edince eklenir. Kagi ise yön değişimini çizginin kalınlığıyla anlatır. Üçünün ortak iddiası aynıdır: zamanı atarsan gürültü de gider.
Bu kitapta bu tipleri kullanmayacağız. Sebebi şudur: zamanı eksenden çıkarmak, hacim ve mum formasyonları gibi zamana bağlı bütün araçları da devre dışı bırakır. Bir yerde karşınıza çıkarsa yabancılık çekmeyin diye anıyoruz.
Fiyat grafiğinin altında neredeyse her zaman ikinci bir panel bulunur: hacim. O gün kaç adet işlem gördüğünü gösterir; yani fiyat hareketinin arkasında kaç kişinin durduğunu söyler.
Hacmin tek başına yönü yoktur; fiyat hareketine ağırlık katar. Yüksek hacimle gelen bir yükseliş, düşük hacimle gelen aynı yükselişten daha inandırıcıdır; çünkü ilkinde çok sayıda katılımcı o fiyattan almaya razı olmuştur. Hacmi ileride ayrı bir bölümde ele alacağız — burada yalnız grafiğin ayrılmaz bir parçası olduğunu kaydediyoruz.
Grafik tipini seçtikten sonra çoğu yatırımcının hiç fark etmediği ikinci bir karar daha vardır: dikey eksenin ölçeği. Doğrusal ölçekte eşit aralıklar eşit tutarı gösterir — 10 lira ile 20 lira arası, 100 lira ile 110 lira arası kadar yer kaplar. Logaritmik ölçekte ise eşit aralıklar eşit yüzdeyi gösterir: iki katına çıkmak, grafiğin neresinde olursa olsun aynı mesafedir.
Farkı bir örnekle görelim. Hisse 10 liradan 20 liraya çıkmış, sonra 200 liradan 210 liraya çıkmış olsun. Doğrusal ölçekte iki hareket de 10 liralık, yani grafikte tıpatıp aynı yüksekliktedir. Oysa biri paranızı ikiye katlamıştır, diğeri size yüzde beş kazandırmıştır. Yatırımcıyı ilgilendiren lira değil yüzdedir; logaritmik ölçek de tam olarak bunu ölçer. Aynı sebeple, logaritmik ölçekte çizilen bir destek ya da direnç çizgisi yüzdesel bir seviyeyi temsil eder — doğrusal ölçekte çizilen aynı çizgi ise fiyat büyüdükçe anlamını yitirir.
Kısa dönemde ikisi arasında kayda değer fark yoktur. Ama fiyatın birkaç katına çıktığı uzun dönemlerde doğrusal ölçek yanıltır: başlangıçtaki yüzdesel hareketler ezilip düz çizgiye döner, sondakiler abartılı görünür. Yıllara yayılan grafiklerde logaritmik ölçek kullanılır.
Bu kitabın kardeş cildi BEKAPRSI Gerçeği'ndeki hayat çizgisi ölçümünün tamamı logaritmik ölçek üzerine kuruludur. Sebebi tek cümleyle şudur: log ölçekte sabit eğimli bir doğru, sabit bileşik getiri demektir — doğrunun eğimi doğrudan yıllık orana çevrilebilir.
Grafiği açtığınızda gördüğünüz geçmiş fiyatlar çoğu zaman o gün borsada oluşan fiyatlar değildir. Şirket bedelsiz sermaye artırımı yaptığında ya da temettü dağıttığında, geçmiş fiyatlar geriye dönük olarak yeniden hesaplanır; buna düzeltme denir.
Bir örnek: elinizde 100 lot hisse var ve fiyatı 40 lira. Şirket yüzde 100 bedelsiz veriyor; ertesi gün elinizde 200 lot var ama fiyat 20 liraya inmiş. Servetiniz iki durumda da 4.000 liradır — hiçbir şey kaybetmediniz. Ama grafiğe dokunulmazsa o gün fiyat 40'tan 20'ye düşmüş görünür; yüzde 50'lik, gerçekte yaşanmamış bir çöküş. Düzeltme, bedelsizden önceki bütün fiyatları aynı oranla bölerek bu sahte adımı ortadan kaldırır. Bu ayrıntı teknik analizde kritiktir: düzeltilmemiş bir seride hesaplanan her ortalama, her trend çizgisi ve her göstergenin değeri yanlış çıkar — çünkü hepsi, hiç yaşanmamış bir düşüşü gerçek sanarak hesaplanmıştır.
Aynı mantık temettüde de işler; yalnız oran değil, dağıtılan tutar düşülür. Düzeltilmemiş bir seride her temettü günü küçük bir aşağı adım bırakır, ve bu adımlar yıllar boyunca birikerek uzun vadeli getiriyi olduğundan düşük gösterir. Bu yüzden getirileri kıyaslarken serinin hangi tanımda olduğunu bilmek gerekir: yalnız fiyat mı, yoksa temettüler de dahil mi?
Kullandığımız ücretsiz veri kaynağı BIST'teki bedelsiz sermaye artırımlarını düzeltmiyordu. Kendi veritabanımızı taradığımızda 44 bozuk dikiş bulduk; grafiklerde gerçekte yaşanmamış çöküşler görünüyordu. Hepsini onardık ve her gün çalışan otomatik bir denetim kurduk. Bir grafiğe bakarken sorulacak ilk soru şudur: bu seri düzeltilmiş mi?
Her işlem gününün dört fiyatı vardır: açılış, en yüksek, en düşük, kapanış. Çizgi grafik yalnız kapanışı gösterir ve trendi sadeleştirir. Bar ve mum grafikleri dördünü de gösterir; aralarındaki fark bilgi değil okunabilirliktir. Heikin Ashi gürültüyü siler ama gerçek fiyat göstermez, bu yüzden emir seviyesi olarak kullanılamaz. Grafiğin tipi kadar iki ayar da önemlidir: yıllara yayılan grafiklerde ölçek logaritmik olmalı, ve seri bedelsiz/temettü için düzeltilmiş olmalıdır. Hacim paneli ise fiyat hareketinin arkasındaki katılımı gösterir.
Bölüm 02'de mum grafiğini dört gösterim arasından seçtik. Şimdi tek bir mumun içine giriyoruz. Bir mum dört sayıdan yapılır, ama okunan şey o dört sayı değildir: aralarındaki oranlardır. Bu bölümün tamamı o oranlar üzerinedir.
Her mum, seçtiğiniz zaman diliminde oluşan dört fiyatı taşır. Sırayla ezberlemek için baş harflerini kullanabilirsiniz — A·Y·D·K:
Açılış — Dönemin ilk işlem fiyatı. Gövdenin bir kenarını belirler.
Yüksek — Dönemde görülen en yüksek fiyat. Üst fitilin ucudur.
Düşük — Dönemde görülen en düşük fiyat. Alt fitilin ucudur.
Kapanış — Dönemin son işlem fiyatı. Gövdenin diğer kenarıdır.
Dördü arasında kapanışın ayrı bir ağırlığı vardır. Gün içinde görülen fiyatlar geçici tekliflerdir; kapanış, piyasanın o dönemi bitirmeye razı olduğu fiyattır. İleride göreceğiniz göstergelerin neredeyse tamamı yalnız kapanışla hesaplanır.
Gövde, açılış ile kapanış arasındaki mesafedir. Dönem boyunca fiyatın kalıcı olarak ne kadar yer değiştirdiğini gösterir. Uzun bir gövde, açılıştan kapanışa kadar tek yönde ilerleyen ve geri alınmayan bir hareket demektir; kısa bir gövde, dönem sonunda başladığı yere yakın kapanmış bir piyasa demektir.
Gövdenin dolu ya da boş olması yönü verir. Bu kitapta matbaa geleneğini izliyoruz: kapanış açılışın altındaysa gövde dolu ve kırmızı, üstündeyse içi boş çizilir. Ekranlarda aynı bilgi çoğunlukla kırmızı-yeşil renkle verilir; anlam değişmez, yalnız gösterim değişir.
Fitiller çoğu okuyucunun hafife aldığı kısımdır, oysa mumun asıl bilgisi oradadır. Bir fitil, fiyatın o seviyeye gittiğini ama orada tutunamadığını gösterir. Uzun bir üst fitil, yukarı çıkılıp geri satıldığı; uzun bir alt fitil, aşağı itilip geri alındığı anlamına gelir.
Gövde ne olduğunu, fitil ne olmadığını anlatır. Fiyatın ulaşıp da elde tutamadığı her seviye, o dönemde bir tarafın denediği ve karşı tarafın geri püskürttüğü seviyedir.
Mumu okumak, gövdenin toplam menzile oranına bakmaktır. Menzil, en yüksek ile en düşük arasındaki mesafedir. Gövde menzilin tamamına yakınsa dönem tek yönlü geçmiştir; gövde menzilin küçük bir kısmıysa dönem çekişmeyle geçmiş ve sonuçsuz kalmıştır.
Bu biçimlerin her birinin piyasa literatüründe adı vardır — gövdesi tam olana marubozu, gövdesiz olana doji, küçük gövdeli olana topaç denir. Adları bilmek işe yarar, ama isim ezberlemek analiz değildir. Önce oranı okumayı öğrenin; isim sonra gelir.
Şimdiye kadar şema çizdik. Aşağıdaki grafik gerçek bir seridir ve üzerindeki işaretler seçilerek değil ölçülerek konmuştur: kırk beş günün her birinde gövde/menzil oranı hesaplanmış, uçlar işaretlenmiştir.
Aynı ölçümü sayıyla da görelim. Aşağıdaki tablo, bu kırk beş günün gövde oranına göre sıralanıp eşit aralıkla örneklenmiş beş gerçek mumudur — en tok gövdeden en gövdesizine. Yüzdeler, her mumun kendi menziline oranıdır: gövde, alt fitil ve üst fitil birlikte mumun tamamını verir — tabloda yuvarlamadan bir puanlık sapmalar görebilirsiniz.
| Tarih | Açılış | Yüksek | Düşük | Kapanış | Gövde | Alt f. | Üst f. |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 27.07.2026 | 381,25 | 382,50 | 360,50 | 360,50 | %94 | %0 | %6 |
| 09.09.2026 | 392,00 | 406,25 | 391,00 | 402,25 | %67 | %7 | %26 |
| 02.09.2026 | 385,50 | 391,75 | 380,75 | 380,75 | %43 | %0 | %57 |
| 28.07.2026 | 360,50 | 366,25 | 355,50 | 358,00 | %23 | %23 | %53 |
| 28.08.2026 | 403,75 | 411,00 | 402,00 | 404,00 | %3 | %19 | %78 |
İlk satıra bakın: açılış 381,25, kapanış 360,50 ve alt fitil hiç yok. O gün fiyat açılıştan itibaren tek yönde ilerlemiş, kayda değer biçimde geri alınmamış ve menzilin %94'ü gövdede kalmıştır. Son satırda ise gövde menzilin yalnızca %3'ü; o gün fiyat iki yönde de denenmiş, hiçbir taraf kalıcı bir sonuç alamamış ve mum açıldığı yere yakın kapanmıştır.
Dikkat edin: gerçek bir grafikte bu uç biçimler nadirdir. Mumların çoğu ne gövdesiz ne de fitilsizdir; ortalarda bir yerdedir ve tek başlarına bir şey söylemezler. Ders kitaplarındaki tertemiz örnekler, binlerce mum arasından seçilmiş istisnalardır.
Bir mumun ne gösterdiği, seçtiğiniz zaman dilimine bağlıdır. Aynı dönem günlük çizilirse yüzlerce mum, haftalık çizilirse onlarca mum verir — ve bu iki grafik birbirinden bağımsız iki hikâye anlatır.
Haftalık mumun gövdesi, o haftanın beş günlük hareketinin net sonucudur; hafta içindeki gidiş-gelişler gövdenin içinde erir. Bu yüzden uzun vadeli bakışta haftalık grafik daha sakin, günlük grafik daha gürültülüdür. İkisi çelişmez; farklı sorulara cevap verirler.
Bir mumun anlamını konuşurken hangi zaman diliminden söz ettiğinizi söylemek zorundasınız. Zaman dilimi belirtilmemiş bir mum yorumu, birimi yazılmamış bir ölçüm gibidir.
Bir mum dört fiyatı verir ama bu dört fiyatın hangi sırayla oluştuğunu söylemez. En yüksek önce mi geldi, en düşük önce mi? Mumun üzerinde bunun cevabı yoktur. Bu, mum grafiğinin en çok gözden kaçan sınırıdır.
Yukarıdaki iki gün birbirinden tamamen farklı geçmiştir — biri yükselişle başlayıp dibi görmüş, diğeri dibe inip sonra tepeyi denemiştir. Yine de ikisi de tıpatıp aynı mumu üretir. Grafikte yalnız sonuç durur, yol durmaz.
Daha kısa zaman dilimine inmek, kaybolan sırayı geri getirir. Günlük bir mumu anlamak istiyorsanız aynı günün saatlik grafiğine bakmak, mumun içindeki yolu açar. Analizde birden çok zaman dilimine bakmanın ilk ve en somut sebebi budur.
Bir mum kendi içinde süreklidir, ama iki mum arasında süreklilik garantisi yoktur. Bir günün açılışı, önceki günün kapanışından uzakta oluşabilir; aradaki fiyatlarda hiç işlem geçmez. Buna fiyat boşluğu denir ve seans kapalıyken gelen haberlerin sonucudur.
Boşluk, teknik analizde kendi başına bir bilgidir: aradaki seviyelerde alıcı ile satıcı hiç karşılaşmamıştır. BIST'te tavan ve taban kuralları boşluğun büyüklüğünü günlük yüzde onla sınırlar; kripto piyasası ise yirmi dört saat açık olduğu için klasik anlamda boşluk üretmez. Boşlukları ileriki bir bölümde ayrıca ele alacağız.
Bu bölümün en önemli cümlesi budur: tek bir mum, tek başına yeterli bir bilgi değildir. Uzun alt fitilli bir mum, uzun bir düşüşün dibinde görülürse anlamlıdır; yatay bir seyrin ortasında görülürse gürültüdür. Aynı biçim, farklı yerde farklı şey söyler.
Tek mumdan işlem kararı çıkarmak, teknik analize yeni başlayanların en sık yaptığı hatadır. Mum bir kelimedir; cümleyi çevresindeki mumlarla, trendle ve seviyeyle birlikte kurar. Bu kitapta tek mum yorumunu hiçbir yerde tek başına sinyal olarak kullanmayacağız.
Bunu peşinen söylüyoruz, çünkü ileriki bölümlerde tek tek mum biçimlerini adlarıyla öğreneceksiniz ve o adların gücü insanı yanıltır. Bir biçimin adı olması, o biçimin tek başına çalıştığı anlamına gelmez.
Bölümü uygulanabilir bir sıraya bağlayalım. Bir mumun önünde durduğunuzda, adını hatırlamaya çalışmak yerine şu üç soruyu sırayla sorun:
Gövde menzilin ne kadarı? — Çoğuysa dönem tek yönlü ve kararlı geçmiştir; azsa dönem çekişmeli geçmiş ve sonuçsuz kalmıştır.
Fitil hangi tarafta uzun? — Uzun fitil, o yönün denenip reddedildiğini söyler. İki taraf da uzunsa gün boyunca iki taraf da kazanamamıştır.
Bu mum nerede duruyor? — Yükselişin tepesinde mi, düşüşün dibinde mi, yoksa yatay bir seyrin ortasında mı? Aynı biçim, bulunduğu yere göre farklı şey söyler.
İlk iki soru mumun kendi ölçüsüyle, üçüncüsü çevresiyle ilgilidir — ve kararı belirleyen çoğunlukla üçüncüsüdür. Bu yüzden ilerleyen bölümlerde mumun içinden çıkıp mumun nerede durduğuna bakacağız.
Her mum dört fiyattan oluşur: açılış, yüksek, düşük, kapanış. Gövde açılış ile kapanış arasıdır ve dönemin kalıcı hareketini gösterir; fitiller ulaşılıp tutulamayan fiyatları, yani reddedilen seviyeleri gösterir. Mumu okumak, gövdenin toplam menzile oranına bakmaktır. Bir mumun anlamı seçilen zaman dilimine bağlıdır ve tek bir mum, çevresinden koparıldığında karar dayanağı olmaz.
Grafikteki her mum bir zaman aralığını özetler: bir dakikayı, bir günü ya da bir ayı. Hangi aralığı seçtiğiniz, aynı hisseyi bambaşka gösterir. Bir de piyasanın açık olduğu saatler var: fiyat, borsa kapalıyken de değişir ve bunun izi ertesi sabahın ilk mumunda görünür. Bu bölüm bu iki konuyu sade bir dille anlatıyor ve günlük verimizle ölçülebilen iki iddiayı sınıyor.
Zaman dilimi (time frame), grafikteki bir mumun kaç dakikalık, kaç günlük hareketi özetlediğidir. On beş dakikalık grafikte her mum on beş dakikayı, günlük grafikte bir günü, haftalık grafikte bir haftayı gösterir. Grafik programlarında kısaltmalarla yazılır: M dakika, H saat, D gün, W hafta, MN ay demektir. Bölüm 03'te aynı dönemin günlük ve haftalık grafiğini yan yana görmüştük; aşağıdaki tablo hangi dilimin kime uygun olduğunu özetliyor.
| Zaman dilimi | Kimin için | Not |
|---|---|---|
| M1 · 1 dakika | Saniyelerle ve dakikalarla iş yapanlar (scalping) | Çok fırsat, çok gürültü |
| M15 · 15 dakika | Gün içinde alıp satanlar | Gürültü azalır, ekran başı yine şart |
| H1 · 1 saat | Gün içi ve birkaç günlük işlem | Şekiller netleşir |
| H4 · 4 saat | Birkaç gün ile iki hafta arası (swing) | Gürültü az, giriş biraz gecikir |
| D1 · 1 gün | Günde bir kez bakanlar | Bu kitaptaki bütün ölçümler bu dilimde |
| W1 · 1 hafta | Aylarca tutanlar | Büyük resim çok net, hareket yavaş |
| MN · 1 ay | Yıllarca tutanlar | Uzun trendler görünür, sinyal çok seyrek |
Tablodaki kural basit: ne kadar sık bakabiliyorsanız o kadar kısa bir dilim kullanabilirsiniz. Günde bir kez bakan birinin dakikalık grafikle işlem yapması, göremediği hareketlere karşı savunmasız kalması demektir.
Kaynak, büyük zaman diliminin “gürültüden arınmış büyük resmi” gösterdiğini söylüyor. Bunu somut bir soruyla ölçtük: yükselişle kapanan bir haftanın içindeki günlerin kaçı düşüşle kapanıyor? BIST'te 547 hissede, 2021'den bu yana 70.573 yükselen haftaya baktık. Cevap: günlerin %34,5'i. Yükselişle kapanan ayların içindeki haftaların da %32,4'ü düşüşle kapanıyor.
İyi geçen bir haftada bile her üç günden biri kırmızı kapanıyor. Günlük grafiğe bakan biri o günlerde “trend döndü” diye telaşlanabilir; haftalık grafiğe bakan biri ise o günleri hiç görmez. Kaynağın “gürültü” dediği şey budur ve ölçüm onu doğruluyor. Ama bu, büyük dilimin daha doğru olduğu anlamına gelmez; yalnız daha sakin olduğu anlamına gelir.
Kaynak bir adım daha atıyor: önce büyük dilimde yönü bulup küçük dilimde girmenin (top-down analiz) “başarı oranını belirgin biçimde artırdığını” söylüyor. Bu iddiayı Bölüm 50'de ölçtük: haftalık trendin yönü kendi başına bilgi taşıyor, ama günlük bir sinyali haftalık trendle süzmek o sinyali iyileştirmiyor. Büyük resim bir durum bilgisi olarak işe yarıyor; bir sinyal güçlendiricisi olarak değil.
Piyasa seansı, bir borsanın açık olduğu resmi saatlerdir. Dünyanın büyük borsaları farklı saat dilimlerinde olduğu için gün boyunca sırayla açılıp kapanırlar: önce Asya, sonra Avrupa, en son Amerika. Borsa İstanbul'da pay piyasası sabah kısa bir açılış seansıyla başlar, sürekli işlem 10:00 ile 18:00 arasındadır, ardından kısa bir kapanış seansı gelir: emirler 09:40'ta toplanmaya başlar, son işlemler 18:10'da biter. Tokyo borsası öğle saatinde bir saat ara verir. Kripto paralar ise hiç kapanmaz.
Kaynak fasikül, Londra ile New York'un aynı anda açık olduğu saatlerin en yüksek hacmi ve en sert hareketleri getirdiğini, Asya saatlerinin ise sakin geçtiğini söylüyor. Bu bir gün içi iddiası; bizim verimiz günlük olduğu için onu ölçemiyoruz. Günlük veriyle ölçebildiğimiz şey başka ve daha şaşırtıcı: fiyatın ne kadarının borsa açıkken, ne kadarının kapalıyken değiştiği.
Her günün getirisini ikiye böldük. Birinci parça, önceki günün kapanışından bugünün açılışına kadar olan değişim: bu, borsa kapalıyken, gece ve hafta sonu gelen haberlerle oluşan harekettir. İkinci parça, açılıştan kapanışa kadar olan değişim: seans içindeki harekettir. BIST'te 677.703 hisse-günde iki parçanın ortalamasını yıllık hâle getirdik.
Sonuç çarpıcı: ölçülen dönemde BIST'teki yükselişin tamamı borsa kapalıyken oluşmuş. Piyasa kapalıyken yıllık ortalama +56 puan, seans içinde ise −30 puan. En likit 30 hissede tablo aynı (+60 ve −9), BIST 100 ve BIST 30 endekslerinde de aynı (+56 ve −15). Oynaklık ters yönde dağılıyor: günlük hareketin büyük kısmı seans içinde yaşanıyor, piyasa kapalıyken oluşan kısım toplam oynaklığın yalnız %19,6'sı. Hafta sonu boşluğu, yani pazartesi açılışı, hafta içi gecelerinden daha oynak (günlük sapma %1,79 ve %1,54).
“Akşam al, sabah sat” kuralı ilk bakışta çekici görünür. Ama her gün iki işlem demektir ve Bölüm 56'da gösterdiğimiz gibi günlük işlemin masrafı yılda onlarca puana ulaşır. Ayrıca açılış fiyatı, açılış seansında toplanan emirlerle belirlenir ve o fiyattan her zaman istediğiniz kadar işlem yapamazsınız. Bu ölçümün öğrettiği şey bir kural değil, bir gerçek: günlük mumun gövdesi, günün hikâyesinin yalnız bir parçası. Borsa kapalıyken gelen her haber fiyata ertesi sabahın ilk anında yansır.
Kaynağın gün içi iddiaları (hangi saatte hacmin arttığı, haber saatlerinde oynaklığın patladığı, Asya seansında altının sıkıştığı) dakikalık ya da saatlik veri ister; bizde yok. Kaynak bir örnekte aynı kurulumun Asya seansında %40, Londra seansında %65 başarı verdiğini yazıyor; bu sayının bir kaynağı gösterilmiyor, bu yüzden bir hikâye olarak okunmalı.
Zaman dilimi, bir mumun ne kadarlık süreyi özetlediğidir; ne kadar seyrek bakıyorsanız o kadar uzun bir dilim seçin. Büyük dilim daha sakindir: yükselen haftaların içindeki günlerin yaklaşık üçte biri düşüşle kapanır. Ama büyük dilim daha sakin olduğu için daha doğru değildir. BIST'te ölçülen dönemde yükselişin tamamı borsa kapalıyken, geceleri ve hafta sonlarında oluştu; seans içi ortalama eksi kaldı. Gün içi seans iddiaları bu kitabın verisiyle ölçülemiyor.
Bölüm 03'te tek bir mumun ne söylediğini gördük ve şu cümleyle bitirdik: bir mumun anlamı, bulunduğu yere bağlıdır. Şimdi o "yer"i tanımlıyoruz. Bir fiyat grafiğine uzun süre bakan herkes aynı şeyi fark eder — fiyat rastgele yerlerde dönmez; belirli seviyelere gelince durur.
Bir hisse düşerken bir noktada durup geri dönüyorsa, o fiyatta yeterince alıcı ortaya çıkmış demektir. Yükselirken bir noktada takılıyorsa, o fiyatta yeterince satıcı belirmiştir. Bu iki durumun adı vardır: fiyatın altında biriken alıcı bölgesine destek, üstünde biriken satıcı bölgesine direnç denir.
Peki neden hep aynı seviyeler? Cevap piyasanın hafızasındadır. Bir fiyat seviyesinde daha önce çok işlem geçmişse, o seviyede alım yapmış çok sayıda yatırımcı vardır. Fiyat oraya geri döndüğünde bu insanlar harekete geçer — kimi "burası ucuzdu, yine alayım" der, kimi "zararsız kurtulayım" diyerek satar. Seviyeyi güçlü kılan sihir değil, o seviyede birikmiş insan kararlarıdır.
Bir seviyede üç grup vardır: oradan alıp kazananlar (tekrar almak isterler), oradan alıp zarar edenler (başa baş gelince çıkmak isterler) ve almayıp pişman olanlar (ikinci şansı beklerler). Üçü de fiyat oraya dönünce aynı yönde davranır. Destek ve direncin arkasındaki mekanizma budur.
Yaygın bir hata, desteği tek bir sayı sanmaktır. Gerçekte destek bir banttır. Fiyat 100,00'da değil, 99,20 ile 100,40 arasında bir yerde döner; her dönüş biraz farklı noktada olur. Tek bir çizgi çizip "fiyat buraya gelince alırım" demek, çoğu zaman bir kuruş farkla ıskalamak demektir.
Aşağıdaki grafikteki bantlar elle çizilmedi. Her yerel tepe ve dip bulundu, birbirine yüzde birbuçuktan yakın olanlar tek bölgede toplandı ve bölgeler dokunuş sayısına göre sıralandı. Yani seviye seçilmedi, hesaplandı.
Bandın genişliğine dikkat edin. O genişlik bir belirsizlik değil, bilginin kendisidir: fiyatın hangi aralıkta savunulduğunu söyler. Dar bir bant keskin bir seviye, geniş bir bant ise üzerinde uzun süre çekişilmiş bir bölge demektir.
Bütün seviyeler eşit değildir. Bir bölgenin ağırlığını dört şey belirler:
Dokunuş sayısı — Fiyat oraya kaç kez gelip dönmüş? Her dönüş, seviyenin piyasa tarafından tanındığını gösterir.
Geçen süre — Seviye ne kadar eskiyse o kadar çok yatırımcının hafızasındadır. Aylık grafikteki bir bant, günlükteki bir banttan ağırdır.
Dönüşün sertliği — Seviyeden kısa sürede ve büyük bir hareketle dönülmüşse, orada güçlü bir taraf beklemiş demektir.
Hacim — Dönüşe yüksek hacim eşlik ediyorsa çok sayıda katılımcı o fiyatta karar vermiştir; düşük hacimli dönüş zayıf bir kanıttır.
Bu dördü birlikte okunur. Üç kez test edilmiş ama her seferinde düşük hacimle dönülmüş bir seviye, bir kez test edilmiş ama sert ve yüksek hacimle dönülmüş bir seviyeden mutlaka güçlü değildir.
Destek ve direncin en önemli davranışı şudur: kırılan bir direnç destek hâline gelir, kırılan bir destek direnç hâline gelir. Seviye ortadan kalkmaz, taraf değiştirir.
Sebebi yine insan hafızasıdır. Fiyat aylarca bir seviyeyi aşamamışsa, o seviyenin üstü "pahalı bölge" olarak kaydedilmiştir. Fiyat oraya çıkıp yerleştiğinde algı değişir: aynı seviye artık "aşıldığı için ucuz kalan" bölgedir ve fiyat geri geldiğinde alıcı bulur.
Yukarıdaki bant 298,00 ile 301,75 arasıdır ve kırılmadan önce fiyatı 3 kez geri çevirmiştir. 15.06.2026'te aşıldıktan sonra fiyat bir daha bandın altına kapanmamış; aksine 19 ayrı günde bu bölgeye geri gelip yukarı dönmüştür. Aynı fiyat aralığı, kırılmanın iki yanında iki farklı iş görmüştür.
Her seviye aşımı gerçek bir kırılma değildir. Fiyat çoğu zaman bir direncin bir miktar üstüne çıkar, orada tutunamaz ve geri düşer. Buna yanıltma denir ve seviyeye güvenerek işlem yapanların en sık tökezlediği yerdir.
Kapanış — fiyatın gün içinde seviyeyi delmesi değil, kapanışın öte tarafta olması önemlidir. Mesafe — seviyenin bir tık ötesi değil, anlamlı bir uzaklık aranır. Kalıcılık — bir gün değil, birkaç gün öte tarafta kalınması beklenir.
Bu üç şart sağlansa bile kırılma kesin değildir; yalnız olasılığı artırır. Teknik analizde hiçbir kural kesinlik vermez — bu kitapta bir daha söylemeyeceğimiz için burada bir kez daha altını çiziyoruz.
Sık dile getirilen bir görüş, 50, 100, 1.000 gibi yuvarlak sayıların doğal destek ve direnç oluşturduğudur. Öne sürülen mantık makuldür: insanlar emirlerini yuvarlak sayılarda verir, bu da o seviyelerde emir birikmesine yol açar.
Bu iddiayı kendi veritabanımızda sınamak istedik. Sınayamadık: fiyatlarımız bedelsiz ve temettü için düzeltilmiş olduğundan (Bölüm 02) kuruş hanesi artık borsada işlem gören adımı temsil etmiyor ve ölçüm anlamını yitiriyor. Bu yüzden yuvarlak sayı etkisini kanıtlanmış bir kural olarak değil, akılda tutulacak bir gözlem olarak aktarıyoruz. Ölçemediğimiz bir şeyi kesin diye sunmayız.
Pratikte izlenecek sıra kısadır. Önce en uzun zaman dilimine bakın — haftalık ya da aylık grafikte fiyatın döndüğü büyük bölgeleri işaretleyin. Sonra günlüğe inip yakın dönemin bölgelerini ekleyin. Az sayıda ve kalın çizin; on beş çizgiyle dolu bir grafik hiçbir şey söylemez.
Bir seviyeyi fiyat oraya gelmeden önce çizin. Fiyat geldikten sonra çizilen çizgi analiz değil, olan biteni açıklamaktır. Çizdiğiniz seviyenin değeri, ileriye dönük olmasındadır.
Bir de seviyelerin eskidiğini unutmayın. Bir bölgeyi güçlü kılan şey orada birikmiş yatırımcı hafızasıydı; o hafıza zamanla dağılır. Pozisyonlar kapanır, şirketin durumu değişir, fiyat aylarca uzakta kalır. Yıllar önce üç kez test edilmiş ama o gün bugündür ziyaret edilmemiş bir seviye, geçen ay iki kez test edilmiş bir seviyeden daha zayıf olabilir. Çizdiğiniz bölgeleri düzenli aralıklarla gözden geçirin.
Destek, fiyatın düşerken alıcı bulup döndüğü bölgedir; direnç ise yükselirken satıcıyla karşılaşıp takıldığı bölge. İkisi de tek bir sayı değil banttır. Bir bölgeyi güçlü kılan şey dokunuş sayısı, eskiliği, dönüşün sertliği ve hacimdir. Kırılan bir direnç destek, kırılan bir destek dirençtir — seviye yok olmaz, taraf değiştirir. Her aşım kırılma değildir: kapanış, mesafe ve kalıcılık aranır. Seviyeler fiyat gelmeden önce çizilir.
Bölüm 05'te fiyatın durduğu yatay bölgeleri tanıdık. Şimdi o bölgeleri birbirine bağlayan şeye bakıyoruz: yöne. Teknik analizde yön, bir görüş değil bir yapıdır — ve o yapının tanımı yüz yıl önce yapılmıştır.
Günlük konuşmada "trend yukarı" demek bir izlenimi anlatır. Teknik analizde ise trendin kesin bir tanımı vardır ve bu tanım iki diziye dayanır: tepeler ve dipler.
Yükseliş trendi — Her tepe bir öncekinden yüksek ve her dip bir öncekinden yüksek. Kısaca: yüksek tepe, yüksek dip.
Düşüş trendi — Her tepe bir öncekinden alçak ve her dip bir öncekinden alçak. Düşük tepe, düşük dip.
Yatay seyir — Tepeler ve dipler belirgin bir yön kurmuyor. Trend yoktur; Bölüm 05'teki destek-direnç bandı geçerlidir.
Bu tanımın değeri şurada: doğrulanabilir olması. "Bence yukarı gider" tartışılır, ama "son dip bir öncekinden yüksek mi?" sorusunun tek bir cevabı vardır. Aşağıdaki grafikteki etiketler de bir yorum değil, bu sorunun her tepe ve dip için tekrar tekrar sorulmuş hâlidir.
Grafikteki 9 salınımın 7 tanesi etiketlenebildi (ilk tepe ve ilk dibin karşılaştırılacak öncesi yoktur). Dizinin çoğunluğu yüksek tepe ve yüksek diplerden oluşuyor; yani bu dönemde XU100 yükseliş trendindeydi. Dizinin sonuna dikkat edin — az sonra oraya döneceğiz.
Bölüm 01'de tanıştığımız Charles Dow, bu tanımı bir çerçeveye oturtan kişidir. Yazıları ölümünden sonra derlenerek Dow Teorisi adını aldı ve altı ilke hâlinde özetlendi. Bugün kullandığımız teknik analizin omurgası bu altı maddedir:
1 · Fiyat her şeyi yansıtır — Bilinen bütün bilgi — bilanço, haber, beklenti — zaten fiyattadır. Bölüm 01'deki ilk varsayımın kaynağı budur.
2 · Piyasada üç trend vardır — Birincil (yıllar), ikincil (haftalar-aylar) ve küçük (günler) trendler aynı anda işler.
3 · Birincil trendin üç evresi vardır — Birikim, halkın katılımı ve dağıtım. Fiyat aynı yönde giderken katılan kitle değişir.
4 · Endeksler birbirini teyit etmelidir — Tek bir endeksin hareketi yeterli değildir; ilgili endeksler aynı yönü göstermelidir.
5 · Hacim trendi teyit etmelidir — Trend yönündeki hareketlerde hacim artmalı, karşı yöndeki düzeltmelerde azalmalıdır.
6 · Trend, aksi kanıtlanana kadar sürer — Bir trendin bittiğini varsaymak için işaret gerekir; yorulmuş görünmesi yetmez.
Altıncı ilke, listenin en çok ihlal edilenidir. "Bu kadar yükseldi, artık düşer" cümlesi teknik analiz değildir; trendin bittiğine dair bir yapı işareti yoksa, trend sürüyor kabul edilir.
İkinci ilke pratikte en çok işe yarayanıdır. Bir varlıkta aynı anda üç trend birden vardır ve bunlar birbiriyle çelişebilir: yıllardır yükselen bir varlık, bu ay düşüyor olabilir. İkisi de doğrudur; farklı ufuklara bakmaktadırlar.
| Ufuk | Tipik süre | Neyi anlatır | Kime hitap eder |
|---|---|---|---|
| Birincil | 1–3 yıl | Piyasanın ana yönü | Uzun vadeli yatırımcı |
| İkincil | 3 hafta – 3 ay | Ana yöne karşı düzeltmeler | Orta vadeli işlemci |
| Küçük | Birkaç gün | Günlük gürültü | Kısa vadeli işlemci |
Süreler kesin sınırlar değil, büyüklük mertebeleridir; asıl mesele oranlarıdır. Bir ikincil düzeltme birincil trendden bir mertebe kısadır, küçük dalgalanmalar ise ikincilden bir mertebe. Dow'un uyarısı şuydu: bu üçünü birbirine karıştırmayın. Küçük trendde gördüğünüz her dönüşü birincil trendin sonu sanmak, en pahalı hatadır.
Sayılarla: bu 750 işlem günü boyunca endeks %61 kazandırmış. Ama yol düz değil — yüzde 10'u aşan 5 ayrı düzeltme yaşanmış ve en derini %22.9 olmuş (22.07.2024 zirvesinden 05.11.2024 dibine). Birincil trend yukarıyken bile, yolda dört ayı aşan geri çekilmeler vardır.
Birincil trendde kalmak, düzeltmeleri görmemek demek değildir. Yukarıdaki düşüşlerin her biri yaşandığı sırada "trend bitti" gibi hissettirir. Ufkunuzu baştan seçmezseniz, her ikincil düzeltmede kararınızı değiştirirsiniz.
Dow'un dördüncü ilkesi, kendi zamanının Amerika'sından doğdu: Sanayi endeksi mal üretenleri, Ulaştırma endeksi o malı taşıyanları ölçüyordu. Dow'un mantığı basitti — üretim gerçekten artıyorsa, taşımanın da artması gerekir. Biri yükselirken diğeri yükselmiyorsa, yükselişin arkasında gerçek bir faaliyet olmayabilir.
Aynı mantığın Türkiye karşılığı elimizde var: BIST Sınai ve BIST Ulaştırma. İkisini aynı başlangıca eşitleyip üst üste koyduk.
İlkenin bugünkü karşılığı yalnız bu iki endeksle sınırlı değildir. Aynı soru "yükselişe kaç hisse katılıyor?" biçiminde de sorulabilir: endeks yeni zirve yaparken bunu yalnız birkaç büyük hisse taşıyorsa, geri kalan hisseler katılmıyorsa, teyit eksiktir. Dow'un yüz yıl önce iki endeksle sorduğu soruyu bugün katılım ölçüleriyle soruyoruz; soru aynı.
Ölçüm sonucu: bu iki endeksin günlük getirileri arasındaki korelasyon 0,69 (1.537 işlem günü, 2020'den bugüne). Altmış işlem günlük dilimlere böldüğümüzde, ikisinin de yönünün belirgin olduğu 12 dönemin 11'inde aynı yöne gitmişler. Dow'un teyit ilkesi, en azından bu iki endeks için, veriyle uyumlu.
Ama şekle bakınca gözünüze çarpan şey başka olabilir: son dönemde iki çizgi aynı yöne gitse de arayı açmışlar. Ölçümümüz yalnız yönü sayıyor, gücü değil — ve ikisi aynı şey değildir. Sanayi hızla yükselirken ulaştırma yerinde sayıyorsa, teknik olarak teyit vardır ama Dow'un aradığı türden bir teyit yoktur. Yön birliği, güç birliğinin yerini tutmaz. Grafiğe bakmadan yalnız sayıya güvenseydik bunu kaçırırdık; ikisine birden bakmanın sebebi budur.
Ölçtüğümüz şey, iki endeksin birlikte hareket ettiğidir. Dow'un asıl iddiası ise daha güçlüdür: ıraksama bir uyarıdır, yani gelecekteki dönüşü önceden haber verir. Biz bunu ölçmedik. Birlikte hareket etmek ile önceden haber vermek aynı şey değildir; ikincisini size kanıtlanmış diye sunmuyoruz.
Trendler bir günde dönmez. Yükselen bir trendin bozulması neredeyse her zaman aynı sırayla olur: önce tepeler yükselmeyi bırakır, sonra dipler kırılır. Fiyat yeni bir zirve yapamadığında bu bir uyarıdır; ama trendin bittiği, ancak son dip de aşağı kırıldığında söylenebilir.
Şekil 6.1'de bu iki aşamanın ilkini görebilirsiniz: dizinin sonunda bir düşük tepe var, yani alıcılar önceki zirveye ulaşamamış. Ama dipler hâlâ yükseliyor. Bu, yükseliş trendinin bittiği değil, zayıfladığı anlamına gelir. Aradaki farkı karıştırmak, erken çıkmanın en yaygın sebebidir.
Düşük tepe — uyarıdır. Yeni risk almayı durdurmak için yeterlidir, mevcut pozisyondan çıkmak için değil. Düşük tepe + kırılan dip — trend değişimidir. Yapı bozulmuştur, artık düşüş trendi tanımı geçerlidir.
Bir yatırımcının en sık düştüğü tuzak, farklı ufuklardaki trendleri karıştırmaktır. Haftalık grafikte düşüş trendi varken günlük grafikteki yükselişe güvenmek, akıntıya karşı kürek çekmektir — hareket gerçektir ama kısa ömürlüdür.
Önce ufkunuzu seçin, sonra grafiği açın. Ne kadar süre elde tutmayı düşünüyorsanız, kararınızı o süreye karşılık gelen zaman diliminde verin. Ufkunu seçmeden grafiğe bakan kişi, her zaman kendi görüşünü doğrulayan bir zaman dilimi bulur.
Dow'un üçüncü ilkesi, uzun bir trendin baştan sona aynı biçimde ilerlemediğini söyler. Fiyat aynı yönde giderken alan kişiler değişir, ve trendin üç evresi bu değişimin adıdır.
Birikim — Trendin başı. Haberler hâlâ kötü, ilgi düşük, fiyat uzun süredir düşmüştür. Alan az sayıda kişi, satan çoğunluğun elindekini sessizce toplar. Bu evrede yükseliş yavaş ve inandırıcı değildir.
Halkın katılımı — Trendin gövdesi. Yükseliş fark edilir, haberler düzelir, katılım genişler. En uzun ve en akıcı evre budur; teknik analizin en çok işe yaradığı yer de burasıdır.
Dağıtım — Trendin sonu. Haberler artık çok iyidir, herkes konuşmaktadır, katılım zirvededir. Erken alanlar bu coşkulu talebe satar. Fiyat hâlâ yükseliyor olabilir, ama yükselten el değişmiştir.
Bu üç evre, kitabın en çok yanlış kullanılan fikirlerinden biridir. Hangi evrede olduğunuzu ancak sonradan kesin olarak bilebilirsiniz; "dağıtım evresindeyiz" cümlesi bir ölçüm değil bir tahmindir. Yine de faydası vardır: bir yükseliş herkesin konuştuğu, kimsenin sorgulamadığı hâle geldiyse, elinizdeki artık birikim evresi değildir. Bunu bilmek, beklentinizi ayarlar.
Simetriktir: dağıtım (fiyat hâlâ yüksekken sessiz satış), panik (herkesin çıkmaya çalıştığı sert düşüş) ve umutsuzluk (haberlerin en kötü, ilginin en az olduğu dip bölge). Yeni birikim evresi, çoğu zaman bu sonuncusunun içinde başlar.
Teknik analizin en bilinen sözü budur ve doğrudur: trend yönünde işlem yapmak, tersine işlem yapmaktan istatistiksel olarak daha kolaydır. Ama cümlenin söylenmeyen yarısı vardır — trend dostunuzdur, ta ki dönene kadar.
Bu kitap boyunca hiçbir aracın kesinlik vermediğini tekrar ediyoruz. Dow Teorisi de bir tahmin makinesi değildir; piyasanın ne yaptığını tarif etme yöntemidir. Ne yapacağını söylemez, ne yapmakta olduğunu tartışmaya kapalı bir dille anlatır. Değeri buradadır.
Peki trende karşı işlem neden bu kadar çekici gelir? Çünkü dip ve tepe yakalamak, haklı çıkma duygusunun en yoğun hâlidir: herkes satarken alan, herkes alırken satan kişi olmak. Trend yönünde işlem yapmak ise sıkıcıdır — yükselen bir şeyi yükselirken almak hiçbir zekâ gösterisi içermez. Teknik analizin size vereceği en pahalı derslerden biri budur: haklı çıkmakla kazanmak aynı şey değildir.
Teori geç sinyal verir. Bir trendin döndüğünü söylemek için önce düşük tepenin, sonra kırılan dibin oluşmasını bekler; o noktaya gelindiğinde hareketin önemli bir kısmı çoktan yaşanmıştır. Bu bir kusur değil, seçilmiş bir takastır: teori erkenliği bırakıp yanılma payını düşürmüştür. Erken sinyal isteyen araçlar bunun tersini yapar ve daha çok yanlış alarm verir. Hangi tarafta duracağınız, ne kadar sık yanılmayı göze aldığınıza bağlıdır.
Trend bir kanaat değil yapıdır: yükseliş trendi, ardışık yüksek tepe ve yüksek diplerin adıdır. Dow Teorisi bu tanımı altı ilkeye oturtur — fiyat her şeyi yansıtır, üç trend aynı anda işler, birincil trendin üç evresi vardır, endeksler ve hacim trendi teyit etmelidir, ve trend aksi kanıtlanana kadar sürer. Bir trend bozulurken önce tepeler yükselmeyi bırakır, sonra dipler kırılır; ilki uyarı, ikincisi değişimdir. Farklı zaman ufukları çelişebilir ve ikisi de doğru olabilir; bu yüzden ufuk grafiğe bakmadan önce seçilir.
Bölüm 06'da trendin bir yapı olduğunu gördük: ardışık tepeler ve dipler. Şimdi o yapıyı grafiğin üzerine çiziyoruz. Trend çizgisi teknik analizin en eski ve en çok kullanılan aracıdır — ve tam da bu yüzden en çok yanlış kullanılanıdır.
Yükselen bir trendde fiyat düşer, ama her seferinde bir öncekinden daha yukarıda durur. Bu dipleri birleştiren doğruya yükselen trend çizgisi denir. Düşen trendde ise tepeler birleştirilir; ortaya düşen trend çizgisi çıkar.
Çizginin işlevi Bölüm 05'teki destek ve dirençle aynıdır, tek farkla: hareketli bir destektir. Yatay bir destek her gün aynı fiyattadır; trend çizgisi ise her gün biraz yükselir. Fiyatın "tutunması gereken seviye" zamanla artar.
Bir trend çizgisi, alıcıların giderek daha yüksek fiyattan almaya razı olduğunu gösterir. Çizgi kırıldığında ortaya çıkan bilgi şudur: alıcılar artık o tempoyu sürdürmüyor. Kırılma bir fiyat olayı değil, bir hız olayıdır.
Trend çizgisinin en büyük tuzağı burada: bir doğru çizmek için iki nokta yeter, ve bir grafikte her zaman birleştirilecek iki dip bulunur. Yani her grafikte, istediğiniz sonucu veren bir trend çizgisi çizilebilir. Bu, aracın kusuru değil kullanıcının sorumluluğudur.
Aşağıdaki şekil bunu gösteriyor. Kesikli çizgilerin her biri iki gerçek dibi birleştirir — hiçbiri kural dışı değildir. Yine de bambaşka yerlerden geçerler ve size bambaşka şeyler söylerler.
Trend çizgisinin en dürüst savunması şudur: çok sayıda insan aynı çizgiyi çizdiği için çalışır. Seviye fiziksel bir sınır değildir; ama binlerce yatırımcı aynı yere bakıp aynı yerde alım emri bırakırsa, o yerde gerçekten alıcı birikir. Buna kendi kendini gerçekleştiren kehanet denir ve teknik analizin epeyce bir kısmı bu mekanizmayla çalışır. Bunun kabul edilmesinde utanılacak bir şey yok — ama aracın gücünü de sınırlar: kimsenin bakmadığı bir çizginin hiçbir hükmü yoktur.
Bu 250 günlük seride 14 yerel dip var; yani birleştirilebilecek 91 ayrı dip çifti. Şekilde bunlardan yalnız 3 tanesi çizildi — hepsi çizilse grafik okunmaz hâle gelirdi. Koyu çizgi ise bütün çiftler tek tek denenerek bulundu: seriyi kesmeyen ve en çok dibe değen doğru. 5 dokunuşu var, ve bu sayı bir tercih değil bir ölçüm sonucudur.
Bir çizgiyi seçmek yerine ölçmek gerektiğini savunuyoruz. Kural basit: bütün dip çiftlerini dene, seriyi kesmeyen ve en çok dibe değen doğruyu al. Kardeş cildimiz BEKAPRSI Gerçeği'ndeki hayat çizgisi de tam olarak bu yöntemle, aylık dip fiyatlar üzerinde ölçülür. Yöntem aynı, ölçek farklı.
İki nokta çizgiyi tanımlar, üçüncü nokta doğrular. Fiyat çizgiye üçüncü kez gelip yine döndüyse, o çizginin piyasa tarafından tanındığına dair ilk gerçek kanıt elinizdedir. Bu yüzden üç dokunuşu olmayan bir çizgiye "trend çizgisi" demiyoruz — henüz bir varsayımdır.
2 dokunuş — Varsayım. Çizilebilir ama üzerine karar kurulmaz.
3 dokunuş — Geçerli çizgi. Piyasa seviyeyi tanımış görünüyor.
4+ dokunuş — Güçlü çizgi. Her ek dokunuş, kırılmanın anlamını da büyütür — çok tanınan bir çizgi kırıldığında tepki de sert olur.
Çizgiyi günün en düşüğünden mi yoksa kapanışından mı geçireceğiniz eski bir tartışmadır ve tek doğru cevabı yoktur. İkisi de savunulabilir:
En düşükten (fitil) — Gün içinde ulaşılan gerçek uçları kullanır. Çizgi daha aşağıdan geçer, kırılma daha geç haber verilir, yanıltmaya daha az takılırsınız.
Kapanıştan — Bölüm 03'te gördüğümüz mantık: kapanış, piyasanın günü bitirmeye razı olduğu fiyattır. Gün içi taşkınlıklar dışarıda kalır, çizgi daha yukarıdan geçer ve daha erken uyarır.
Bu kitaptaki şekillerde en düşükleri kullanıyoruz; Dow'un kendi yönteminde ise kapanış esastır (Bölüm 06). Önemli olan hangisini seçtiğiniz değil, seçtiğinizde kalmanızdır. Çizgi kırılınca ölçüyü değiştirip "aslında kapanışa göre kırılmadı" demek, analiz değil savunmadır.
Çizginin eğimi trendin hızıdır ve fazlası iyi değildir. Çok dik bir trend çizgisi, fiyatın sürdürülemez bir tempoyla yükseldiğini gösterir; böyle çizgiler hızlı kırılır. Kırılmaları da çoğu zaman trendin bittiği anlamına gelmez — yalnız tempo düşer ve daha yatık yeni bir çizgi kurulur.
Kabaca 30 ile 45 derece arası bir eğim sürdürülebilir kabul edilir. Ama açı, grafiğin ekrandaki en-boy oranına göre değişir — aynı seri, pencereyi daralttığınızda dikleşir. Bu yüzden açıya değil, çizginin dönem boyunca kaç kez test edilip tutunduğuna bakın.
Eğim ayrıca değişir. Uzun bir yükselişte çoğu zaman tek bir çizgi değil, giderek yatıklaşan birkaç çizgi görürsünüz: ilk dik çizgi kırılır, fiyat düşmez ama tempo düşer ve daha yatık ikinci bir çizgi kurulur; o da kırılınca üçüncüsü. Bu diziye yelpaze denir. Yelpazenin kendisi bir bilgidir — trend sürüyor ama her seferinde biraz daha yavaşlayarak.
Tersi de olur: yatık bir trend çizgisi kırılmadan fiyat hızlanır ve daha dik yeni bir çizgi kurulur. Bu, katılımın arttığı anlamına gelir ve genellikle Bölüm 06'da anlattığımız halkın katılımı evresine denk düşer. Dikleşme sürdükçe kırılganlık da artar.
Trend çizgisini çizdikten sonra ona paralel bir doğruyu tepelerden geçirirseniz bir kanal elde edersiniz. Fiyat çoğu zaman bu iki çizgi arasında salınır: alt sınıra yaklaşınca alıcı, üst sınıra yaklaşınca satıcı belirir.
Paralelliğin şart olmasının sebebi şu: kanalın anlattığı şey trendin genişliğidir, ve genişlik sabit varsayılır. Üst çizgiyi de ayrıca en iyi uyacak şekilde çizerseniz iki bağımsız doğru elde edersiniz; o zaman elinizdeki kanal değil, daralan ya da genişleyen bir formasyondur — onları Bölüm 24 ve 36'da ayrıca göreceğiz.
Bir trend çizgisinin kırılması, Bölüm 05'teki seviye kırılmasıyla aynı üç şartı arar: kapanış çizginin öte tarafında olmalı, kırılma anlamlı bir mesafe içermeli ve birkaç gün kalıcı olmalıdır. Fitilin çizgiyi delip geri çekilmesi kırılma değildir.
Kırılmanın anlamı, çizginin ne kadar tanındığına bağlıdır. Üç kez test edilmiş bir çizginin kırılması, bir kez test edilmişten daha fazla şey söyler. Ayrıca kırılan trend çizgisi de rol değiştirir: yükselen çizgi kırıldıktan sonra, fiyat yukarı denediğinde çoğu zaman aynı doğru bu kez direnç olarak karşısına çıkar.
Bölüm 02'de gördüğümüz ölçek meselesi burada geri döner: logaritmik ölçekte çizilen bir trend çizgisi sabit yüzde artışı, doğrusal ölçekte çizilen ise sabit lira artışını temsil eder. Fiyat birkaç katına çıktığı uzun dönemlerde bu ikisi belirgin biçimde ayrışır; birkaç aylık serilerde ise aradaki fark çoğu zaman ihmal edilebilir düzeyde kalır.
Yıllara yayılan grafiklerde trend çizgisini logaritmik ölçekte çizin. Yüzdesel düşünen bir yatırımcının çizgisi de yüzdesel olmalıdır.
Sonradan çizmek — Fiyat hareketi bittikten sonra ona uyan çizgiyi çizmek. Geçmişi açıklamak analiz değildir; çizgi fiyat gelmeden önce durmalıdır.
Çizgiyi taşımak — Kırılınca "aslında şuradan geçiyordu" diyerek yeniden çizmek. Bir kez çizilen çizgi, kırılana kadar sabittir.
Tek dokunuşla karar vermek — İki noktadan geçen bir doğruya güvenip pozisyon almak. Üçüncü nokta gelene kadar elinizdeki bir varsayımdır.
Grafiği çizgiyle doldurmak — On beş çizgi çizen kişi her hareketi açıklayabilir, ama hiçbirini öngöremez. Az sayıda, çok test edilmiş çizgi tutun.
Çizmeyi öğrenmek kolay, silmeyi öğrenmek zordur. Grafiğinizdeki bir trend çizgisi üç durumdan birinde artık geçerli değildir ve silinmelidir:
Kırıldı ve geri alınmadı — Kapanış öte tarafta, mesafe anlamlı, birkaç gün kalıcı. Çizgi görevini tamamlamıştır; silin ve yeni yapıyı bekleyin.
Fiyat çok uzaklaştı — Çizgi fiyatın çok altında kaldıysa artık kimse ona bakmıyordur. İşlevini yitirmiş bir çizgi, grafiği kalabalıklaştırmaktan başka iş görmez.
Dokunuş gelmiyor — Aylardır test edilmemiş bir çizgi, tanınırlığını kaybeder — Bölüm 05'te seviyelerin eskimesi için söylediğimizin aynısı çizgiler için de geçerlidir.
Bir çizgiyi silmek, yanıldığınızı kabul etmek değildir; o çizginin işini bitirdiğini kabul etmektir. Grafiğini düzenli temizlemeyen yatırımcının ekranı birkaç ay içinde okunmaz hâle gelir.
Trend çizgisi, yükselen trendde dipleri düşen trendde tepeleri birleştiren hareketli bir destektir. Asıl güçlüğü şudur: her grafikte istediğiniz sonucu veren bir çizgi çizilebilir — bu yüzden çizgi seçilmemeli, bütün adaylar denenerek ölçülmelidir. İki nokta çizgiyi tanımlar, üçüncüsü doğrular; üç dokunuşu olmayan çizgi henüz bir varsayımdır. Çizgiye paralel bir üst sınır eklenirse kanal olur ve paralellik şarttır. Kırılma, seviye kırılmasıyla aynı üç şartı arar: kapanış, mesafe, kalıcılık.
Buraya kadar grafiğin yapısını kurduk: mumu, seviyeyi, trendi ve çizgiyi. Şimdi tek tek mum biçimlerinin adlarına geçiyoruz. İlk durak, gövdesi olmayan mum — doji. Ve bu bölümde bir şey daha yapacağız: kitabın anlattığı iddiayı kendi verimizle sınayacağız.
Doji, açılış ile kapanışın aynı ya da neredeyse aynı olduğu mumdur. Bölüm 03'ün diliyle: gövde neredeyse yok, mum fitilden ibaret. Ortaya artı ya da haç biçiminde bir şekil çıkar.
Anlamı doğrudan gövdenin yokluğundan gelir. Gün boyunca fiyat bir yere gitmiş, başka bir yere gitmiş, ama sonunda başladığı yere dönmüştür. Alıcı ile satıcı eşit güçte çıkmıştır. Kısacası doji kararsızlıktır — bir yön bildirmez, yönün belirsizleştiğini bildirir.
Standart doji — Kısa iki fitil. Küçük bir kararsızlık, düşük dalgalanma.
Uzun bacaklı doji — İki yönde de uzun fitil. Gün içinde büyük bir savaş yaşanmış ama sonuç alınamamış.
Mezar taşı (gravestone) — Yalnız üst fitil. Fiyat yukarı denenmiş, tamamen geri püskürtülmüş.
Yusufçuk (dragonfly) — Yalnız alt fitil. Fiyat aşağı itilmiş, tamamen geri alınmış.
Buna cevabı tahmin etmek yerine saydık. BIST hisselerinin 2022'den bugüne kadarki 568.625 günlük mumunda, gövdesi menzilin yüzde beşini geçmeyen 34.956 doji bulduk. Yani ortalama her 16 günde bir doji oluşuyor.
Bu, doji hakkındaki ilk pratik uyarıdır: doji nadir bir olay değildir. Ders kitaplarında tek bir doji gösterilip "işte dönüş sinyali" denir; gerçek bir grafikte ise dojiler sürekli karşınıza çıkar ve çoğunun ardından kayda değer bir şey olmaz.
Teknik analiz literatürünün doji hakkındaki standart öğretisi şudur:
Zirvede doji — Uzun bir yükselişin ardından gelen doji, alıcıların yorulduğunu gösterir; düşüş habercisidir.
Dipte doji — Uzun bir düşüşün ardından gelen doji, satıcıların tükendiğini gösterir; yükseliş habercisidir.
Onay şart — Doji tek başına sinyal değildir. Ertesi günün mumu yönü doğrulamalıdır.
Bu üç cümle hemen her kaynakta aynı biçimde geçer. Peki doğru mu? Elimizde bunu sınayacak veri var — sınadık.
Yöntem şu: bir mumu doji sayıyoruz (gövde ≤ menzilin %5'i), öncesindeki beş güne bakıp bağlamı belirliyoruz (%5'ten fazla yükseliş = zirve bağlamı, %5'ten fazla düşüş = dip bağlamı), sonra izleyen beş günün getirisini ölçüyoruz. Kritik nokta şu: aynı bağlamdaki doji olmayan günleri de ayrıca ölçüp kontrol grubu olarak kullanıyoruz. Yoksa yanılırız — bu dönemde hisseler zaten ortalamada yükseldiği için her grup artı getirir.
Yükseliş sonrası doji gören 7.815 günün ardından gelen beş gün ortalama %1,58 getirdi; aynı yükselişi yaşayıp doji görmeyen 129.589 günde ise %1,45. Yani doji, düşüş habercisi olmak bir yana, hafifçe daha iyi bir getiriyle devam etti. Düşüş sonrasında ise tablo tersine döndü: dojili 5.765 günde %0,58, dojisiz 101.529 günde %0,75.
Kaynakların en çok tekrarladığı iddia — zirvedeki doji düşüş habercisidir — verimizde desteklenmedi. Yükseliş sonrası doji gören hisseler, aynı yükselişi yaşayıp doji görmeyenlerden biraz daha iyi getirdi. Dipteki doji iddiası da desteklenmedi: doji görenler biraz daha kötü getirdi. Farklar her iki yönde de küçük — asıl bulgu şu: doji tek başına yön bilgisi taşımıyor.
Kaynakların savunması hazır: "doji tek başına sinyal değil zaten, onay mumunu bekleyin" derler. Bu itiraz haklıdır ve test edilebilir. Aynı ölçümü, ertesi günün mumu beklendiği yönde geldiğinde tekrarladık.
Zirvede doji ve ertesi gün düşüş geldiğinde, izleyen beş gün %0,91 (n=3.855); aynı durumda dojisiz olanlarda %0,82 (n=62.813). Dipte doji ve ertesi gün yükseliş geldiğinde %1,23 (n=2.685), dojisizlerde %1,05 (n=48.614).
Onay mumuyla birlikte iddia doğru yöne döndü — her iki senaryoda da dojili grup dojisizden bir miktar iyi çıktı. Ama farkın büyüklüğüne bakın: yüzde birin onda ikisi mertebesinde. Bu, alım-satım masrafının altında kalan bir farktır. Yani "istatistiksel olarak var" ile "para kazandırır" arasındaki uçurumun tam ortasındayız.
Bulgumuzun sınırlarını açıkça yazalım, çünkü sınırını yazmayan ölçüm kanıt değil reklamdır:
Tek pazar — Yalnız BIST hisselerinde ölçüldü. Başka pazarlarda sonuç farklı çıkabilir.
Tek dönem — 2022'den bugüne. Bu dönemde BIST büyük ölçüde yükseldi; bütün gruplarda ortalama getiri artı çıkmasının sebebi de budur.
Tek ufuk — İzleyen 5 işlem günü ölçüldü. Daha kısa ya da daha uzun ufukta başka bir tablo çıkabilir.
Filtresiz — Hacim, trend gücü ve seviye yakınlığı hesaba katılmadı. Kaynakların 'konum' vurgusunu kaba bir bağlam testiyle temsil ettik, o kadar.
Yani söylediğimiz şey "doji işe yaramaz" değildir. Söylediğimiz şudur: doji, tek başına ve bu kaba biçimiyle, size yön söylemiyor. Bunu kanıtlanmış bir sinyal gibi anlatmak dürüst olmaz.
Doji bir tahmin aracı değil, bir durum bildirimidir. Size "yön değişecek" demez; "şu anda yön yok" der. Bu bilgi işe yarar:
Yeni risk almayı ertelemek — Kararsızlığın ortasında pozisyon açmak, bilgi eksikken karar vermektir. Doji beklemek için bir sebeptir, hareket etmek için değil.
Bağlamı sorgulatmak — Uzun ve dik bir yükselişin ardından gelen uzun bacaklı doji, o güne kadarki kolay yükselişin artık kolay olmadığını gösterir — tek başına karar değil ama dikkat sebebidir.
Diğer araçlarla birlikte — Bölüm 05'teki bir direnç bandının tam üzerinde oluşan doji, boşlukta oluşan dojiden farklıdır. Doji tek başına zayıf, birleşik kullanımda anlamlıdır.
Doji'yi tanıyın, ama ondan yön beklemeyin. Bundan sonraki bölümlerde öğreneceğiniz her formasyon için aynı soruyu sormanızı istiyoruz: bunu ölçen var mı, yoksa yalnız anlatan mı var?
Kaynakların iki iddiası daha var ve ikisi de mantıklı görünüyor: uzun zaman dilimindeki doji kısa dilimdekinden değerlidir, ve yüksek hacimli doji düşük hacimliden anlamlıdır. Bu ikisini ölçmedik — dakikalık veri elimizde yok, hacim testi de ayrı bir çalışma gerektiriyor. O yüzden kanıt olarak değil, mantığıyla birlikte aktarıyoruz.
Zaman dilimi iddiasının mantığı Bölüm 03'ten tanıdık: beş dakikalık bir mumda açılışla kapanışın çakışması sıradan bir olaydır, birkaç işlem bunu üretir. Haftalık bir mumda ise aynı şey, beş günlük bütün alım-satımın sonunda fiyatın başladığı yere dönmesi demektir. Aynı biçim, çok farklı bir olayı anlatır.
Hacim iddiasının mantığı da Bölüm 02'den: kararsızlık ne kadar çok katılımcıyla oluşmuşsa o kadar temsil edicidir. Kimsenin işlem yapmadığı bir günde açılışla kapanışın çakışması, piyasanın kararsız olduğunu değil, o gün kimsenin ilgi duymadığını gösterir.
Bu bölümde iki iddiayı ölçüp sonucunu verdik, iki iddiayı ise ölçemedik ve bunu söyledik. Aradaki farkı okurken görebilmeniz önemli: ölçülmüş bir sonuç ile makul bir gerekçe aynı ağırlıkta değildir. Teknik analiz kitaplarının çoğu bu ikisini aynı cümle yapısıyla anlatır; biz ayırıyoruz.
Doji, açılış ile kapanışın neredeyse aynı olduğu, gövdesi olmayan mumdur ve kararsızlığı gösterir. Nadir değildir — BIST verisinde ortalama her on altı günde bir çıkar. Kaynakların "zirvede doji düşüş, dipte doji yükseliş habercisidir" iddiası kendi ölçümümüzde desteklenmedi; onay mumu şartıyla birlikte fark doğru yöne döndü ama işlem masrafının altında kaldı. Doji bir tahmin aracı değil durum bildirimidir: yön değişeceğini değil, o an yön olmadığını söyler.
Bölüm 08'de doji ailesini tanıdık ve tek başına yön bildirmediğini ölçtük. Şimdi ailenin iki uç üyesine bakıyoruz — kaynakların en güçlü sinyaller arasında saydığı iki biçim. Ama bu bölümde asıl öğreneceğiniz şey bu iki mum değil: bir sayının ne zaman bulgu, ne zaman gürültü olduğunu ayırt etmek.
Bölüm 03'te bir mumun gövde ve iki fitilden oluştuğunu, Bölüm 08'de dojinin gövdesiz mum olduğunu gördük. Bu iki biçim, dojinin fitillerinden birinin de yok olduğu hâlidir:
Mezar taşı (gravestone) — Gövde yok, alt fitil de yok. Mum tamamen üst fitilden ibaret. Açılış, kapanış ve günün en düşüğü aynı yerde; fiyat yukarı çıkmış ve tamamı geri alınmış.
Yusufçuk (dragonfly) — Gövde yok, üst fitil de yok. Mum tamamen alt fitil. Açılış, kapanış ve günün en yükseği aynı yerde; fiyat aşağı itilmiş ve tamamı geri kazanılmış.
Adları anlattıkları şeyden gelir. Mezar taşı, yükselişin sonunu simgeleyen bir imgedir: fiyat yukarı uzanmış ama tutunamamış, geriye dikilmiş bir taş kalmıştır. Yusufçuk ise suya değip yükselen böceği anlatır — fiyat dibe dokunmuş ve yukarı çekilmiştir.
Yine saydık. BIST'in 2022'den bugüne 569.189 günlük mumunda 2.756 mezar taşı ve 1.876 yusufçuk var. Yani mezar taşı her 207 günde bir, yusufçuk her 303 günde bir görülüyor — Bölüm 08'deki dojinin on altı günde bir çıktığını hatırlayın.
Bu, Bölüm 08'deki dojinin tam tersi bir durum. Doji sık görülüyordu ve bu onu zayıflatıyordu; bu iki biçim ise gerçekten nadir. Nadirlik iyi haber gibi görünür — ama beraberinde bir sorun getirir, birazdan göreceğiz.
Mezar taşı — Yükseliş trendinin tepesinde görüldüğünde düşüş habercisidir; alıcılar reddedilmiştir.
Yusufçuk — Düşüş trendinin dibinde görüldüğünde yükseliş habercisidir; satıcılar reddedilmiştir.
Gölge uzunluğu — Gölge ne kadar uzunsa reddediş o kadar güçlüdür.
Seviye ile birleşince — Önemli bir destek ya da dirençte oluştuğunda güçleri katlanır.
Onay şart — Tek başına yeterli değildir; ertesi mum doğrulamalıdır.
Bölüm 08'deki yöntemin aynısını uyguladık: biçimi tanımla, bağlamı belirle, izleyen beş günün getirisini ölç, ve aynı bağlamdaki bu biçimde olmayan günleri kontrol grubu yap.
Yükseliş sonrası mezar taşı görülen 435 günün ardından gelen beş gün ortalama %1,03 getirdi; aynı yükselişi yaşayıp mezar taşı görmeyen 137.008 günde ise %1,46. Fark −0,43 puan ve kaynağın dediği yönde — mezar taşı görenler daha kötü. Yusufçukta ise düşüş sonrası 161 günde %0,69'a karşılık 107.373 günde %0,74; fark yalnız −0,05 puan.
Yukarıdaki tabloya bakıp "mezar taşı gerçekten düşüş getiriyor" demek çok cazip. Fark doğru yönde ve küçük de değil. Ama bir soru daha sormamız gerek: bu fark, tesadüfen de çıkabilir miydi?
Cevabı hesaplanabilir. Bir ortalamanın ne kadar güvenilir olduğu iki şeye bağlıdır: kaç gözlemden hesaplandığı ve gözlemlerin ne kadar dağınık olduğu. Hisse getirileri çok dağınıktır — beş günde yüzde on kazanan da vardır, yüzde on kaybeden de. Az sayıda böyle dağınık gözlemin ortalaması, hiçbir gerçek etki olmasa bile bir yandan diğerine kolayca sapar.
İki grubun ortalaması arasındaki farkı, o farkın standart hatasına bölersek bir sayı elde ederiz: t. Kabaca söylersek t, "fark, tesadüfen oluşabilecek sapmanın kaç katı?" sorusunun cevabıdır. Genel kabul şudur: |t| 2'nin altındaysa fark gürültüden ayırt edilemez.
Hesabı yaptık. Mezar taşı için t = −0,89, yusufçuk için t = −0,06. İkisi de 2'nin epeyce altında. Yani mezar taşındaki o güzel görünen −0,43 puanlık fark, tesadüfle açıklanabilir. Dört yüz küsur gözlemden ve bu kadar dağınık bir getiri dağılımından, hiçbir gerçek etki olmasa bile bu büyüklükte bir fark rahatlıkla çıkar.
Bu bölümün ilk taslağında şu cümle vardı: "Ölçtük; kaynak haklı, mezar taşı gerçekten düşüş habercisi." Standart hatayı hesaplayınca o cümle silindi. Teknik analiz kitaplarının çoğu bu hesabı hiç yapmaz — ve bu yüzden pek çok formasyon, aslında hiç kanıtlanmamış olduğu hâlde kuşaklar boyu kanıtlanmış gibi aktarılır. Bir sayı gördüğünüzde soracağınız ikinci soru her zaman aynı olsun: kaç gözlemden?
Az önce "nadirlik bir sorun getirir" demiştik. Sorun şu: bir biçim ne kadar nadirse, onun hakkında bir şey kanıtlamak o kadar zorlaşır. Doji için 7.800 gözlemimiz vardı; mezar taşı için yalnız 435. Aynı büyüklükteki bir etkiyi görebilmek için, örneklem küçüldükçe etkinin daha büyük olması gerekir.
Bunun sinsi bir sonucu var. Nadir formasyonlar hakkındaki iddialar, yanlış oldukları için değil, test edilemedikleri için ayakta kalır. Kimse çürütemez, çünkü çürütecek kadar veri yoktur; kimse doğrulayamaz, aynı sebeple. Böylece iddia kuşaktan kuşağa "herkesin bildiği bir gerçek" olarak aktarılır.
Teknik analizde sık yapılan bir çıkarım vardır: "bu formasyon nadir görülür, o yüzden güçlüdür." İkisi arasında hiçbir mantıksal bağ yoktur. Nadirlik yalnız az gözlem demektir; bir formasyonun gücü, görüldüğünde ne olduğuyla ölçülür — kaç kez görüldüğüyle değil.
Kaynakların ikinci iddiası, gölge uzadıkça reddedişin güçlendiğiydi. Bunu da ölçtük: mezar taşlarını üst fitilin mumun ne kadarını kapladığına göre dilimledik.
| Gölge uzunluğu | Gözlem | İzleyen 5 gün |
|---|---|---|
| üst fitil mumun %80–%90'ı | 94 | %2,63 |
| üst fitil mumun %90–%101'i | 341 | %0,59 |
Rakamlar iddiayı destekler görünüyor: gölge uzadıkça getiri düşüyor. Ama gözlem sayılarına bakın — 94 ve 341. Bu büyüklükteki gruplardan çıkan farklar, az önce öğrendiğimiz testi geçemez. Sayıları buraya sonuç olarak değil, kayıt olarak koyuyoruz: elimizdeki veri bu iddiayı ne doğruluyor ne de çürütüyor, yalnız yetmiyor.
Kaynakların kalan iki iddiasını — seviyeyle birleşince güçlenme ve onay mumu — bu bölümde ölçmedik. Seviye testi, Bölüm 05'teki bant hesabının her hisse için tarihsel olarak yeniden kurulmasını gerektiriyor; onay testi ise zaten iyice küçülmüş örneklemi ikiye bölerdi. İkisi de yapılabilir işler, ama bu kitabın kapsamı dışında.
Yine de mantıkları makuldür ve Bölüm 05 ile tutarlıdır: bir direncin tam üzerinde oluşan mezar taşı, boşlukta oluşandan farklı bir şey anlatır — çünkü orada zaten bir satıcı grubunun beklediğini biliyoruz. Ama bunu size ölçülmüş bir sonuç olarak değil, makul bir gerekçe olarak aktarıyoruz.
Ölçüm kanıt vermedi diye bu iki biçimi silip atmıyoruz. Verdiğimiz mesaj şu: onları sinyal değil gözlem olarak kullanın. Aradaki fark pratikte şudur:
Sinyal olarak kullanmak — "Mezar taşı gördüm, satıyorum." Bu, ölçümün desteklemediği bir karardır ve bu kitapta önermiyoruz.
Gözlem olarak kullanmak — "Mezar taşı gördüm; demek ki bugün yukarısı denendi ve tutulamadı. Yukarıda bir satıcı grubu var mı?" Bu bir karar değil, bir soru — ve doğru soru.
Birleştirerek kullanmak — Bölüm 05'te ölçtüğümüz bir direnç bandının tam üzerinde oluşan mezar taşı, iki bağımsız gözlemin aynı yeri işaret etmesidir. Bu kitabın savunduğu kullanım budur.
Bu tutum, kitabın geri kalanında öğreneceğiniz her formasyon için geçerli. Bir biçim tanımayı öğrenmek kolaydır; onu ne kadar ciddiye alacağınıza karar vermek zordur. Elinizdeki tek dürüst ölçü, o biçim hakkında elinizde kaç gözlem olduğudur.
Mezar taşı yalnız üst fitilden, yusufçuk yalnız alt fitilden oluşan dojilerdir; ikisi de fiyatın bir yöne uzanıp tamamen geri alınmasını gösterir. Dojinin aksine gerçekten nadirdirler. Kaynakların "tepede mezar taşı düşüş, dipte yusufçuk yükseliş getirir" iddiasını ölçtük: mezar taşında fark doğru yönde çıktı, yusufçukta neredeyse sıfır; ikisi de örneklem küçük olduğu için gürültüden ayırt edilemedi. Bu bölümün asıl dersi de budur — bir farkın varlığı yetmez, o farkın tesadüfle açıklanamayacak kadar büyük olması gerekir.
Doji, gövdesi olmayan mumdu. Marubozu tam karşıtıdır: fitili olmayan mum. Gün açıldığı yerde başlar, hiç geri adım atmadan tek yönde ilerler ve uçta kapanır. Ve bu bölümde, Bölüm 09'da kurduğumuz testten geçen ilk sonuca ulaşacağız.
Japonca'da tıraşlı ya da kırpılmış demek — mumun uçlarının kesilmiş görünmesinden. Gövde menzilin neredeyse tamamını kaplar; fitil ya yoktur ya da ihmal edilebilir düzeydedir.
Boğa marubozu — Açılış günün en düşüğü, kapanış en yükseği. Fiyat açılıştan kapanışa kadar hiç anlamlı biçimde geri çekilmemiştir; alıcılar seans boyunca kontrolü bırakmamıştır.
Ayı marubozu — Açılış günün en yükseği, kapanış en düşüğü. Aynı hikâyenin tersi: satıcılar gün boyunca hiç geri adım atmamıştır.
Bölüm 03'ün diliyle söylersek marubozu, gövde/menzil oranının uç noktasıdır. Orada "fitil, fiyatın ulaşıp da tutamadığı seviyeleri gösterir" demiştik. Marubozuda fitil yoktur — yani o gün karşı taraf hiçbir seviyeyi geri alamamıştır. Anlattığı şey budur.
Hiç fitili olmayan mum gerçek veride çok az bulunur. Literatürdeki yaygın uygulama gibi biz de gövdesi menzilin en az %90'ı olan mumları marubozu saydık. Eşiği yazıyoruz ki ölçümü tekrarlamak isteyen aynı tanımı kullanabilsin.
BIST'in 2022'den bugüne 569.189 günlük mumunda 17.457 boğa marubozu ve 22.046 ayı marubozu var; toplamda her 14 günden birinde bir marubozu oluşuyor. Bu, Bölüm 09'daki mezar taşından çok daha sık — ve az sonra göreceğimiz gibi, bu bolluk ölçümü mümkün kılan şeyin ta kendisi.
Devam sinyali — Marubozu, yönündeki hareketin süreceğini gösterir; kararlılık işaretidir.
Gövde uzunluğu — Gövde ne kadar uzunsa sinyal o kadar güçlüdür.
Hacim — Yüksek hacimli marubozu daha güvenilirdir.
Konum — Düşüş dibinde boğa marubozu dönüş, yükseliş ortasında devam anlamına gelir.
Seviye bırakır — Boğa marubozunun açılışı ileride destek, ayı marubozunun açılışı direnç olabilir.
İlk iki iddiayı ölçtük. Diğer üçü bu kitabın kapsamı dışında kaldı; sebeplerini bölüm sonunda yazıyoruz.
Yöntem Bölüm 08 ve 09'dakiyle aynı, tek farkla: kontrol grubunu bu kez aynı yönde kapanan ama marubozu olmayan günlerden kurduk. Yoksa boğa marubozunu düşen günlerle kıyaslamış olurduk ki bu, formasyonu değil yalnızca "o gün yükseldi mi" sorusunu ölçerdi.
Boğa marubozu görülen 17.457 günün ardından gelen beş gün ortalama %2,23 getirdi; aynı gün yükselişle kapanan ama marubozu olmayan 234.999 günde ise %1,23. Fark 1,00 puan. Ayı marubozunda ise 22.046 günde %0,68'e karşılık 280.048 günde %0,79 — fark yalnız −0,11 puan ve ters yönde.
Bölüm 09'da öğrendiğimiz hesabı uygulayalım. Boğa marubozu için t = 9,26 — eşik olan 2'nin dört katından fazla. Bu fark tesadüfle açıklanamaz. Ayı marubozu için ise t = −1,48; yani orada elimizde bir şey yok. Doji ve mezar taşında bulamadığımızı burada bulduk: ölçülebilir bir ayrışma.
Bu sonuca sevinip geçmeden önce ciddi bir itirazı karşılamamız gerekiyor. Boğa marubozu olan günler, tanımı gereği güçlü yükselen günlerdir. Belki ölçtüğümüz şey marubozu değil, sadece büyük bir günlük yükselişin ardından gelen momentumdur. Öyleyse formasyonun kendi katkısı yok demektir.
Bu itiraz test edilebilir: aynı büyüklükte yükselen günleri kendi aralarında karşılaştırmak yeter. Günlük getiriyi dilimledik ve her dilimin içinde marubozu olanla olmayanı ayrı ayrı ölçtük.
| O günkü getiri | Marubozu n | Marubozu | Diğer n | Diğer | t |
|---|---|---|---|---|---|
| %0 – %2 | 1.304 | %2,55 | 137.091 | %1,18 | 3,20 |
| %2 – %4 | 3.337 | %1,89 | 58.330 | %1,30 | 2,29 |
| %4 – %7 | 4.071 | %2,11 | 29.028 | %1,21 | 4,68 |
| %7 – %11 | 8.049 | %2,33 | 9.933 | %1,66 | 3,19 |
İtiraz karşılandı. Dört dilimin dördünde de marubozu olanlar önde, ve en zayıf dilimde bile t = 2,29 — hepsi eşiğin üstünde. Yani ölçtüğümüz şey yalnız "o gün çok yükseldi" değil. Aynı kadar yükselmiş iki gün arasında bile, fitilsiz olanı sonrasında daha iyi gidiyor. Formasyonun kendi katkısı var.
Şimdi bulgunun rahatsız edici yarısına gelelim. Boğa marubozunda t = 9,26 iken ayı marubozunda t = −1,48. Aynı mantık, aynı tanım, aynı dönem, hatta ayı tarafında daha fazla gözlem var (22.046'ya karşı 17.457). Buna rağmen bir tarafta net bir etki, diğer tarafta hiçbir şey.
Bu dengesizliği olduğu gibi bırakıyoruz çünkü açıklamasını ölçmedik. Akla gelen ihtimaller var — ölçüm dönemimizde BIST genel olarak yükseldi, ve düşen piyasalarda panik satışı yükselişteki alım iştahından farklı davranır — ama bunlar tahmin. Elimizdeki tek sağlam cümle şu: boğa tarafında etki var, ayı tarafında yok.
"Marubozu çalışıyor" demek teknik olarak doğru ama pratikte yanıltıcı olurdu — okur bunu ayı marubozuna da uygular ve elindeki verinin desteklemediği bir karar verir. Bir bulgunun hangi yarısının geçerli olduğunu söylemek, bulgunun kendisi kadar önemlidir.
Bir bulgunun neden ortaya çıktığını bilmek, ona ne kadar güveneceğinizi belirler. Açıklaması olmayan bir istatistik, veriye tesadüfen sinmiş bir desen de olabilir; makul bir mekanizması olan istatistik daha sağlam durur. Marubozu için akla yatkın bir mekanizma var.
Fitilsizlik, gün boyunca karşı tarafın hiçbir noktada karşılık veremediği anlamına gelir. Sıradan bir yükselen günde bile birileri satar, fiyat bir miktar geri çekilir ve fitil oluşur. Marubozuda bu hiç olmaz — yani alıcı talebi, o gün ortaya çıkan bütün satış arzını fiyat kırdırmadan yutmuştur. Bu, bir arz-talep dengesizliğinin ölçülebilir izidir; ve dengesizlikler bir günde bitmez.
İkinci bir mekanizma daha var: marubozu uçta kapanır. Gün sonunda elinde satılmamış talep kalan alıcılar, ertesi gün almaya devam eder. Bölüm 03'te kapanışın neden özel olduğunu anlatmıştık — kapanışın günün en yükseği olması, o özelliğin en uç hâlidir.
Bu paragraflar bir açıklama denemesidir, ölçüm değil. Mekanizmayı test etmedik. Doğru görünmesi onu doğru yapmaz — nitekim aynı mekanizma ayı marubozu için de geçerli olmalıydı, ama orada etki bulamadık. Açıklamanız bulgunuzdan daha güçlü görünüyorsa, açıklamada bir sorun vardır.
Kaynakların ikinci iddiası, gövde uzadıkça sinyalin güçlendiğiydi. Boğa marubozularını günlük getirilerine göre dilimlediğimizde ortaya çıkan tablo bunu desteklemiyor: getiri dilimden dilime tek yönlü ilerlemiyor, iniyor ve çıkıyor. Yani daha büyük marubozu daha iyi sonuç vermiyor.
Bunun pratik karşılığı önemli: yüzde on yükselmiş devasa bir marubozu görünce duyulan heyecanın veride bir karşılığı yok. Marubozunun taşıdığı bilgi büyüklüğünde değil, biçiminde — yani karşı tarafın gün boyu hiçbir seviyeyi geri alamamış olmasında.
Tek pazar, tek dönem — BIST, 2022'den bugüne. Bu dönemde piyasa genel olarak yükseldi; bulgunun düşen bir piyasada da geçerli olup olmadığını bilmiyoruz.
Tek ufuk — İzleyen 5 işlem günü. Daha uzun tutulduğunda etkinin sürüp sürmediğini ölçmedik.
Maliyet düşülmedi — Fark 0,6 ile 1,4 puan arasında. Alım-satım masrafı ve kayma bunun bir kısmını yer; kalanı yine de anlamlı görünüyor ama bu bir strateji önerisi değildir.
Üç iddia ölçülmedi — Hacim, konum ve seviye bırakma iddiaları test edilmedi. Bunlar yapılabilir işler; kitabın kapsamı dışında kaldılar.
Bu kitap size hiçbir yerde "şunu al" demiyor ve burada da demiyor. Söylediği şey şu: elimizdeki veride bu biçim, benzerlerinden ayrışıyor — ve bunu doji ile mezar taşı için söyleyememiştik.
Kaynakların bir iddiası daha var ve Bölüm 05'le güzel bağlanıyor: marubozunun açılış fiyatı, ileride bir seviye olarak iş görebilir. Mantığı şu — boğa marubozunun açılışı, o gün hiç kimsenin altına inmediği fiyattır. Fiyat oraya geri döndüğünde, o günü kaçırmış alıcılar için tanıdık bir seviyedir.
Bunu ölçmedik; ölçmek için Bölüm 05'teki bant hesabının her marubozu için sonrasına doğru yeniden kurulması gerekirdi. Ama mantığı, kitabın kendi seviye tanımıyla tutarlı: bir fiyatın seviye olması, orada birikmiş insan kararlarına bağlıydı — ve marubozunun açılışı, tam da böyle bir birikimin olduğu yerdir.
Bölüm 09'da mezar taşı ve yusufçuk için "sinyal değil gözlem" demiştik. Marubozu için biraz daha ileri gidebiliriz — ama yalnız biraz:
Boğa marubozu bir ağırlıktır — Elinizdeki diğer göstergeler yükseliş yönünü işaret ediyorsa, boğa marubozu o yöne ek ağırlık koyar. Tek başına karar sebebi değil, ama artık ölçülmüş bir katkısı var.
Ayı marubozunu aynı ağırlıkla kullanmayın — Simetri sezgisel olarak doğru gelir ama veri desteklemiyor. Ayı marubozunu gözlem olarak okuyun, ağırlık olarak değil.
Büyüklüğüne kapılmayın — Yüzde on yükselmiş bir marubozu, yüzde iki yükselmişten daha iyi sonuç vermiyor. Bilgi biçimde, büyüklükte değil.
Ve her zamanki uyarı: bu ölçüm tek bir pazarın tek bir döneminde yapıldı. Bulgu gerçek, ama bir bulgunun gerçek olması onun her yerde ve her zaman geçerli olduğu anlamına gelmez. Kendi verinizle tekrar edebilmeniz için tanımı ve eşikleri bu bölümde açıkça yazdık.
Marubozu, fitili olmayan mumdur; gövde menzilin neredeyse tamamını kaplar ve karşı tarafın gün boyunca hiçbir seviyeyi geri alamadığını gösterir. Boğa marubozunu ölçtük: izleyen beş günde, aynı yönde kapanan diğer günlerden belirgin biçimde iyi getirdi ve bu fark tesadüfle açıklanamayacak kadar büyük. Aynı büyüklükte yükselen günlerle karşılaştırdığımızda da fark korundu, yani ölçtüğümüz şey yalnız momentum değil. Ayı marubozunda ise etki bulamadık. "Gövde uzadıkça güçlenir" iddiası da desteklenmedi.
Doji gövdesizdi, marubozu fitilsiz. Aradaki bütün biçimler bu bölümün konusu: gövdesi küçük ama var olan, fitilleri uzun mumlar. Kaynaklar bu aileye dönüş formasyonlarının en tanınmışlarını yerleştirir. Ölçtük — ve sonuç, şimdiye kadarki en şaşırtıcı tabloyu verdi.
Hepsinin ortak özelliği gövdenin küçük olmasıdır: açılış ile kapanış birbirine yakın, ama Bölüm 08'deki doji kadar değil. Ayıran şey fitillerin nerede olduğudur.
Topaç (spinning top) — Küçük gövde, iki yanda da belirgin fitil. Gün içinde iki yöne de gidilmiş, ikisi de tutulamamış.
Rickshaw Man — Topacın uç hâli: gövde neredeyse yok, fitiller olağandışı uzun. Doji ile topaç arasında bir yerde durur.
Çekiç (hammer) — Küçük gövde yukarıda, uzun alt fitil, üst fitil neredeyse yok. Fiyat aşağı çekilmiş ama günü yukarıda bitirmiş.
Ters çekiç (inverted hammer) — Küçük gövde aşağıda, uzun üst fitil, alt fitil neredeyse yok. Fiyat yukarı denenmiş ama günü aşağıda bitirmiş.
Kaynaklar "alt gölge gövdenin en az iki katı" der. Gövdeye oranlamak sorunludur: gövde sıfıra yaklaşınca oran sonsuza gider ve çekiç ile doji ayırt edilemez. Biz Bölüm 03'teki gibi menzile oranladık: çekiç = gövde ≤ %30, alt fitil ≥ %60, üst fitil ≤ %10.
BIST'in 2022'den bugüne 569.189 günlük mumunda 92.332 topaç, 11.032 çekiç ve 23.392 ters çekiç var. Topaç çok yaygın — her altı günden birinde bir tane. Çekiç ise seyrek: her 52 günde bir. Bu fark ölçümün gücünü de belirliyor.
Çekiç — Düşüş trendinin dibinde görüldüğünde dönüş habercisidir; satıcılar fiyatı aşağı çekmiş ama alıcılar geri almıştır.
Ters çekiç — Yine düşüş dibinde, yine yükseliş habercisi; alıcılar denemiş, tam başaramamış ama niyet görünmüştür.
Topaç — Yön bildirmez, yalnız kararsızlık gösterir. Trendin sonunda zayıflama işareti olabilir.
Ortak şart — Öncesinde bir trend olmalı; yatay piyasada anlamsızdır. Ve ertesi mum onaylamalıdır.
Bu iddiaların hepsi bağlamlıdır — yani "nerede göründüğüne" bağlıdır. Bu bizim için iyi haber: bağlamlı iddia, bağlam ayrıştırılarak doğrudan test edilebilir demektir.
Beş test yaptık. Her biçimi, kaynağın işaret ettiği bağlamda ölçtük; ayrıca çekici ters bağlamda da ölçtük — yani kaynağın hiç söz etmediği yerde. Kontrol grubu her zaman aynı bağlamı yaşamış ama o biçimde olmayan günler.
Kaynağın söylediği yerden başlayalım: düşüş sonrası çekiç görülen 1.530 günde izleyen beş günün getirisi %0,55; aynı düşüşü yaşayıp çekiç görmeyen 106.004 günde ise %0,74. Fark −0,19 puan ve t = −0,93 — yani hiçbir şey. Şimdi aynı biçimi yükselişten sonra ölçelim: 3.049 günde %2,79'a karşılık 134.394 günde %1,42, fark 1,37 puan ve t = 5,53.
Kaynağın söylediği yerde (düşüş dibinde) çekicin bir katkısı görünmüyor. Buna karşılık kaynağın hiç söz etmediği yerde — yükseliş sürerken — belirgin bir katkısı var. Yani çekiç, anlatıldığı gibi bir dönüş biçimi değil; verimizde daha çok bir devam biçimi gibi davranıyor.
Bu mantıksız da değil. Yükselen bir seyirde oluşan çekiç şunu anlatır: fiyat gün içinde aşağı çekilmiş, ama alıcılar hemen devreye girip günü yukarıda kapatmıştır. Bölüm 10'daki marubozu mantığının kardeşi — talep, ortaya çıkan arzı yutmuştur. Fark şu ki bu kez arz gerçekten ortaya çıkmış ve yine de yetmemiştir.
Düşüş sonrası ters çekiç görülen 4.670 günde izleyen beş gün %0,03; aynı düşüşü yaşayıp ters çekiç görmeyen 102.864 günde ise %0,77. Fark −0,74 puan, ve t = −5,00 — eşiğin iki buçuk katı, ama eksi yönde.
Bu, kitapta ilk kez bir kaynağın ters yönde yanlışlandığı yer. Doji ve mezar taşında "etki bulamadık" demiştik; burada etki var ama iddia edilenin tersine. Düşüş sonrası ters çekiç gören hisseler, aynı düşüşü yaşayıp ters çekiç görmeyenlerden belirgin biçimde kötü getiriyor.
Ters çekicin resmi şudur: fiyat yukarı denenmiş ve geri püskürtülmüştür — gün, denemenin başladığı yerin altında biter. Bölüm 03'ün diliyle bu bir reddediştir, ve reddedilen yön yukarıdır. Kaynakların "alıcı niyeti görüldü" yorumu, aynı resmi iyimser okumaktan ibaret. Veri, kötümser okumayı destekliyor.
Düşüş sonrası topaç: 14.640 günde %1,06, kontrol %0,69, fark 0,37 puan, t = 4,53. Yükseliş sonrası topaç: 21.896 günde %1,27, kontrol %1,49, fark −0,22 puan, t = −3,02. İki bağlamda da eşik aşılıyor ve işaretler birbirinin tersi.
Kaynaklar topacı "yön bildirmez" diye tanıtır. Verimizde iki bağlamda da anlamlı bir fark var ve ikisi zıt yönde: düşüşten sonra topaç görülen hisseler daha iyi, yükselişten sonra topaç görülenler daha kötü getiriyor. Yani topaç, bulunduğu trendin tersine işaret ediyor.
Bunun adı ortalamaya dönüştür ve aslında kaynağın kendi mantığıyla uyumludur: kararsızlık, süregelen hareketin duraklaması demektir. Kaynağın söylemediği şey, bu duraklamanın veride ölçülebilir bir iz bıraktığıdır.
Bölüm 09'da |t| ≥ 2 eşiğini öğrenmiştik. Şimdi o kuralın ince yerine geldik: o eşik tek bir test için geçerlidir. Yirmi ayrı test yaparsanız, hiçbir gerçek etki olmasa bile ortalama bir tanesinin eşiği geçmesini beklersiniz — çünkü eşik zaten "yirmide bir tesadüf" demektir.
Teknik analizde bu tuzağa çok düşülür: yüzlerce formasyon ve gösterge ayarı denenir, işe yarayan birkaçı yayımlanır, denenip tutmayan yüzlercesi anılmaz. Sonuç, tesadüfün damıtılmasıdır. Korunmanın yolu, kaç test yaptığınızı saymak ve eşiği ona göre yükseltmektir.
Bizim durumumuzda beş test var. Beş test için eşiği kabaca iki buçuk-üç civarına çekmek gerekir. Bu ölçüye göre en sağlam iki bulgu çekiç · yükselişte (t = 5,53) ve ters çekiç · düşüşte (t = 5,00) — ikisi de rahatlıkla geçiyor. Topacın yükselişten sonraki sonucu (t = 3,02) ise sınırda; onu kesin bir bulgu olarak değil, işaret olarak okuyun.
Bağlamı kendiniz ölçün — "Düşüş dibinde çekiç" gibi bir iddia duyduğunuzda, o biçimin başka bağlamlarda ne yaptığını da sorun. Çekiç örneğinde asıl bilgi orada çıktı.
Tersi de bir bulgudur — Bir iddianın yanlış olduğunu ölçmek, doğru olduğunu ölçmek kadar değerlidir — hatta daha değerli, çünkü kimse yayımlamaz.
Kaç test yaptığınızı sayın — Tek bir test için makul olan eşik, çok sayıda test için makul değildir.
Rickshaw Man ayrı ölçülmedi — Tanımı topacın uç hâli olduğu için topaç kümesinin içinde kaldı. Ayrı ölçmek, zaten dar olan örneklemi bölmek olurdu.
Onay mumu test edilmedi — Kaynakların "ertesi mum doğrulamalı" şartını bu bölümde uygulamadık. Bölüm 08'de onay mumunun farkı doğru yöne çevirdiğini ama büyüklüğün küçük kaldığını görmüştük; burada da benzer bir sonuç bekleriz, ama bekleme ölçüm değildir.
Hacim ve seviye hesaba katılmadı — Kaynakların "hacim destekliyorsa güçlenir" ve "seviyede oluşursa güçlenir" iddiaları, kitabın kapsamı dışında kaldı.
Topaç, rickshaw, çekiç ve ters çekiç — dördü de küçük gövdeli, fitilleri farklı yerde olan mumlardır. Kaynakların üç iddiasını da ölçtük ve üçü de beklenmedik sonuç verdi. Çekiç, "düşüş dibinde dönüş" olarak doğrulanmadı; buna karşılık yükseliş sürerken belirgin bir katkı gösterdi. Ters çekiç, dipte iddia edilenin tersi yönde anlamlı çıktı. Topaç ise "yön bildirmez" denmesine rağmen iki bağlamda da ortalamaya dönüş yönünde iz bıraktı. Beş test yaptığımız için sonuçları çoklu test uyarısıyla birlikte okuyun: en güçlü iki bulgu dışındakiler ihtiyat ister. Ve sınır yine aynı — söylediğimiz şey "çekiç asla çalışmaz" değil, bu veride ve bu tanımla, anlatıldığı yerde çalışmadığıdır.
Buraya kadar mumları tek tek okuduk. Şimdi ilk kez iki mum birlikte bir anlam kuruyor. Yutan formasyon, ikinci mumun gövdesinin birincinin gövdesini tamamen içine almasıdır — ve teknik analizin en çok anlatılan dönüş kalıplarından biridir.
Formasyon iki mumdan oluşur ve şartı basittir: ikinci mumun gövdesi, birincinin gövdesini tamamen kapsamalıdır. Fitillerin kapsanması gerekmez; önemli olan açılış ile kapanış arasıdır.
Boğa yutan (bullish engulfing) — Birinci mum düşen, ikinci mum yükselen. İkinci mum, birincinin kapanışının altında açılıp açılışının üstünde kapanır.
Ayı yutan (bearish engulfing) — Birinci mum yükselen, ikinci mum düşen. İkinci mum, birincinin kapanışının üstünde açılıp açılışının altında kapanır.
Anlattığı şey bir güç değişimidir. Dün bir taraf kazanmış, bugün karşı taraf o kazancın tamamını geri almış ve üstüne çıkmıştır. Bölüm 03'ün diliyle: dünün bütün uzlaşma aralığı bugün tersine çevrilmiştir.
BIST'in 2022'den bugüne 568.625 günlük mumunda 21.078 boğa yutan ve 37.740 ayı yutan var — toplamda her 10 günden birinde bir yutan formasyonu. Yani bu, Bölüm 09'daki mezar taşı gibi nadir bir kalıp değil; ölçüm için bol örnek veriyor.
Dönüş formasyonu — Boğa yutan düşüş trendinin dibinde yükselişe, ayı yutan yükselişin tepesinde düşüşe işaret eder.
Trend şartı — Öncesinde dönecek bir trend olmalı; yatay piyasada anlamsızdır.
Renk zıtlığı — İki mumun rengi zıt olmalı.
Hacim — İkinci mumun hacmi yüksekse sinyal güçlenir.
Seviye — Destek ya da dirençte oluşursa güvenilirliği artar.
Dört bağlam ölçtük: her iki formasyonu hem kaynağın işaret ettiği yerde, hem de tersinde. Bir ayrıntıya dikkat ettik — bağlamı formasyondan önceki beş günden hesapladık. Yutan mumun kendisi bağlama dahil olsaydı, büyük bir yükselen mum kendi başına "yükseliş bağlamı" şartını sağlar ve ölçüm kendi kuyruğunu ısırırdı.
Kaynağın iddiasının doğru çıktığı yerden başlayalım. Yükseliş sonrası ayı yutan görülen 10.638 günde izleyen beş günün getirisi %0,58; aynı yükselişi yaşayıp düşüşle kapanan ama ayı yutan olmayan 61.893 günde ise %0,95. Fark −0,37 puan ve t = −3,67.
Ayı yutan, tepede görüldüğünde izleyen beş günü 0,37 puan aşağı çekiyor ve t = −3,67 ile eşiği rahatlıkla geçiyor. Kitapta ikinci kez bir kaynak iddiası ölçümle doğrulandı — ilki Bölüm 10'daki boğa marubozuydu.
Şimdi diğer yarıya bakalım. Düşüş sonrası boğa yutan görülen 4.797 günde izleyen beş gün %0,83; kontrol grubunda %1,07. Fark −0,24 puan ve t = −1,67 — eşiğin altında, üstelik iddia edilenin ters yönünde. Bölüm 11'deki çekiç gibi burada da biçim, bir yükselişten sonra daha iyi davranıyor (t = 2,39), ama o sonuç da yedi test içinde sınırda kalıyor.
Burada durup iki bölümü karşılaştırmakta fayda var, çünkü ortaya kitabın en öğretici karşılaştırması çıkıyor:
| Formasyon | Boğa tarafı | Ayı tarafı |
|---|---|---|
| Marubozu (Bölüm 10) | çalışıyor · t = 9,26 | yok · t = −1,48 |
| Yutan (bu bölüm) | yok · t = −1,67 | çalışıyor · t = −3,67 |
Bölüm 10'da boğa tarafı çalışıyor, ayı tarafı çalışmıyordu. Burada tam tersi. Eğer sebep piyasanın genel yükselişi olsaydı — yani "BIST yükseldiği için hep boğa tarafı çıkar" deseydik — bu tablo mümkün olmazdı. Dengesizlik formasyona özgüdür, piyasaya değil.
Bir formasyonun iki yönü ayrı ayrı ölçülmelidir. "Simetriktir" varsayımı sezgisel olarak çekicidir ve iki bölümde de yanlış çıktı. Boğa ve ayı biçimleri, aynı kalıbın aynadaki görüntüsü olabilir — ama piyasadaki karşılıkları aynı değil.
Kaynaklar "tamamen kaplamalı" diyor ama fazlasının bir anlamı olup olmadığını söylemiyor. Bunu da ölçtük: ikinci mumun gövdesini birincininkine oranlayıp dilimledik.
| Yutma oranı | Gözlem | İzleyen 5 gün |
|---|---|---|
| 1,0 – 1,5 kat | 1.288 | %0,65 |
| 1,5 – 2,5 kat | 1.438 | %0,78 |
| 2,5 – üzeri kat | 2.068 | %0,96 |
Burada tek yönlü bir eğilim var: yutma oranı büyüdükçe izleyen getiri de artıyor (%0,65 → %0,78 → %0,96). Ama dikkat — bu, boğa yutanın genel olarak işe yaramadığı grubun içindeki bir eğilim, ve dilimlerin her biri için ayrıca anlamlılık hesaplamadık. Eğilimi kayıt olarak bırakıyoruz: yönü doğru, ama tek başına karar dayanağı değil.
Bölüm 10'da öğrendiğimiz kuralı hatırlayalım: açıklamanız bulgunuzdan güçlü görünüyorsa açıklamada sorun vardır. Yine de bir mekanizma denemesi, bulguya ne kadar güveneceğimizi belirlemeye yarar.
Ayı yutanın anlattığı şey şudur: dün alıcılar kazanmış, bugün fiyat dünkü kapanışın üstünde açılmış — yani sabah iyimserlik sürüyormuş — ve gün sonunda dünkü açılışın da altına inilmiş. Yükselişe inanarak sabah alan herkes gün sonunda zararda kalmıştır. Bölüm 05'te seviyelerin arkasındaki mekanizmayı anlatırken "başa baş gelince çıkmak isteyenler" demiştik; ayı yutan, tam bir günde böyle bir grup yaratır.
Boğa yutanda simetrik bir hikâye kurulabilir ama veri desteklemiyor. Aradaki farkın bir sebebi şu olabilir: düşüşte satan kişi pozisyonundan çıkmıştır ve geri dönmek zorunda değildir; yükselişte alan kişi ise elinde zararlı bir pozisyonla kalır ve satmak zorundadır. Bu dengesizlik piyasada gerçektir — ama bunu ölçmedik, sadece anlatıyoruz.
Ayı yutanı ciddiye alın — Yükselişin ardından gelen ayı yutan, elinizdeki ölçülmüş iki bulgudan biri. Tek başına satış kararı değil, ama ağırlık koyar.
Boğa yutanı gözlem olarak okuyun — Dipte dönüş beklentisiyle kullanmayın; veri bunu desteklemiyor. Bölüm 09'daki dille: sinyal değil, gözlem.
Bağlamı formasyondan önce ölçün — Bu bölümde ölçüm yaparken düştüğümüz tuzağa siz de düşebilirsiniz: "öncesinde trend olmalı" derken, formasyonun kendi mumunu trende dahil etmeyin.
Hacim şartı — İkinci mumun hacminin birinciyi aşması şartı test edilmedi.
Seviye şartı — Destek/dirençte oluşma şartı, Bölüm 05'teki bant hesabının tarihsel olarak yeniden kurulmasını gerektirdiği için kapsam dışında kaldı.
Onay mumu — Üçüncü mumun doğrulaması ölçülmedi.
Fitil kapsaması — Yalnız gövde kapsaması arandı; bazı kaynaklar fitillerin de kapsanmasını ister — o daha dar bir tanım ve ayrı bir ölçüm konusu.
Yutan formasyon, ikinci mumun gövdesinin birincinin gövdesini tamamen kapsamasıdır ve bir güç değişimini anlatır. Kaynakların iddiasını iki yönde de ölçtük: ayı yutan, yükselişin tepesinde gerçekten düşük getiri getiriyor ve bu fark tesadüfle açıklanamıyor. Buna karşılık boğa yutan, düşüşün dibinde iddia edilen katkıyı göstermedi. Bölüm 10'daki marubozuda dengesizlik ters yöndeydi — bu da gösteriyor ki bir formasyonun iki yönü ayrı ayrı ölçülmelidir; simetri varsayımı iki kez de yanlış çıktı.
Bölüm 12'de yutan formasyonu gördük: ikinci mum birincinin gövdesini içine alıyordu. Harami tam tersidir — bu kez ikinci mum, birincinin gövdesinin içine sığar. Japonca'da adı "hamile" demek; büyük mum küçüğü taşıyor gibi görünmesinden.
Formasyonun şartı iki maddedir: birinci mum trendin yönünde geniş gövdeli olmalı, ikinci mumun gövdesi ise birincinin gövdesinin tamamen içinde kalmalıdır. Fitiller taşabilir; bakılan şey yine gövdedir.
Boğa harami — Birinci mum büyük ve düşen, ikinci mum küçük ve onun gövdesi içinde. Düşüşün ardından görülürse dönüş habercisi sayılır.
Ayı harami — Birinci mum büyük ve yükselen, ikinci mum küçük ve içeride. Yükselişin ardından görülürse düşüş habercisi sayılır.
Harami cross — İkinci mum bir doji olduğunda formasyonun aldığı ad. Kaynaklar bunu standart haramiden güçlü sayar — bu iddiayı ayrıca ölçeceğiz.
Anlattığı şey yutanın anlattığından farklıdır. Yutanda karşı taraf saldırıya geçer ve önceki günün tamamını geri alır. Haramide öyle bir saldırı yoktur; yalnızca hareket durur. Dünkü büyük mumun enerjisi bugün yerini dar bir aralığa bırakmıştır — bir dönüş değil, bir duraklama resmidir.
Kaynaklar "büyük gövdeli mum" der ama sayı vermez. Sınır koymazsak iki küçük mum da harami sayılır ve formasyon anlamsızlaşır. Biz birinci mumun gövdesinin menzilin en az yarısı olmasını şart koştuk. Eşiği yazıyoruz ki ölçüm tekrarlanabilsin.
BIST'in 2022'den bugüne 568.625 günlük mumunda 30.075 boğa harami ve 14.350 ayı harami var. Bunların 6.491'i boğa, 2.201'i ayı tarafında harami cross — yani ikinci mumun doji olduğu hâl. Cross, adı üstünde daha seyrek: bütün haramilerin yaklaşık beşte biri.
Bu sayı, formasyonun ne kadar gevşek tanımlı olduğunu da gösteriyor. Yutan formasyonu için ikinci mumun birincinin gövdesini aşması gerekiyordu — zor bir şart. Haramide ise ikinci mumun yalnızca içeride kalması yetiyor, ve dar aralıklı bir gün bunu kendiliğinden sağlıyor. Kolay sağlanan bir şart, doğal olarak daha çok örnek üretir; bu, formasyonun gücünü değil seyrekliğini belirler.
Yöntem Bölüm 12'dekiyle aynı: bağlam formasyondan önceki beş günden, kontrol grubu aynı bağlamda aynı yönde kapanmış ama harami olmayan günlerden.
Düşüş sonrası boğa harami görülen 10.465 günde izleyen beş günün getirisi %0,86; aynı düşüşü yaşayıp yükselişle kapanan ama harami olmayan 37.057 günde ise %1,10. Fark −0,23 puan ve t = −2,51 — yani kaynağın söylediği yönün tersinde.
Bu bölümde dört test yaptık. Bölüm 11'de öğrendiğimiz gibi, çok test yapıldığında eşiği yükseltmek gerekir — dört test için kabaca 2,5 civarı. Boğa haraminin t değeri tam o sınırda. Bu yüzden onu kesin bulgu değil, işaret olarak kaydediyoruz: elimizdeki veri, kaynağın iddiasının tersini düşündürüyor ama kanıtlamıyor.
Ayı tarafında ise fark kaynağın dediği yönde ama küçük: 6.173 günde %0,74'e karşılık 66.358 günde %0,91, t = −1,33. Eşiğin altında. Bölüm 12'deki ayı yutanın t = −3,67 ile net biçimde ayrıştığını hatırlayın — harami orada durduğu yerde duramıyor.
Kaynakların en kesin konuştuğu yer burası: "ikinci mum doji ise formasyon daha kuvvetlidir." Bu iddiayı sınamanın tek doğru yolu, harami cross'u standart harami ile karşılaştırmaktır. Kontrol grubu "harami olmayan günler" olsaydı, sorulan soru cevapsız kalırdı.
Sonuç açık. Dipte boğa harami cross görülen 2.004 günde izleyen beş gün %1,05; aynı bağlamdaki standart boğa haramide (10.465 gün) %0,86. Fark 0,19 puan, t = 1,02. Ayı tarafında 850 cross günü %0,87, 6.173 standart harami günü %0,74, t = 0,38. İkisi de eşiğin çok altında: harami cross ile standart harami arasında ölçülebilir bir fark bulamadık.
Harami cross daha nadirdir ve daha çarpıcı görünür — büyük bir mumun içinde duran artı işareti, akılda kalıcı bir resimdir. Bölüm 09'da söylediğimizi tekrarlayalım: nadir olan ile güçlü olan aynı şey değildir. Nadirlik yalnız az gözlem demektir.
Kaynakların üstü kapalı bir varsayımı daha var: ikinci mum ne kadar küçükse duraklama o kadar derin, dolayısıyla sinyal o kadar güçlü. Bunu da ölçtük — boğa haramileri, ikinci gövdenin birinciye oranına göre dilimledik.
| Gövde oranı | Gözlem | İzleyen 5 gün |
|---|---|---|
| ikinci gövde, birincinin %0–%20'si | 2.923 | %0,96 |
| ikinci gövde, birincinin %20–%40'ı | 3.139 | %1,06 |
| ikinci gövde, birincinin %40–%100'ü | 4.403 | %0,65 |
Tablo tek yönlü ilerlemiyor: en iyi getiri ne en küçük ne de en büyük dilimde, ortada (%1,06). En zayıf sonuç ise ikinci mumun birincinin yarısından büyük olduğu dilimde — yani "zar zor harami" sayılan hâlde. Buradan çıkan tek dürüst cümle şu: küçüldükçe güçlenir diye bir eğilim yok. Formasyonun sınırında duran örneklerin daha zayıf olması ise beklenen bir şey ve tanımın işe yaradığını gösteriyor.
İki bölümü yan yana koyalım. Yutanda ayı tarafı ölçülebilir bir katkı gösterdi; haramide ise elimizde yalnız sınırda bir işaret var, o da ters yönde. İki formasyon da "dönüş" diye anlatılır ama anlattıkları resim aynı değil.
Fark şurada: yutan bir eylemdir, harami bir eylemsizliktir. Ayı yutanda birileri dünkü bütün alımı geri satacak kadar güçlü davranmıştır — piyasada yeni bir şey olmuştur. Haramide ise kimse bir şey yapmamıştır; yalnızca dünkü hareket tekrarlanmamıştır. Bir şeyin olmaması, bir şeyin olmasından daha zayıf bir bilgidir.
Bölüm 10'daki uyarıyı hatırlayın: açıklamanız bulgunuzdan güçlü görünüyorsa açıklamada sorun vardır. Yukarıdaki ayrım makul geliyor, ama biz "eylem ile eylemsizlik" farkını ölçmedik — yalnız iki formasyonun sonuçlarının farklı çıktığını ölçtük.
Harami bir duraklama işaretidir — Onu "dönüş sinyali" olarak değil, "süregelen hareket bugün tekrarlanmadı" bilgisi olarak okuyun. Bu, Bölüm 08'de doji için söylediğimizin aynısı.
Cross'a ayrıcalık tanımayın — İkinci mumun doji olması, elimizdeki veride formasyonu güçlendirmiyor. Daha çarpıcı görünmesi daha güçlü olduğu anlamına gelmez.
Yutan ile karıştırmayın — İkisi de iki mumluk ve ikisi de "dönüş" diye anlatılır, ama ölçümde bambaşka davrandılar. Aynı rafta durmaları aynı şey oldukları anlamına gelmiyor.
Hacim uyumu — Kaynak "ilk mumda yüksek, ikincide düşük hacim ideal" diyor; hacim testi yapılmadı.
Onay mumu — Üçüncü mumun doğrulaması ölçülmedi.
Seviye — Destek/dirençte oluşma şartı kapsam dışında.
Son bir not: bu bölümde kaynağın iki iddiasını desteklemedik ama bunu bir zafer olarak sunmuyoruz. Harami yüzyıllardır kullanılan gerçek bir gözlemdir ve anlattığı resim — büyük hareketin ardından gelen daralma — grafikte gerçekten vardır. Ölçtüğümüz şey o resmin varlığı değil, ardından ne olduğudur. İkisini ayırmak, bu kitabın baştan sona sürdürdüğü ayrım.
Harami, ikinci mumun gövdesinin birincinin gövdesi içinde kaldığı iki mumluk formasyondur — yutanın tersi. Bir dönüşten çok bir duraklamayı anlatır. Kaynakların "dipte boğa harami yükseliş getirir" iddiası verimizde desteklenmedi; aksine sınırda da olsa ters yönde bir işaret çıktı. "Harami cross standart haramiden güçlüdür" iddiası ise net biçimde desteklenmedi: ikisini doğrudan karşılaştırdık ve aralarında ölçülebilir bir fark bulamadık. Nadirlik, güç demek değildir.
Bölüm 12'de ikinci mum birincinin gövdesini tamamen yutuyordu. Bu bölümün formasyonları yarı yolda durur: ikinci mum dünkü gövdenin bir kısmını geri alır ama tamamını değil. Kaynaklar bunun için bir eşik koyar — yarısından fazlası. Bu bölümde o eşiği de sınayacağız.
Delici çizgi (piercing line) — Dün geniş gövdeli bir düşüş mumu. Bugün fiyat aşağıdan açılıyor ama gün sonunda dünkü gövdenin ortasının üstünde kapanıyor. Düşüşün dibinde görülürse yükseliş habercisi sayılır.
Kara bulut örtüsü (dark cloud cover) — Aynısının aynadaki görüntüsü: dün geniş gövdeli yükseliş, bugün yukarıdan açılıp dünkü gövdenin ortasının altında kapanış. Yükselişin tepesinde görülürse düşüş habercisi sayılır.
Dikkat ederseniz bu, Bölüm 12'deki yutanın eksik hâlidir. İkinci mum dünkü gövdenin ne kadarını geri aldığına bakarsak, iki formasyon aynı cetvelin farklı noktalarında durur:
%0–50 geri alım — Kaynaklara göre formasyon sayılmaz.
%50–100 geri alım — Delici çizgi / kara bulut örtüsü.
%100 ve üstü — Yutan formasyon (Bölüm 12).
Kaynaklar "%50'yi geçmeli" der ama bu sayının nereden geldiğini söylemez. Elimizde bütün cetveli ölçecek veri olduğuna göre, eşiği varsaymak yerine sınayabiliriz: gerçekten %50'de bir sıçrama var mı, yoksa eşik keyfî mi?
Cetvelin tamamını dilimledik. Bağlam düşüş, kontrol grubu ise Bölüm 12'de yaptığımız gibi "aynı bağlamı yaşamış, bugün yükselişle kapanmış ama bu formasyonda olmayan günler."
Sonuç ilk bakışta çok güçlü. Düşüş sonrası delici çizgi görülen 5.760 günde izleyen beş günün getirisi %0,71; kontrol grubunda %1,19. Fark −0,48 puan ve t = −3,92 — Bölüm 09'daki eşiğin iki katı. Üstelik kaynağın söylediğinin tersi yönde: delici çizgi gören hisseler daha kötü getiriyor.
Bu noktada bölümün taslağında şu cümle vardı: "Kaynağın en tanınmış dönüş formasyonlarından biri, verimizde net biçimde ters yönde çıktı." Sayı güçlüydü, örneklem büyüktü, t değeri eşiğin çok üstündeydi. Bölüm 09 ve 11'deki bütün testlerden geçiyordu. Yine de yanlıştı — ve sebebi bir sonraki sayfada.
Bu sonucu kitaba yazmadan önce bir şey dikkatimizi çekti. Tabloya tekrar bakın: cetvelin bütün dilimleri kontrol grubundan kötü. Sadece delici çizgi değil — %0–25 geri alım yapan günler de, %25–50 de, yutan da. Hepsi eksi.
Bir formasyonun etkisi, cetvelin her yerinde aynı yönde ve benzer büyüklükte çıkıyorsa, o etki formasyondan gelmiyordur. Ortak olan başka bir şey vardır. Bizim durumumuzda ortak olan şey belli: bu günlerin hepsinde dün geniş gövdeli bir düşüş mumu var.
Kontrol grubumuzda ise böyle bir şart yok. Yani iki farklı popülasyonu kıyaslıyorduk: "dün sert düşmüş ve bugün toparlanan" hisselerle, "dün öyle bir düşüş yaşamamış" hisseleri. Aradaki farkı formasyona mal etmek hatalı.
Kontrol grubunun işi tek bir şey dışında her şeyi aynı tutmaktır. Ölçtüğünüz özellik dışında iki grup ne kadar farklıysa, bulduğunuz fark o kadar az sizin ölçtüğünüz şeye aittir. Bölüm 10'da bunu bir kez yapmıştık — marubozuyu aynı günlük getiri dilimindeki mumlarla kıyaslamıştık. Burada aynı titizliği ilk denemede göstermedik.
Ölçümü yeniden kurduk. Bu kez kontrol grubu, aynı aileden seçildi: dün geniş gövdeli düşüş yaşamış ve bugün yükselişle kapanmış, ama dünkü gövdenin yalnız küçük bir kısmını (%0–25) geri almış günler. Böylece gruplar arasındaki tek fark, ikinci mumun ne kadar geri aldığı kalıyor.
Sonuç tersine döndü. Aynı aile içinde ölçüldüğünde hiçbir dilim eşiği geçmiyor: en güçlü fark %75–%100 diliminde ve t yalnızca −1,36. Delici çizginin kendi dilimi (%50–75) için t = −1,24; ilk ölçümdeki −3,92 nerede, bu nerede. Etki, kontrol grubu düzeltilince kayboldu.
Dünkü büyük düşüş mumunun tek başına bir etkisi yok (t = 0,22). Etki, iki şartın birleşiminden doğuyor: dün sert düşmüş ve bugün toparlanan hisseler, dün öyle bir düşüş yaşamamış olanlardan daha az getiriyor. Bu ilginç bir gözlem — ama delici çizgiyle ilgisi yok, çünkü cetvelin her noktasında aynı.
Cetvele bakınca ikinci soruya da cevap veriyoruz. Kaynakların koyduğu %50 eşiğinde, aynı aile içinde ölçüldüğünde hiçbir sıçrama yok. Değerler yumuşak biçimde iniyor ve hiçbiri eşiği geçmiyor.
Bu, teknik analizde çok yaygın bir durumun örneği: bir eşik, ölçüldüğü için değil anlatması kolay olduğu için yerleşir. "Yarısından fazlası" akılda kalır, sınanabilir de görünür — ama arkasında bir ölçüm yoksa yalnızca yuvarlak bir sayıdır.
Kaynakların bir şartı daha var: ikinci mum, dünkü mumun düşüğünün altında — yani boşlukla — açılmalı. Bunu da ölçtük; aynı delme dilimindeki boşluklu ve boşluksuz örnekleri karşılaştırdık.
Boşlukla açılan delici çizgiler (665 örnek) izleyen beş günde %1,32 getirdi; boşluksuz açılanlar (5.095 örnek) %0,63. Fark 0,69 puan ve kaynağın dediği yönde — ama t = 1,69, yani eşiğin altında. Örneklem de küçük. Bunu bir bulgu olarak değil, sınanmayı hak eden bir iz olarak kaydediyoruz: boşluklu açılış, formasyonun kendisinden daha fazlasını anlatıyor olabilir.
Kara bulut örtüsünü de kaynağın tanımıyla ölçtük: yükseliş sonrası, dünkü gövdenin %50–100'ünü geri veren günler. 6.472 örnekte izleyen beş gün %0,74, kontrol grubunda %0,99; fark −0,25 puan, t = −1,97. Kaynağın dediği yönde ama eşiğin hemen altında — ve bu ölçümde kontrol grubu yine aile dışından. Delici çizgide öğrendiğimizden sonra bu sayıyı bulgu saymıyoruz; aynı aile içinde ölçülmediği sürece söylediği bir şey yok.
Etki her yerdeyse, etki değildir — Bir formasyonun katkısı cetvelin her noktasında aynı çıkıyorsa, ölçtüğünüz şey formasyon değil, bütün gruba ortak olan başka bir özelliktir.
Kontrol grubunu formasyonun ailesinden seçin — Doğru soru "bu formasyon diğer bütün günlerden farklı mı?" değil, "bu formasyon, kendisine en çok benzeyen günlerden farklı mı?"
Yuvarlak eşiklere güvenmeyin — %50, %61,8, 200 gün — bu sayıların bir kısmı ölçülmüştür, çoğu anlatılmıştır. Hangisi olduğunu ancak sınayarak bilirsiniz.
Delici çizgi ve kara bulut örtüsü, ikinci mumun dünkü gövdenin bir kısmını geri aldığı formasyonlardır — yutanın eksik hâli. İlk ölçümümüz güçlü bir sonuç verdi ama kontrol grubu yanlıştı: fark formasyondan değil, karşılaştırılan iki grubun farklı popülasyonlar olmasından geliyordu. Kontrol grubunu formasyonun kendi ailesinden seçtiğimizde etki kayboldu. Kaynakların %50 eşiğinde de bir sıçrama bulamadık. Bu bölümün asıl dersi formasyon değil yöntemdir: bir ölçüm, kontrol grubu kadar iyidir.
Bölüm 05'te seviyelerin nasıl oluştuğunu anlatmıştık: fiyat bir yerde durup dönerse, orası hafızaya kazınır. Cımbız formasyonu bu fikrin en yoğunlaştırılmış hâlidir — iki ardışık gün aynı noktaya dokunur ve ikisi de geçemez. Kulağa çok mantıklı geliyor. Ölçelim.
Formasyon iki ardışık mumdan oluşur ve şartı tek maddedir: iki mumun aynı ucu neredeyse aynı fiyatta olmalıdır.
Cımbız tepe (tweezer top) — İki mumun en yükseği aynı. Yükselişin ardından görülürse düşüş habercisi sayılır: aynı direnç iki kez denenmiş, iki kez geçilememiştir.
Cımbız dip (tweezer bottom) — İki mumun en düşüğü aynı. Düşüşün ardından görülürse yükseliş habercisi sayılır: aynı destek iki kez test edilmiş, iki kez tutmuştur.
Burada hemen bir sorun çıkıyor. İki mumun düşüğü kuruşu kuruşuna eşit olmak zorunda mı? Kaynak "aynı veya çok yakın" diyor ve sayı vermiyor. Bu, ölçmek isteyen için bir boşluk — ama aynı zamanda bir fırsat.
Çünkü eşiği biz koyacaksak, keyfî bir sayı seçmek yerine bütün ekseni ölçebiliriz. İki ucun birbirine yakınlığını dilimleyip her dilimi ayrı ayrı sınarsak, sadece "cımbız çalışıyor mu" sorusunu değil çok daha keskin bir soruyu cevaplarız.
Bir formasyonun anlattığı mekanizma doğruysa, tanımı sıkılaştırdıkça etkinin artması gerekir. Sıkı tanım, mekanizmanın daha saf hâlidir. Cımbızda mekanizma "aynı seviyeden iki kez dönüş" olduğuna göre: iki uç ne kadar birbirine yakınsa, etki o kadar güçlü olmalı. Değilse, ölçtüğümüz şey formasyon değildir.
Yakınlık eşiğini %0,25 alırsak — yani iki uç arasındaki fark fiyatın binde iki buçuğundan azsa — BIST'in 2022'den bugüne 569.183 günlük mumunda düşüş sonrası 11.122 cımbız dip ve yükseliş sonrası 10.002 cımbız tepe buluyoruz. Eşiği değiştirdiğinizde bu sayılar da değişir; formasyonun "nadir" olup olmadığı bile seçtiğiniz eşiğe bağlı.
Kontrol grubunu Bölüm 14'te öğrendiğimiz gibi aynı aileden seçtik: aynı bağlamı yaşamış, ama iki mumun ucu birbirinden uzak (%1'den fazla) olan günler. Böylece gruplar arasındaki tek fark, iki ucun ne kadar yakın olduğu kalıyor.
Cımbız dipten başlayalım. En dar dilimde — iki dip birbirine binde birden yakın, yani gerçek anlamda "aynı" — 5.505 örnek var ve kontrol grubundan farkı −0,12 puan, t = −1,04. Hiçbir şey. Eksende sağa doğru gidip tanımı gevşettikçe ise fark büyüyor: %0,25–0,5 diliminde t = −3,36, %0,5–1 diliminde t = −3,06.
Mekanizma doğru olsaydı en dar dilim en güçlü sonucu verirdi — çünkü orası “aynı seviyeden iki kez dönüş” fikrinin en saf hâli. Ölçüm tersini gösteriyor: tanım sıkılaştıkça etki kayboluyor. Zaten var olan küçük fark da formasyondan değil, iki ucu birbirine yakın olan günlerin genel özelliğinden geliyor olmalı.
Cımbız tepede desen daha da dağınık. En dar dilim: t = −0,21. İkinci dilim: t = −2,61. Üçüncü: t = −0,85. Dördüncü: t = −0,00. Ne bir yön var ne bir sıra. On iki test yaptığımızı hatırlarsak (Bölüm 11), ikinci dilimdeki değeri bulgu saymak için hiçbir sebep yok — bu kadar testte bir tanesinin eşiği geçmesi beklenen bir şeydir.
Kaynağın ikinci iddiası renk üzerine: cımbız dipte ilk mumun düşen, ikincinin yükselen olması formasyonu güçlendirirmiş. Bunu da ölçtük — ve burada Bölüm 14'ün dersi devreye girdi.
Önce cımbız günlerinde ölçtük. Cımbız dipte renk şartını sağlayan 5.631 gün %1,05 getirdi, sağlamayan 5.491 gün %0,71 — fark 0,34 puan, t = 2,10. Cımbız tepede ise t = −1,70. İlk bakışta dip tarafında kaynağı destekleyen bir sonuç var gibi.
"Dün düşen, bugün yükselen" şartı cımbıza özgü değildir; her gün karşılaşılan sıradan bir durumdur. Etkiyi cımbıza mal etmeden önce aynı şartı cımbız olmayan günlerde de ölçmek zorundayız. Bölüm 14'te bunu yapmasaydık olmayan bir bulgu yazacaktık; burada baştan yaptık.
Aynı renk karşılaştırmasını, iki ucu birbirinden uzak olan günlerde tekrarladık. Tepe tarafında sonuç çarpıcı: renk şartını sağlayan 28.606 gün %0,71, sağlamayan 71.737 gün %1,48 — t = −10,47. Yani "dün yükselmiş, bugün düşmüş" olmak tek başına güçlü bir işaret, ve bunun cımbızla hiçbir ilgisi yok. Üstelik cımbız günlerinde aynı etki t = −1,70'e düşüyor: cımbız şartı sinyali güçlendirmiyor, zayıflatıyor. Dip tarafında ise uzak günlerde etki yok (t = −1,02), cımbızda hafif artı — iki taraf birbiriyle çelişiyor ve on iki test içinde ikisi de eşiği geçmiyor.
Bölüm 05'in mantığı sağlamdı: fiyatın tekrar tekrar durduğu seviye gerçekten anlamlıdır. Cımbızın hatası mantığında değil, ölçeğinde. Bölüm 05'te bir bandın anlamlı sayılması için haftalarca, aylarca aralıklı birden çok dokunuş arıyorduk. Cımbız aynı şeyi iki ardışık günde istiyor.
Ardışık iki günün benzer bir dibe sahip olması, çoğu zaman bir seviye hikâyesi değil basit bir sürekliliktir: dün nerede işlem gördüyse bugün de oraya yakın işlem görür. Yani cımbız, çoğunlukla piyasanın hafızasını değil, fiyatın kendi süreksizliğinin azlığını ölçüyor.
Bir seviyenin bilgi taşıması için dokunuşların birbirinden ayrı zamanlarda olması gerekir. Aynı seviyeye üç ay arayla iki kez dokunmak bir şey anlatır; iki gün üst üste dokunmak, çoğu zaman yalnızca "fiyat aynı yerde duruyor" demektir.
Ölçüm "cımbız tek başına bilgi taşımıyor" diyor; "cımbıza benzeyen bir şey gördüğünüzde gözünüzü kapatın" demiyor. Aradaki farkı Bölüm 09'da kurmuştuk: sinyal ile gözlem ayrımı. Cımbız bir gözlemdir ve şu soruyu sordurur: bu seviye daha önce de karşımıza çıktı mı?
Asıl iş o sorunun cevabındadır. İki günün dibi aynıysa ve o dip aynı zamanda Bölüm 05'te ölçtüğünüz bir destek bandının içine düşüyorsa, elinizde iki bağımsız gözlem var demektir — biri aylara yayılmış bir hafıza, diğeri bugünkü davranış. Cımbızın değeri kendinde değil, sizi o kontrole yönlendirmesindedir.
Hacim şartı — Kaynak ikinci mumda artan hacmi istiyor; hacim testi bu bölümde yapılmadı.
Seviyeyle kesişim — Cımbızın bilinen bir destek/direnç bandında oluşup oluşmadığı — yani yukarıda anlattığımız asıl kullanım — ölçülmedi. Bölüm 05'teki bant hesabının her hisse için tarihsel olarak yeniden kurulmasını gerektiriyor.
Daha uzun ufuk — Bütün ölçümlerimiz gibi bu da izleyen beş güne bakıyor. Seviye temelli bir formasyonun daha uzun ufukta farklı davranması mümkündür.
Ardışık olmayan cımbız — Yalnız ardışık iki gün ölçüldü. Aralarında birkaç gün olan iki eşit dip, Bölüm 05'in ölçeğine daha yakındır ve ayrı bir ölçüm konusudur.
Tanımı sıkılaştırın, ne olduğuna bakın — Bir formasyonun mekanizması doğruysa, tanımı sıkılaştırdıkça etki artmalıdır. Artmıyorsa — ya da azalıyorsa — mekanizma yanlıştır.
Eşiği verilmemiş tanımlar bir fırsattır — Kaynak sayı vermemişse, siz de bir sayı uydurmak zorunda değilsiniz. Ekseni dilimleyip hepsini ölçmek daha çok şey söyler.
Her şartı ait olduğu yerde sınayın — Formasyona eklenen bir şart (renk, hacim, boşluk), o şart formasyon dışında da varsa ayrıca ölçülmelidir.
Cımbız formasyonu, iki ardışık mumun aynı ucu paylaşmasıdır. Bu bölümde yeni bir araç kullandık: tanımı sıkılaştırdıkça etkinin ne olduğuna bakmak. Cımbızda etki, formasyon gerçek cımbıza yaklaştıkça azaldı — mekanizma doğru olsaydı artması gerekirdi. Kaynağın renk şartı ise cımbıza ait çıkmadı: aynı şart cımbız olmayan günlerde çok daha güçlü çalışıyor. Bölüm 05'in seviye mantığı geçerli, ama iki ardışık gün o mantığın işlemesi için fazla kısa bir ölçek.
Şimdiye kadar mumları yan yana okuduk. Bu bölümde mumların arasına bakıyoruz. Bazen bir gün, bir önceki günün hiç dokunmadığı bir fiyattan açılır ve arada işlem görmemiş bir aralık kalır. Buna fiyat boşluğu — yaygın adıyla gap — denir.
Tanımı basittir: bugünkü mumun hiçbir noktası dünkü mumla kesişmiyorsa, aradaki fiyat aralığında hiç işlem olmamış demektir. Fiyat oradan geçmemiş, üzerinden atlamıştır.
Yukarı boşluk (gap up) — Bugünkü açılış, dünkü en yüksekten daha yüksek. Gece biriken alım isteği, seans açılışında tek seferde fiyatlanmıştır.
Aşağı boşluk (gap down) — Bugünkü açılış, dünkü en düşükten daha düşük. Aynı şeyin satış tarafı.
Boşluk bir fiyat olayı değil, bir seans olayıdır. Piyasa kapalıyken haber akmaya devam eder ama fiyat oluşamaz; birikmiş bütün bilgi ertesi sabah tek bir açılış fiyatına sıkışır. Bu yüzden boşluğun büyüklüğü, gece ne kadar şey olduğunun kaba bir ölçüsüdür.
Bunu doğrulamanın en temiz yolu, hiç kapanmayan bir pazara bakmaktır. Kripto 7/24 işlem görür ve verimizde günlerin yalnız %0,2'sinde kayda değer bir boşluk oluşuyor — BIST'te bu oran %37, ABD'de %51. Boşluk, piyasanın kapalı kaldığı sürenin izidir.
Tanımda dikkat edilecek bir nokta var: boşluk iki seans arasında oluşur, ve iki seans arasındaki süre her zaman aynı değildir. Salı akşamı kapanan bir borsa Çarşamba sabahı açılır — arada bir gece vardır. Cuma akşamı kapanan borsa ise Pazartesi açılır; arada üç gece geçmiştir. Resmî tatiller bu süreyi daha da uzatır.
Boşluk gerçekten kapalı kalınan sürenin izi ise, bu süre uzadıkça boşluk hem daha sık hem daha büyük olmalıdır. Ölçtük.
| Pazar | 1 gece | Hafta sonu (3 gece) | Tatil (4+ gece) |
|---|---|---|---|
| BIST | %35,5 · %0,65 | %44,4 · %0,87 | %49,1 · %2,07 |
| ABD | %51,3 · %0,88 | %51,1 · %0,87 | %57,2 · %0,96 |
| DAX | %48,2 · %0,74 | %51,2 · %0,84 | %56,9 · %1,15 |
Her hücrede iki sayı var: boşlukla açılan günlerin oranı ve ortalama boşluk büyüklüğü. BIST'te tablo çok net — bir gecelik aradan sonra günlerin %35,5'i boşlukla açılıyor ve ortalama boşluk %0,65; hafta sonundan sonra oran %44,4'e, tatil sonrası %49,1'e çıkıyor. Ortalama boşluk büyüklüğü ise %0,65'ten %2,07'ye — üç katına.
BIST'te Pazartesi günlerinin %44,6'sı boşlukla açılıyor; Salı günlerinde bu oran yalnız %34,5. Aradaki fark 10,1 puan. ABD'de ise Pazartesi %50,9, Salı %50,8 — fark yok. Sebebi bölüm başında anlattığımız ayrımdır: ABD'de seans dışı işlem vardır, hafta sonu biriken haber Pazar akşamından itibaren fiyatlanmaya başlar. BIST'te seans dışı işlem yoktur; üç gecelik birikimin tamamı Pazartesi açılışına sıkışır.
Bu, biraz önce söylediğimiz cümlenin doğrudan kanıtı: boşluk bir fiyat olayı değil, piyasanın kapalı kaldığı sürenin izidir. Kriptoda hiç kapanmadığı için boşluk yok; BIST'te üç gece kapalı kalındığında boşluk bir gecelik aradan belirgin biçimde daha sık ve daha büyük. Ve ABD'de bu fark kayboluyor, çünkü orada piyasa aslında o kadar uzun süre kapalı değil.
Teknik analizin en çok tekrarlanan cümlelerinden biri şudur: "her boşluk er ya da geç kapanır." Kapanmak, fiyatın geri gelip o işlemsiz aralığı doldurması demek. Bu, doğrudan ölçülebilir bir iddia — ve şaşırtıcı biçimde nadiren ölçülür.
BIST'te ölçtük. Yukarı boşlukla açılan günlerde fiyat, izleyen yirmi iş günü içinde dünkü kapanışa geri dönüyor mu? Küçük boşluklarda (%0,5–1,5) oran %88,0, orta boyda (%1,5–3) %85,6, büyük boşluklarda (%3 üstü) %78,6. Aşağı boşluklarda tablo benzer: %91,7, %87,7 ve %76,5. İlk bakışta iddia kesin biçimde doğrulanmış görünüyor.
Bölüm 14'ün dersi burada da geçerli. Fiyat zaten dalgalanıyor; yirmi iş günü içinde bir yöne doğru yüzde birkaç hareket etmesi olağan. "Boşluk kapandı" dediğimiz şeyin ne kadarı gerçekten boşluğa ait? Bunu ancak boşluksuz günlerde aynı mesafenin ne sıklıkla kat edildiğini ölçerek anlarız.
Ölçtük. BIST'te boşluksuz açılan günlerde fiyatın yirmi gün içinde aynı mesafe kadar geri gitme oranı: %1 mesafe için %86,9, %2,2 için %80,0, %5 için %63,5. Karşılaştırın: küçük boşluklarda kapanma oranı %88,0, kontrol %86,9 — arada yalnız 1,1 puan var. Yani küçük boşluklarda "kapanma" dediğimiz şeyin neredeyse tamamı sıradan dalgalanma. Büyük boşluklarda ise fark açılıyor: %78,6'ya karşılık %63,5, 15,0 puan.
Buraya kadar her ölçümümüz BIST üzerindeydi. Bu konuda ise pazarı değiştirmek şart, çünkü boşluğun oluşma mekanizması pazardan pazara değişiyor:
BIST — Seans dışı işlem yok, günlük fiyat sınırı var. Gece biriken her şey sabah tek açılışa sıkışır.
ABD ve ETF — Seans öncesi ve sonrası işlem var. Haberin bir kısmı zaten seans dışında fiyatlanır; sabahki boşluk daha olgunlaşmış bir yeniden fiyatlamadır.
Kripto — Hiç kapanmaz; boşluk neredeyse hiç oluşmaz.
Dört pazarı aynı yöntemle, aynı dönemde, aynı kontrol grubuyla ölçtük. Bildiğimiz kadarıyla bu karşılaştırma literatürde yapılmıyor — iddia hep tek bir pazarda sınanıp genel bir kural gibi aktarılıyor.
Önce ham sayılara bakalım — çoğu kaynağın verdiği sayı bu. En büyük boşluk diliminde (%3 ve üstü) kapanma oranı: BIST %78,5, DAX %69,3, ABD %68,6, ETF %61,4. Bu tabloya bakan "BIST'te boşluklar daha çok kapanıyor, ABD'de daha az" der. Ve yanılır.
Kontrol grubuna göre fark: ETF 39,4 puan, ABD 22,7 puan, DAX 19,6 puan, BIST 15,2 puan. Yani boşluk kapanma eğilimi en zayıf pazar BIST, en güçlü pazar ETF. Ham orandaki sıralamanın tam tersi.
Sebep basit ve öğretici: BIST daha oynak. Aynı mesafeyi boşluksuz günlerde de %63,3 oranında kat ediyor (ETF'te bu oran yalnız %22,0). Oynak bir pazarda "fiyat geri geldi" demek kolaydır; bunun boşlukla ilgisi olması gerekmez. ETF'lerde ise fiyat normalde o mesafeyi zor kat ediyor, ama boşluk açıldığında geri dönüyor — işte gerçek bir kapanma eğilimi budur.
Boşluğu anladıktan sonra kicker'a geçebiliriz. Kaynakların en güçlü saydığı iki mumluk kalıp budur ve şartı şöyledir: ikinci mum, birinci mumun açılışından boşlukla ters yönde açılır ve o yönde kapanır.
Adı "tekme atan" demek. Anlattığı şey ani bir fikir değişikliğidir: dün bir yöne giden piyasa, bugün o günün başladığı noktanın bile ötesinden ters yöne açılmıştır. Arada hiç işlem yoktur — kimse yavaşça fikir değiştirmemiş, herkes birden taraf değiştirmiştir.
Bölüm 15'in aracını uyguluyoruz: boşluk büyüklüğünü dilimleyip her dilimi ayrı ölçüyoruz. Kontrol grubu aynı aileden — dün düşmüş, bugün yükselmiş, ama dünkü açılışın altında açılmış günler. Tek fark boşluğun varlığı.
Kontrol grubu 119.715 gün, ortalama %1,17. Boşluk dilimleri: %0–0,5 aralığında 8.176 örnek, t = 1,24; %0,5–1,5 aralığında t = 1,61; %1,5–3 aralığında 933 örnek ve t = 3,00; en büyük dilimde 406 örnek, t = 2,83. Sıra doğru yönde: boşluk büyüdükçe fark büyüyor.
Bölüm 15'te şunu söylemiştik: bir formasyonun mekanizması doğruysa, tanımı sıkılaştıkça etki artmalıdır. Cımbızda tersi olmuştu. Kicker'da ise sıra tam da beklenen yönde: boşluk ne kadar büyükse etki o kadar güçlü. Bu, kicker'ın anlattığı mekanizmanın — ani ve toplu fikir değişikliği — veride bir karşılığı olduğunu gösteriyor.
Kicker'ı sıradan bir yukarı boşluktan ayıran tek şey, dünkü mumun ters yönde olmasıdır. Bu şart bir katkı sağlıyor mu? Aynı büyüklükte boşlukla açılıp yükselen günleri, dünkü mumun yönüne göre ikiye ayırdık.
Küçük boşluklarda şartın hiçbir katkısı yok: dün düşmüş olan 3.469 günde %1,41, dün yükselmiş olan 28.346 günde %1,33 — t = 0,51. Büyük boşluklarda ise tablo değişiyor: 1.339 güne karşılık 69.802 günde, %2,46'ya karşılık %1,50 ve t = 3,05. Kaynağın şartı doğru, ama koşullu doğru: yalnız boşluk belirgin olduğunda anlam kazanıyor. Küçük boşlukla oluşan bir "kicker", sıradan bir yukarı açılıştan farksız.
Literatür boşlukları, trendin neresinde oluştuklarına göre adlandırır. Bu ayrımı ölçmedik — ölçmek için boşluğun bulunduğu trendin evresini de belirlemek gerekir — ama adlarını bilmek işinize yarar, çünkü her yerde karşınıza çıkar:
Sıradan boşluk (common gap) — Yatay bir seyrin içinde oluşur, küçüktür ve genellikle hızla kapanır. Bir şey anlatmaz; ölçümümüzdeki küçük boşluklar büyük ölçüde bunlardır.
Kaçış boşluğu (breakaway gap) — Uzun bir yatay bölgenin sınırında, o bölgeden çıkarken oluşur. Bölüm 05'in diliyle: bir bant kırılırken. Kapanmaması beklenir.
Devam boşluğu (runaway gap) — Süregelen bir trendin ortasında oluşur ve hareketin hızlandığını gösterir. Bazen "ölçüm boşluğu" da denir, çünkü kabaca hareketin ortasında çıktığı varsayılır.
Tükeniş boşluğu (exhaustion gap) — Uzun bir trendin sonunda, son bir sıçrayışla oluşur. Ardından hareket biter. Devam boşluğundan ayırt etmek ancak sonradan mümkündür — ki bu, kavramın en zayıf tarafıdır.
Son ikisi arasındaki ayrımın ancak sonradan yapılabilmesine dikkat edin. Bir gösterge, gerçekleştikten sonra hangi tür olduğunu söylüyorsa, o gösterge karar anında size bir şey vermiyor demektir. Bölüm 06'da Dow teorisinin trend tanımı için de benzer bir şey söylemiştik.
Boşluğun büyüklüğüne bakın — Ölçümümüzde küçük boşluklar hiçbir şey anlatmadı. Anlamlı olan, o varlığın olağan günlük hareketine göre büyük boşluklardır.
Hangi pazarda olduğunuzu hatırlayın — "Boşluklar kapanır" kuralı BIST'te en zayıf, ETF'lerde en güçlü çalışıyor. Tek bir pazarda öğrenilen kuralı diğerine taşımadan önce orada da ölçün.
Kicker'da boşluk şartını ciddiye alın — Küçük boşlukla oluşan kicker, sıradan bir yukarı açılıştan farksız çıktı. Formasyonun değeri boşluğun büyüklüğünde.
Hacim — Kaynak ikinci mumda yüksek hacim istiyor; ölçülmedi.
Boşluk türleri — Literatür boşlukları kaçış, devam ve tükeniş diye ayırır. Bu ayrım, boşluğun trendin neresinde oluştuğuna bakar ve ayrı bir ölçüm konusudur.
Kısmi boşluk — Yalnız gövdeler arasında kalan, fitillerin kapattığı boşluklar ölçülmedi; biz açılış-kapanış tanımını kullandık.
Tavan ve taban — BIST'te günlük fiyat sınırı vardır; en büyük boşluk dilimi bu sınıra dayanan açılışları içerebilir. Ayrıştırılmadı.
Fiyat boşluğu (gap), iki seans arasında hiç işlem görmeyen fiyat aralığıdır ve bir seans olayıdır — kripto gibi hiç kapanmayan pazarlarda neredeyse hiç oluşmaz. "Boşluklar kapanır" iddiası ham sayılara bakıldığında doğru görünür, ama asıl soru boşluksuz günlerde aynı mesafenin ne sıklıkla kat edildiğidir. Bu kontrol yapılınca sıralama tersine döner: ham oranı en yüksek pazar BIST, kapanma eğilimi en güçlü pazar ise ETF. Kicker formasyonu ise boşluk büyüdükçe güçlenen ilk formasyonumuz oldu; ama "ters yön" şartı yalnız büyük boşluklarda katkı sağlıyor.
Buraya kadar bir ve iki mumluk biçimleri okuduk. Şimdi üçe çıkıyoruz. Yıldız formasyonları, teknik analizin en çok anlatılan dönüş kalıpları arasında ve hikâyeleri çok ikna edici: trend sürüyor, duraklıyor, tersine dönüyor. Üç mumda üç perde. Ölçünce bir sürpriz çıktı.
Formasyon üç mumdan oluşur ve her mumun ayrı bir rolü vardır:
Birinci mum — mevcut trend — Trendin yönünde, uzun gövdeli bir mum. Hâkim tarafın hâlâ kontrolde olduğunu gösterir.
İkinci mum — yıldız — Küçük gövdeli bir mum; doji, topaç ya da küçük bir gövde olabilir. Rengi önemsizdir. Formasyona adını veren mum budur: kaynaklar bunu "formasyonun kalbi" ve "momentumun bittiği an" diye tanımlar.
Üçüncü mum — dönüş — Ters yönde güçlü bir mum. Kritik şart: birinci mumun gövdesinin ortasının ötesinde kapanmalıdır.
Sabah yıldızı düşüşün dibinde görülür ve yükseliş habercisi sayılır; akşam yıldızı yükselişin tepesinde görülür ve düşüş habercisi. İsimler şiirsel: sabah yıldızı güneşten önce doğar, akşam yıldızı karanlıktan önce.
Kaynağın tanımıyla — üçüncü mum birinci gövdenin en az yarısını geri alıyor — BIST'in 2022'den bugüne 568.619 günlük mumunda 4.169 sabah yıldızı ve 3.140 akşam yıldızı var. Üç şartın üst üste gelmesi gerektiği için iki mumluk formasyonlardan belirgin biçimde seyrek: yutan formasyonundan yaklaşık on kat az.
Trend şartı — Sabah yıldızı yalnız belirgin bir düşüşten sonra, akşam yıldızı yalnız belirgin bir yükselişten sonra anlamlı. Yatay piyasada geçersiz.
Ortadaki mum — Formasyonun kalbi. Küçük gövdeli olmalı; doji, topaç ya da küçük bir gövde. Rengi önemsiz.
Nüfuz şartı — Üçüncü mum, birinci mumun gövdesinin ortasının ötesinde kapanmalı — kaynakların verdiği tek sayısal eşik.
Hacim — Üçüncü mumda artan hacim güvenilirliği artırır.
Boşluk — Bazı kaynaklar ortadaki mumun boşlukla açılmasını da ister.
Beş şarttan üçü ölçülebilir: nüfuz eşiği, ortadaki mumun küçüklüğü ve boşluk. Üçünü de sınadık — ve üçü de beklenmedik sonuç verdi.
Kaynak net bir sayı veriyor: üçüncü mum, birinci mumun gövdesinin en az yarısını geri almalı. Bölüm 15'te öğrendiğimiz aracı burada doğrudan uygulayabiliriz — eşiği kabul etmek yerine ekseni ölçmek. Üçüncü mumun ne kadar nüfuz ettiğini dilimledik.
Kontrol grubunu yine aynı aileden seçtik (Bölüm 14): aynı üç mumluk iskeleti sağlayan, ama üçüncü mumu birinci mumun kapanışının bile ötesine geçemeyen üçlüler. Gruplar arasındaki tek fark nüfuz derinliği.
Akşam yıldızından başlayalım, çünkü desen orada. Nüfuz %0–25 arasındayken fark 0,11 puan (t = 0,34) — yok. %25–50: t = −0,07. %50–75: t = −1,13, yön doğru ama eşiğin altında. Ve %75'in üstünde: −1,18 puan, t = −3,50. Eksen boyunca etki tek yönlü büyüyor.
Bölüm 15'te kurduğumuz kural şuydu: mekanizma doğruysa tanım sıkılaştıkça etki artmalı. Akşam yıldızında artıyor — hem de düzenli biçimde. Kicker'dan sonra bu testi geçen ikinci formasyon. Ama dikkat: kaynağın koyduğu eşikte değil. %50 şartıyla seçerseniz elinizde t = −1,13 olan bir grup olur; %75 ile seçerseniz t = −3,50.
Sabah yıldızında ise hiçbir şey yok. Dört dilimin t değerleri sırayla −0,42, 0,54, −0,35 ve −0,58 — ne bir yön ne bir sıra. Bölüm 12'de yutan formasyonunda gördüğümüz dengesizliğin aynısı: ayı tarafı ölçülebilir, boğa tarafı değil. Üç bölümde üçüncü kez karşılaştığımız bu deseni artık bir rastlantı saymak zor.
Buraya kadar üçüncü mumun nüfuzunu ölçtük. Ama formasyonun adı yıldız ve o ad ortadaki küçük mumdan geliyor. Kaynaklar onu "formasyonun kalbi" diye anlatıyor. Öyleyse şunu sormalıyız: ortadaki mum küçük olmasaydı ne olurdu?
Bunu ölçmek kolay. Birinci ve üçüncü mum şartlarını aynen tutup ortadaki mumun küçük olma şartını kaldırdık — yani ortadaki mumu büyük gövdeli olan üçlüleri ayrı bir grup yaptık. İki grubu karşılaştırdık.
Sonuç şu. Sabah tarafında ortadaki mumu küçük olan 4.169 üçlü %0,98 getirdi; ortadaki mumu büyük olan 7.403 üçlü %0,93 — fark 0,05 puan, t = 0,29. Akşam tarafında 3.140 üçlü %0,20, karşısında 8.772 üçlü %0,27 — t = −0,31. İkisi de sıfırın dibinde.
Bu, kitaptaki en keskin karşı bulgu. Bir formasyonu tanımlayan üç şarttan biri — üstelik ona adını veren ve "kalbi" denen şart — veride hiçbir iz bırakmıyor. Sabah tarafında t = 0,29, akşam tarafında t = −0,31. Ölçtüğümüz şey üç mumluk bir yıldız değil; uzun bir mum ve onu derinden geri alan başka bir mum. Ortadaki mum resmin bir parçası, ama bilginin değil.
Bazı kaynaklar daha katı davranıp ortadaki mumun boşlukla (gap) açılmasını ister — Bölüm 16'da boşluğun ne olduğunu ayrıntısıyla görmüştük. Bu şartı da aynı yöntemle sınadık: aynı formasyonun boşluklu ve boşluksuz hâlleri.
Bu şart da katkı getirmiyor — üstelik işaret ters yönde. Sabah yıldızında boşluklu 375 örnek %0,36 getirirken boşluksuz 3.794 örnek %1,05 getirdi (t = −1,29); akşam yıldızında boşluklu 839 örnek %−0,13, boşluksuz 2.301 örnek %0,32 (t = −1,09). İkisi de eşiğin altında, ama yön kaynağın beklediğinin tersi. Şartı sıkılaştırmak burada örneklem sayısını onda bire indiriyor ve karşılığında hiçbir şey vermiyor.
Bu bölüm bir soruyu daha gündeme getiriyor: kaynaktaki "%50" sayısı nereden geliyor? Ölçümümüz o eşikte bir sıçrama göstermiyor — akşam tarafında etki %50'de değil, %75'in üstünde ortaya çıkıyor.
Muhtemel cevap, sayının ölçülerek değil çizilerek bulunmuş olmasıdır. Gövdenin yarısı, bir grafiğe bakarken gözle kestirilebilen en kolay orandır. Kolay kestirilebilir olmak ile doğru eşik olmak ise aynı şey değil.
Teknik analizde eşikler şaşırtıcı biçimde hep yuvarlaktır: %50, iki kat, üç gün, 14 periyot. Bu sayıların çoğu ölçümden değil, anlatım kolaylığından gelir. Bir eşik gördüğünüzde sorun: bu sayı nasıl bulunmuş? Cevap yoksa, ekseni kendiniz ölçün.
Sabah yıldızının çalışmayıp akşam yıldızının çalışması tek başına bir rastlantı sayılabilirdi. Ama bu kitapta aynı desenle üçüncü kez karşılaşıyoruz, ve üçünü yan yana koyduğumuzda ortaya bir düzen çıkıyor:
| Formasyon | Tipi | Boğa tarafı | Ayı tarafı |
|---|---|---|---|
| Marubozu (10) | devam | çalışıyor · t = +9,26 | yok · t = −1,48 |
| Yutan (12) | dönüş | yok · t = −1,67 | çalışıyor · t = −3,67 |
| Yıldız (17) | dönüş | yok · desen yok | çalışıyor · t = −3,50 |
Marubozu'da boğa tarafı çalışıyordu, ayı tarafı değil. Yutan ve yıldızda tam tersi. Bakınca şu görünüyor: marubozu bir devam biçimi, diğer ikisi dönüş biçimi. Devam biçiminde yukarı yön, dönüş biçiminde aşağı yön ölçülebilir çıkıyor.
Bunun makul bir sebebi var — Bölüm 12'de anlatmıştık: yükselişte alan kişi zararda kalınca satmak zorundadır, düşüşte satan kişi ise geri dönmek zorunda değildir. Bu dengesizlik, aşağı yönlü dönüş sinyallerinin neden daha okunaklı olduğunu açıklayabilir. Ama bunu ölçmedik; üç bölümün sonuçlarını yan yana koyup bir desen gördüğümüzü söylüyoruz, o kadar.
Bu bölüm, kitapta bir eşiği geçtiğimiz yer: ilk kez üç şartı aynı anda arıyoruz. Her eklenen şart formasyonu daha seçici yapar, ama aynı zamanda örneklemi küçültür. Bölüm 09'da nadirliğin bedelini konuşmuştuk; burada o bedeli sayıyla görüyoruz.
Rakamlar şöyle: iki mumluk yutan formasyonundan BIST'te on binlerce örnek vardı. Üç şartlı yıldızda sabah tarafı için 4.169, akşam tarafı için 3.140 örnekte kaldık. Boşluk şartını da eklediğimizde sabah tarafı 375 örneğe indi — bu sayıyla, Bölüm 09'da gördüğümüz gibi, ancak çok büyük bir etki fark edilebilir.
Bir şart eklemek iki şey yapar: örnek sayısını düşürür ve o şartın gerçekten işe yarayıp yaramadığı sorusunu doğurur. İkisi birlikte kötü bir denklem kurar — şart ne kadar çoksa, şartların işe yaradığını kanıtlamak o kadar zorlaşır. Bu yüzden çok şartlı formasyonlar literatürde nadiren sınanır; sınanmadıkları için de güçlü sayılmaya devam ederler.
Bizim ölçümümüzde ortadaki mum şartını kaldırmak örneklemi sabah tarafında yaklaşık üç, akşam tarafında yaklaşık dört katına çıkardı ve hiçbir şey kaybettirmedi. Bu, formasyon tanımlarına eklenen her şartın ayrıca hesap vermesi gerektiğini gösteriyor.
Hacim şartı — Kaynak üçüncü mumda artan hacim istiyor; ölçülmedi.
Trend gücü — Bağlamı kaba bir eşikle temsil ettik (önceki beş günde %5 hareket). "Belirgin trend" şartının daha ince tanımları farklı sonuç verebilir.
Seviye kesişimi — Formasyonun destek/dirençte oluşup oluşmadığı ölçülmedi — Bölüm 05'teki bant hesabının tarihsel olarak yeniden kurulmasını gerektiriyor.
Daha uzun ufuk — İzleyen beş gün ölçüldü; üç mumluk bir dönüş iddiasının daha uzun ufukta sınanması makul.
Akşam yıldızını derin nüfuzla arayın — Kaynağın %50 şartı elinizdeki veride yetmiyor. Üçüncü mum birinci mumun gövdesinin dörtte üçünden fazlasını geri veriyorsa dikkate değer; yarısını geri veriyorsa gürültü.
Sabah yıldızını sinyal saymayın — Boğa tarafında ölçülebilir bir katkı bulamadık. Bölüm 09'un diliyle: gözlem olarak okuyun, sinyal olarak değil.
Ortadaki mumu şart koşmayın — Küçük olması gerekmiyor. Bu şartı aramak, elinizdeki örnek sayısını sabah tarafında üçte bire, akşam tarafında dörtte bire indirip karşılığında hiçbir şey vermiyor.
Yıldız formasyonları üç mumdan oluşur: trend mumu, küçük gövdeli yıldız ve dönüş mumu. Ölçüm üç şey söyledi. Akşam yıldızı çalışıyor, ama kaynağın koyduğu %50 eşiğinde değil — asıl etki üçüncü mum birinci mumun gövdesinin dörtte üçünden fazlasını geri aldığında ortaya çıkıyor. Sabah yıldızında ölçülebilir bir katkı yok; Bölüm 12'deki dengesizlik burada da var. En çarpıcısı ise formasyona adını veren ortadaki mumun hiçbir şey eklememesi: ölçülebilir olan, uzun bir mum ile onu derinden geri alan başka bir mumdur.
Bölüm 17'yi bir soruyla bitirmiştik: formasyona adını veren ortadaki mumun ölçülebilir bir katkısı yoktu. Kaynak şimdi o mumu daha da sıkılaştırıyor — doji olsun diyor — ve bunu daha güçlü bir formasyon olarak sunuyor. Bu, doğrudan sınanabilir bir iddia.
Bölüm 17'deki yıldız formasyonunun aynısıdır, tek farkla: ortadaki mumun yalnız küçük olması yetmez, doji olması gerekir — yani açılışla kapanış neredeyse aynı, gövde yok denecek kadar ince (Bölüm 08).
Kaynağın gerekçesi mantıklı: küçük bir gövde kararsızlığı gösterir, gövdesiz bir mum ise tam kararsızlığı. Alıcı ve satıcı birbirini tam olarak dengelemiştir. Öyleyse dönüş sinyali de daha güçlü olmalıdır.
Sabah doji yıldızı — Düşüşün dibinde: uzun düşen mum, doji, sonra derin geri alan yükselen mum.
Akşam doji yıldızı — Yükselişin tepesinde: uzun yükselen mum, doji, sonra derin geri veren düşen mum.
Boşluk şartı — Kaynak ayrıca dojinin iki komşusundan da boşlukla ayrılmasını ister — Bölüm 16'daki boşluk (gap).
Doğru kontrol grubunu seçmek bu bölümde her zamankinden kritik. "Doji yıldızı çalışıyor mu?" sorusu ile "doji yıldızı standart yıldızdan daha mı iyi?" sorusu farklı sorulardır ve kaynağın iddiası ikincisidir.
Bu yüzden diğer iki şartı sabitledik: birinci mum uzun gövdeli, üçüncü mumun nüfuzu Bölüm 17'de bulduğumuz asıl eşiğin üstünde (%75). Sonra yalnız ortadaki mumun gövdesini değiştirip beş dilime ayırdık. Böylece gruplar arasındaki tek fark ortadaki mum oldu.
Bölüm 15'in aracını burada üçüncü kez kullanıyoruz. Kaynak bir eşik veriyor ("doji olsun"); biz eşiği kabul etmek yerine ekseni ölçüyoruz. Mekanizma doğruysa — ortadaki mum ne kadar kararsızsa dönüş o kadar güçlü — etkinin gövde büyüdükçe düzenli biçimde zayıflaması gerekir.
Şekildeki dört sütun akşam tarafından; sayılar izleyen beş günün ortalama getirisi. Beş dilimin t değerleri akşam tarafında −1,29, −1,78, 0,10, −0,27 ve tanım gereği sıfır; sabah tarafında −0,42, 1,03, 0,87, 0,96 ve sıfır. Hiçbiri eşiği geçmiyor — ve daha önemlisi, sıralı bir desen yok. Gövde küçüldükçe etki düzenli biçimde artmıyor.
Bölüm 15'te kurduğumuz kural: mekanizma doğruysa tanım sıkılaştıkça etki artmalı. Kicker ve akşam yıldızı bu testi geçmişti. Doji şartı geçmiyor — en katı dilim (doji, 349 örnek) ile en gevşek dilim (büyük gövde, 5.161 örnek) arasında ölçülebilir bir fark yok. Şartı sıkılaştırmak örneklemi onda bire indiriyor ve karşılığında hiçbir şey vermiyor.
Ekseni bir yana bırakıp kaynağın sorusunu en yalın hâliyle soralım: doji yıldızı, Bölüm 17'nin standart yıldızından daha mı iyi getiriyor?
Sabah tarafında doji olan 531 üçlü %0,63 getirdi; ortadaki mumu standart küçük olan 2.506 üçlü %1,08 — fark −0,45 puan, t = −1,02. Akşam tarafında doji olan 349 üçlü %−0,61, standart küçük olan 1.658 üçlü %−0,13 — t = −0,86.
Cevap hayır. İki tarafta da doji alt kümesi, standart küçük gövdeli kümeden biraz daha kötü getirdi — ve iki fark da eşiğin çok altında. Yani "daha güçlü" iddiasını ne doğrulayabiliyoruz ne de tersini kanıtlayabiliyoruz; elimizdeki veri aradaki farkı göremiyor.
Bu sonucu daha önce de görmüştük. Bölüm 13'te harami cross'u ele almış ve aynı soruyu sormuştuk: kaynaklar "cross standart haramiden güçlüdür" diyordu, ölçüm desteklemedi.
| Alt tür | Eklenen şart | Ölçüm | Sonuç |
|---|---|---|---|
| Harami → harami cross (Bölüm 13) | ikinci mum doji | t = 1,02 · 0,38 | desteklenmedi |
| Yıldız → doji yıldızı (bu bölüm) | ortadaki mum doji | t = −1,02 · −0,86 | desteklenmedi |
İki bağımsız formasyon ailesinde, iki ayrı bölümde, aynı desen: bir formasyonun daha katı ve daha nadir alt türü, daha güçlü değil. Bunu bir tesadüf saymak gitgide zorlaşıyor.
Bir formasyon işe yaramadığında iki yol vardır: iddiayı bırakmak ya da şartı sıkılaştırıp yeni bir isim vermek. İkincisi hem daha kolaydır hem daha çekici görünür — "sıradan yıldız değil, doji yıldızı" demek bilgi katıyormuş hissi verir. Ama Bölüm 09'da söylediğimizi tekrar edelim: nadirlik güç demek değildir. Alt tür, ancak üst türden ölçülebilir biçimde ayrıştığında ayrı bir isim hak eder.
Bu ölçüm, Bölüm 17'nin asıl bulgusunu bağımsız olarak teyit ediyor — ve bunu fark etmek için tabloya dikkatle bakmak gerekiyor.
Bu ölçümde nüfuz şartı baştan sona %75'te sabit tutuldu. Sonuç: ortadaki mum ne olursa olsun, akşam tarafındaki bütün gruplar sıfıra yakın getiri veriyor — doji %−0,61, büyük gövde %0,06. Bölüm 17'de ise nüfuzu eksi olan üçlüler %1,40 getiriyordu. Yani ortadaki mumu değiştirmek tabloyu kıpırdatmıyor, nüfuzu değiştirmek bir buçuk puan oynatıyor.
Üç mumluk yıldız ailesinde ölçülebilir olan tek şey üçüncü mumun nüfuzudur. Birinci mum bağlamı kuruyor, üçüncü mum bilgiyi taşıyor, ortadaki mum ise yalnız isim veriyor. Bir formasyonu öğrenirken sorulacak soru şudur: bu şartlardan hangisi kaldırılırsa sonuç değişir?
Kaynağın üçüncü şartı, dojinin komşularından boşlukla ayrılması. Bölüm 17'de bu şart katkı sağlamamıştı; doji alt kümesinde tekrar baktık. Sabah tarafında boşluklu 65 örnek %0,36, boşluksuz 466 örnek %0,67 (t = −0,27); akşam tarafında 141 örnek %−0,35 karşısında 208 örnek %−0,79 (t = 0,43). Örneklemler bu noktada iyice küçüldü — altmış beş gözlemden sonuç çıkarmak, Bölüm 09'da anlattığımız hatanın ta kendisi olurdu.
Bu bölümdeki tanımla — uzun mum, doji, derin nüfuzlu üçüncü mum — BIST'in 2022'den bugüne 568.619 günlük mumunda 531 sabah doji yıldızı ve 349 akşam doji yıldızı var. Bölüm 17'deki standart yıldızla karşılaştırın: şartı sıkılaştırmak örnek sayısını yaklaşık sekizde bire indiriyor.
Bölüm 15'te tanımı sıkılaştırıp ne olduğuna bakmıştık. Bu bölümde ters yönden geldik: bir şartı kaldırıp sonucun değişip değişmediğine baktık. İkisi aynı madalyonun iki yüzü ve birlikte kullanıldıklarında bir formasyonun hangi parçasının bilgi taşıdığını ortaya çıkarıyorlar.
Sıkılaştırma testi (Bölüm 15) — Şartı katılaştır. Etki artıyorsa mekanizma doğru; azalıyorsa yanlış.
Kaldırma testi (bu bölüm) — Şartı tamamen çıkar. Sonuç değişmiyorsa o şart bilgi taşımıyor — yalnız örneklemi küçültüyor demektir.
Yıldız ailesine ikisini de uyguladık. Nüfuz şartı sıkılaştırma testini geçti; ortadaki mum şartı kaldırma testinde eledi. Geriye kalan cümle şu: bu formasyonun ölçülebilir tarafı üçüncü mumdur.
Elinizde çok şartlı bir formasyon varsa, şartları tek tek kaldırıp sonucun değişip değişmediğine bakın. Değişmeyen şartlar formasyonun tanımına aittir, bilgisine değil. Bu ayrım, ezberlenecek şart sayısını da ciddi biçimde azaltır.
Hacim şartı — Kaynak birinci mumda yüksek, dojide düşük, üçüncü mumda tekrar yüksek hacim istiyor; hiçbiri ölçülmedi.
Seviye ve Fibonacci — Kaynak formasyonun destek/dirençte ya da Fibonacci seviyesinde oluşmasını güçlendirici sayıyor. Bölüm 05'teki bant hesabının tarihsel kurulumunu gerektirdiği için kapsam dışı.
Diğer pazarlar — Bu ölçüm yalnız BIST'te. Bölüm 16'da boşluk konusunda pazarlar arasında büyük fark bulmuştuk; burada da olabilir.
Daha uzun ufuk — İzleyen beş gün ölçüldü.
Doji şartını aramayın — Ortadaki mumun doji olması ölçülebilir bir şey eklemiyor. Bu şartı koymak örneklemi beşte bire indirip karşılığında hiçbir şey vermiyor.
Üçüncü muma bakın — Ailenin ölçülebilir parçası orası. Üçüncü mum birinci mumun gövdesinin dörtte üçünden fazlasını geri veriyorsa dikkate değer.
Alt tür isimlerine temkinli yaklaşın — Bir formasyonun "daha güçlü" diye anılan varyantıyla karşılaştığınızda, o varyantın üst türle karşılaştırılıp karşılaştırılmadığını sorun. Genellikle karşılaştırılmamıştır.
Bölüm 17 ve 18 boyunca bu ailenin altı şartını tek tek sınadık. Hepsini bir arada görmek, formasyonun gerçekte neyden ibaret olduğunu gösteriyor:
| Şart | Uygulanan test | Ölçüm | Sonuç |
|---|---|---|---|
| 1. mum uzun gövdeli | sabit tutuldu | — | bağlamı kuruyor |
| 3. mum nüfuz ≥ %50 | sıkılaştırma | t = −1,13 | yetersiz eşik |
| 3. mum nüfuz ≥ %75 | sıkılaştırma | t = −3,50 | tek işleyen şart |
| Ortadaki mum küçük | kaldırma | t = −0,31 | katkı yok |
| Ortadaki mum doji | sıkılaştırma | t = −0,86 | katkı yok |
| Boşluklu doji | sıkılaştırma | t = 0,43 | katkı yok |
Altı şarttan yalnız biri ölçülebilir bir katkı sağlıyor. Kalan beşi formasyonun tarifine ait — onları ezberlemek, onları aramak ve onların varlığına güvenmek, elinizdeki bilgiyi artırmıyor.
Doji yıldızı, Bölüm 17'deki yıldızın ortadaki mumu doji olan hâlidir ve kaynaklar bunu daha güçlü sayar. Diğer iki şartı sabitleyip yalnız ortadaki mumun gövdesini eksen olarak ölçtük: beş dilimin hiçbiri anlamlı çıkmadı, sıralı bir desen de yok. Doji alt kümesi standart yıldızdan daha iyi getirmedi. Bu, Bölüm 13'teki harami cross bulgusuyla aynı desen — daha katı ve daha nadir alt tür, daha güçlü değil. Ölçüm ayrıca Bölüm 17'nin sonucunu bağımsız olarak doğruladı: yıldız ailesinde bilgiyi taşıyan şey üçüncü mumun nüfuzudur.
Bu bölümdeki formasyonlar öncekilerden farklı bir şey anlatıyor. Yıldızda, yutanda, haramide hep bir dönüş hikâyesi vardı. Burada ise art arda aynı yöne yürüyen üç mum var — bir kararlılık resmi. Ve bu bölümde, kitapta ilk kez bir kaynağın koyduğu şartların işe yaradığını ölçeceğiz.
Formasyon adını görüntüsünden alır: art arda üç uzun yükselen mum, yan yana yürüyen üç askere benzetilir. Tersi — üç uzun düşen mum — Japon folklorunda kötü haberin habercisi sayılan üç kargadan gelir.
Üç beyaz asker — Üç ardışık yükselen mum. Her biri bir öncekinin gövdesi içinde açılıp öncekinin tepesinin üstünde kapanır.
Üç kara karga — Üç ardışık düşen mum. Aynı kademe, ters yönde.
Ek şartlar — Gövdeler uzun, gölgeler kısa olmalı; ve her mum bir öncekinin gövde ortasının ötesinde açılmalı.
Bu bölümün asıl sorusu bu. Kaynak "üç ardışık mum" diyor ama sayının neden üç olduğunu söylemiyor. İki mum yetmez mi? Dört daha mı iyi? Bölüm 17'de "%50" eşiği için sorduğumuz soruyu burada tekrar sorabiliriz — çünkü ardışık mum sayısı da sürekli bir eksendir.
Ölçüm basit: her gün için, o güne kadar art arda kaç gündür aynı yönde kapanıldığını saydık. Sonra bu sayıya göre grupladık ve izleyen beş günün getirisine baktık. Kontrol grubu, seri uzunluğu bir olan günler — yani dün ters yönde kapanmış olanlar.
Bir kaynak size yuvarlak bir sayı veriyorsa (üç mum, iki kat, yüzde elli), o sayının bir eşik mi yoksa keyfî bir kesme noktası mı olduğunu sorun. Cevabı ölçmek kolaydır: ekseni dilimleyin. Gerçek eşik varsa orada sıçrama görürsünüz; yoksa düzgün bir eğim.
Sonuç şekilde. Yükselen tarafta iki günlük seri kontrol grubundan 0,10 puan iyi (t = 2,20); üç günlükte 0,23 puan (t = 3,61); dört günlükte 0,34 puan (t = 3,61); altı ve üstünde 0,60 puan (t = 3,65). Üçte hiçbir sıçrama yok — eksen boyunca düzgün bir tırmanış var.
Eğer üç mum özel bir eşik olsaydı, iki ile üç arasında belirgin bir sıçrama görürdük. Görmüyoruz. Dahası, dört ve beş günlük seriler üçten daha iyi. Formasyonun adında geçen sayı, ölçülerek bulunmuş bir eşik değil; gözle sayılabilen ve anlatılabilen bir sayı. Bölüm 17'deki %50 eşiğiyle aynı hikâye.
Şeklin iki serisini karşılaştırın. Yükselen tarafta beş dilimin hepsi eşiği geçiyor ve etki seri uzadıkça büyüyor. Düşen tarafta ise sayılar sıfırın etrafında dolaşıyor: t değerleri 1,76, −0,63, −1,59, −2,08 ve −1,53. Yalnız beş günlük seri sınırda — o da tek başına bulgu sayılmaz.
Bu, Bölüm 17'deki dengesizliğin tersi ama Bölüm 10'daki marubozu dengesizliğinin aynısı. Tabloyu hatırlayın: marubozu bir devam biçimiydi ve boğa tarafı çalışıyordu; yutan ve yıldız dönüş biçimleriydi ve ayı tarafı çalışıyordu. Üç asker de bir devam biçimi — ve boğa tarafında.
Kaynak öyle diyor: "Üç beyaz asker ancak bir düşüş trendinin ardından anlamlıdır. Zaten yükselişte olan bir piyasada oluşan üç beyaz mum, dönüş değil devam sinyalidir." Bu, açık ve test edilebilir bir iddia.
Üç günlük yükselen seriyi iki bağlamda ayrı ölçtük. Düşüş sonrası oluşan 1.176 örnek %1,70 getirdi; yükselişin ortasında oluşan 15.119 örnek %1,48. Fark yok — t = 0,52. Karga tarafında ise fark var ama ters yönde: yükseliş sonrası üç karga %1,14 getirirken düşüş sonrası %0,74 getiriyor (t = −2,38).
Kaynak bu formasyonu dönüş ailesine koyuyor ve bağlam şartını buna dayandırıyor. Ölçüm bunu desteklemiyor: üç beyaz asker, düşüşten sonra da yükselişin ortasında da benzer katkı sağlıyor. Yani karşımızdaki şey bir dönüş işareti değil, momentumun kendisi. Bu ayrım önemli, çünkü bağlam şartını aramak örneklemi on kat azaltıyor ve karşılığında hiçbir şey vermiyor.
Kaynak üç ek şart koyuyor — gövde uzun, gölge kısa, açılış orta noktanın ötesinde. Bölüm 18'de öğrendiğimiz kaldırma testini üçüne de ayrı ayrı uyguladık: aynı üç günlük yükselen seride, şartı sağlayanlarla sağlamayanları karşılaştırdık.
| Şart | Gözlem | Şartlı | Şartsız | t |
|---|---|---|---|---|
| Gövde uzun (menzilin ≥ %50'si) | 12.660 | %1,74 | %1,21 | 4,36 |
| Üst gölge kısa (≤ %20) | 10.891 | %1,79 | %1,23 | 4,30 |
| Açılış, öncekinin gövde ortasının üstünde | 25.992 | %1,47 | %1,17 | 1,30 |
| Üçü birden | 7.748 | %1,91 | %1,27 | 4,20 |
Üç şarttan ikisi gerçekten katkı sağlıyor. Gövdesi uzun olan üçlüler 0,54 puan fazla getiriyor (t = 4,36); üst gölgesi kısa olanlar 0,56 puan (t = 4,30). Üçüncü şart — her mumun öncekinin gövde ortasının üstünde açılması — ise eşiğin altında kalıyor (t = 1,30).
On sekiz bölümdür kaynakların iddialarını ölçüyoruz ve çoğu "fark yok" ya da "ters yönde" çıktı. Burada tersi oldu: iki şart da açık biçimde çalışıyor. Üçü birden arandığında 7.748 örnek kalıyor ve getiri farkı 0,64 puan, t = 4,20. Kaynaklar her zaman yanılmıyor — sınamanın amacı da bunu ayırt edebilmek.
Uzun gövde ve kısa gölge şartlarının ortak bir yanı var: ikisi de Bölüm 10'daki marubozu tanımının parçalarıdır. Gövdenin menzile oranı yüksek, gölgeler kısa — bu, "karşı taraf gün boyunca hiçbir seviyeyi geri alamadı" demektir.
Yani üç beyaz askerin işleyen tarafı, üç mumdan oluşması değil; mumların kendisinin marubozuya benzemesi. Bölüm 10'da tek bir marubozu için t = 9,26 bulmuştuk. Burada aynı özelliğin üç gün üst üste tekrarlanmasını ölçüyoruz ve yine çalışıyor.
Bölüm 18'de sorduğumuz soruyu tekrarlayalım: bu şartlardan hangisi kaldırılırsa sonuç değişir? Cevap burada net — mumların biçimi (uzun gövde, kısa gölge) değişir, sayısı (üç olması) ve bağlamı (düşüş sonrası) değişmez.
Üç günlük yükselen seri BIST'te 28.156 kez görülüyor — nadir bir olay değil. Ama kaynağın üç şartı birden arandığında sayı 7.748'e iniyor, yani dörtte bire. Bölüm 17'de anlattığımız denklem burada da geçerli: her şart seçiciliği artırır, örneklemi azaltır. Farkı şu ki bu kez şartlar karşılığını veriyor.
Sayıya değil biçime bakın — Üç mum aramak yerine mumların biçimine bakın: uzun gövde ve kısa gölge. Serinin dört ya da beş güne uzaması daha da iyi — ölçüm bunu destekliyor.
Bağlam şartını aramayın — Düşüş sonrası olması gerekmiyor. Yükselişin ortasında oluşan üç asker de aynı katkıyı veriyor.
Açılış kuralını bırakın — "Her mum öncekinin gövde ortasının üstünde açılmalı" kuralının ölçülebilir katkısı yok. En zor ezberlenen şart, en gereksiz olanı.
Karga tarafına güvenmeyin — Üç kara karga, aynadaki görüntü olmasına rağmen aynı gücü göstermiyor. Bölüm 12'de kurduğumuz kural geçerli: iki yön ayrı ayrı ölçülür.
Hacim — Kaynak askerlerde artan, kargalarda yüksek hacim istiyor; ölçülmedi.
Serinin büyüklüğü — Seriyi gün sayısıyla ölçtük, toplam yüzde hareketle değil. Üç küçük gün ile üç büyük gün aynı dilimde toplandı; ayrıştırmak ayrı bir ölçüm konusu.
Karga tarafının şartları — Üç ek şartı yalnız asker tarafında ölçtük. Karga tarafında temel etki zaten çıkmadığı için şartları ayrıca sınamadık.
Diğer pazarlar — Yalnız BIST. Bölüm 16'da boşlukta pazarlar arası büyük fark bulmuştuk; momentumda da olabilir.
Üç beyaz asker ve üç kara karga, art arda aynı yöne yürüyen üç mumdur. Ardışık mum sayısını eksen olarak ölçtük: üçte bir sıçrama yok, etki seri uzadıkça düzenli biçimde artıyor — yani "üç" ölçülmüş bir eşik değil. Kaynağın "önceki trend şart" iddiası da desteklenmedi; bu bir dönüş değil devam formasyonu. Buna karşılık kaynağın iki şartı — uzun gövde ve kısa gölge — kitapta ilk kez ölçümle doğrulandı. İşleyen şey formasyonun mum sayısı değil, mumların Bölüm 10'daki marubozuya benzemesi.
Bölüm 12'de yutan, Bölüm 13'te harami formasyonunu ölçmüştük ve ikisinde de aynı notu düşmüştük: onay mumu ölçülmedi. Bu bölümdeki formasyonlar tam olarak o eksiği kapatıyor — çünkü kaynağın kendi tanımına göre bunlar zaten "harami + teyit" ve "yutan + teyit"ten ibaret.
Kaynak burada sıra dışı bir şey yapıyor ve formasyonu açıkça daha önceki bir formasyonun üstüne kuruyor:
Three inside up / down — İlk iki mum bir harami oluşturur (Bölüm 13). Üçüncü mum teyit eder: birinci mumun açılışının ötesinde kapanır.
Three outside up / down — İlk iki mum bir yutan formasyonudur (Bölüm 12). Üçüncü mum teyit eder: ikinci mumun kapanışının ötesinde kapanır.
Dikkat: referanslar farklı — İki teyit tanımı aynı noktayı ölçmez. Inside'da birinci mumun açılışına, outside'da ikinci mumun kapanışına bakılır. Ölçümde ikisini de kaynağın dediği gibi kurduk.
"Onay mumunu bekleyin" cümlesi teknik analizin en yaygın tavsiyelerinden biri ve ilk bakışta itiraz edilemez görünür: bir sinyal, ertesi gün doğrulanırsa daha güvenilir olmalıdır. Ama bu tavsiyenin görünmeyen bir bedeli var.
Onay mumunu beklemek, bir gün geç girmek demektir. O gün fiyat zaten beklenen yöne hareket etmiştir — teyit tam olarak bu demek. Yani daha kötü bir fiyattan işleme girersiniz. Onayın işe yarayabilmesi için sağladığı isabet artışının, kaçırılan hareketten büyük olması gerekir. Bu, ölçülmeden bilinemez.
Ölçümü şöyle kurduk: aynı iki mumluk formasyonu, aynı bağlamda, üçüncü mumun teyit ettiği ve etmediği hâlleriyle karşılaştırdık. Gruplar arasındaki tek fark üçüncü mum.
Ayı tarafından başlayalım, çünkü sonuç orada. Yükseliş sonrası onaylanmış ayı harami görülen 1.359 günde izleyen beş günün getirisi %0,21; aynı formasyonun onaysız hâlinde ise 4.815 günde %1,25. Fark −1,05 puan, t = −3,67. Ayı yutanda tablo daha da net: onaylı 5.442 günde %0,56, onaysız 5.200 günde %1,45 — fark −0,89 puan, t = −4,82.
Kitapta ölçtüğümüz en güçlü katkılardan biri. Üstelik iki ayrı formasyonda birden ve aynı yönde çıkıyor. Teyit edilmemiş bir ayı formasyonu neredeyse hiçbir şey söylemiyor; teyit edilmiş olanı belirgin biçimde düşük getiri veriyor. Aradaki fark bir puanın üstünde — bu kitapta gördüğümüz en büyük farklardan.
Boğa tarafında ise hiçbir şey yok. Düşüş sonrası onaylanmış boğa harami 2.352 günde %0,75 getirdi, onaysız 8.118 günde %0,70 — t = 0,29. Boğa yutanda onaylı %0,99, onaysız %0,60, t = 1,43. İkisi de eşiğin altında. Yani dipte bir gün beklemenin karşılığı yok.
Bu bulgu, daha önce yazdığımız bir sonucu yeniden okumamızı gerektiriyor. Bölüm 13'te ayı harami için t = −1,33 bulmuş ve "eşiğin altında" demiştik. Şimdi görüyoruz ki o ölçüm, onaylı ve onaysız haramileri birlikte sayıyordu.
Onaylı ve onaysız haramileri ayırdığımızda tablo değişiyor: onaysız grup %1,25, onaylı grup %0,21 getiriyor. Bölüm 13'te ölçtüğümüz şey bu iki grubun ortalamasıydı ve ikisi birbirini söndürüyordu. Ayı harami anlamsız değilmiş; onaylanmamış ayı harami anlamsızmış.
Bölüm 13'teki sonuç yanlış değildi — sorduğumuz soru farklıydı. "Ayı harami bir şey söylüyor mu?" sorusunun cevabı hayırdı; "onaylanmış ayı harami bir şey söylüyor mu?" sorusunun cevabı evet. Bu, ölçümün eksikliği değil, soruların farklılığı. Bir iddiayı sınarken, iddianın hangi biçimini sınadığınızı açıkça yazmak bu yüzden şart.
Kaynağın son iddiası: "Three outside kalıpları, yutan formasyonunun doğası gereği daha agresif bir dönüşü temsil eder ve genellikle daha güçlüdür." İkisini de onaylı hâlleriyle, aynı bağlamda karşılaştırdık.
Dipte onaylı outside 2.316 örnekte %0,99 getirirken onaylı inside 2.352 örnekte %0,75 getirdi — t = 0,88. Tepede onaylı outside 5.442 örnekte %0,56, onaylı inside 1.359 örnekte %0,21 — t = 1,24.
Yön kaynağın dediği gibi ama iki karşılaştırma da eşiğin altında. Bu, kitapta üçüncü kez karşılaştığımız desen: Bölüm 13'te harami cross, Bölüm 18'de doji yıldızı, şimdi de outside. Bir formasyonun daha güçlü diye anılan varyantı, ölçülünce üst türünden ayrışmıyor.
Üç bölümün birikimini bir araya koyalım. Onay mumunu Bölüm 08'de doji için, burada da harami ve yutan için ölçtük. Ortaya tutarlı bir tablo çıkıyor:
Ayı tarafında güçlü — Yükselişin ardından gelen formasyonlarda teyit mumu belirgin katkı sağlıyor — her iki formasyonda da eşiğin çok üstünde.
Boğa tarafında etkisiz — Düşüşün ardından gelen formasyonlarda teyit bir şey eklemiyor. Onay için bir gün beklemek, karşılığı olmayan bir maliyet.
Dojide çok zayıf — Bölüm 08'de onaylı doji, onaysızdan yalnız yüzde birin onda ikisi kadar iyiydi — işlem masrafının altında kalan bir fark.
Bu dengesizlik, kitapta dördüncü kez gördüğümüz desenle aynı yönde: dönüş biçimleri aşağı tarafta ölçülebilir, yukarı tarafta değil. Onay mumu da o desene uyuyor — çünkü onay mumu aslında formasyonun bir parçası değil, formasyona eklenen ikinci bir gözlem.
Bölüm 12'de bir mekanizma önermiştik: yükselişte alan kişi zararda kalınca satmak zorundadır; düşüşte satan kişi ise geri dönmek zorunda değildir. Onay mumu bu mekanizmaya doğrudan bağlanıyor.
Bir ayı yutanı düşünün. Dün yükselişe inanarak alanlar bugün zarardadır ama henüz umutludurlar — tek bir kötü gün her zaman olur. Üçüncü gün de düşüşle kapanırsa o umut kırılır. Teyit mumu, zarardaki grubun sabrının bittiği gündür. Satmak zorunda olan bir grup varsa, teyit o grubun harekete geçtiğini gösterir.
Dip tarafında böyle bir zorunluluk yok. Düşüşte satmış olan kişi nakittedir ve geri dönmek için acelesi yoktur; ikinci bir yükselen gün onu ikna etmek zorunda değildir. Mekanizmanın tek yönlü olması, ölçümün tek yönlü çıkmasıyla uyumlu.
Bölüm 10'daki uyarı burada da geçerli: bu paragraflar bir açıklama denemesidir, ölçüm değil. Biz "zarardaki grubun sabrı" diye bir şey ölçmedik; yalnız teyidin ayı tarafında katkı sağladığını, boğa tarafında sağlamadığını ölçtük. Mekanizma makul görünüyor diye doğrulanmış saymayın.
BIST'in 2022'den bugüne 569.178 günlük mumunda, yükseliş sonrası onaylanmış ayı harami 1.359 kez, onaylanmış ayı yutan 5.442 kez görülüyor. Onay şartı örneklemi kabaca dörtte bire indiriyor — ama Bölüm 17 ve 18'deki şartların aksine, bu şart karşılığını veriyor.
Tepede onayı bekleyin — Yükselişin ardından ayı harami ya da ayı yutan gördüyseniz, ertesi günün teyidi ölçülebilir katkı sağlıyor. Elinizdeki en sağlam bulgulardan biri.
Dipte beklemeyin — Boğa tarafında teyit bir şey eklemiyor; beklemek yalnız daha kötü fiyattan girmek demek.
Inside ile outside arasında seçim yapmayın — İkisi arasında ölçülebilir bir fark yok. Hangisini gördüyseniz aynı ağırlığı verin.
Hacim — Kaynak üçüncü mumda artan hacim istiyor; ölçülmedi.
Onayın maliyeti — Teyit gününde kaçırılan hareketi ayrıca hesaplamadık. Bulgu "teyit isabeti artırıyor" diyor; "net kazanç sağlıyor" demek için giriş fiyatı farkının da ölçülmesi gerekir.
İkinci onay — Dördüncü mumun da aynı yönde gelmesi ölçülmedi.
Diğer pazarlar — Yalnız BIST.
Teyit mumunu kitapta dört ayrı yerde ölçtük. Hepsini bir arada görmek, "onay mumunu bekleyin" tavsiyesinin ne zaman geçerli olduğunu gösteriyor:
| Formasyon | Onay tanımı | t | Sonuç |
|---|---|---|---|
| Doji (Bölüm 08) | ertesi mum aynı yönde | çok küçük | işlem masrafının altında |
| Boğa harami · dipte | 3. mum teyit | 0,29 | katkı yok |
| Boğa yutan · dipte | 3. mum teyit | 1,43 | katkı yok |
| Ayı harami · tepede | 3. mum teyit | −3,67 | çalışıyor |
| Ayı yutan · tepede | 3. mum teyit | −4,82 | çalışıyor |
Tablonun okunuşu tek cümleye iner: onay mumu, yalnız yükselişin ardından gelen dönüş formasyonlarında işe yarıyor. Genel bir tavsiye olarak verildiğinde — "her sinyalde onay bekleyin" — beş durumdan üçünde karşılıksız bir bekleme maliyeti yaratıyor.
Bir bağlantı daha kuralım. Bölüm 17'de yıldız formasyonunun üçüncü mumunu "nüfuz" diye ölçmüştük ve tek işleyen şart o çıkmıştı. Aslında oradaki üçüncü mum da bir onay mumudur — yalnız adı farklıdır. İki bölümün bulgusu aynı şeyi söylüyor: üç mumluk formasyonlarda bilgiyi taşıyan şey üçüncü mumdur, ve bu yine yalnız ayı tarafında ölçülebiliyor.
Three inside ve three outside, harami ve yutan formasyonlarının onay mumu eklenmiş hâlleridir — bu yüzden Bölüm 12 ve 13'te açık bıraktığımız soruyu kapatıyorlar. Onay mumu ayı tarafında belirgin katkı sağlıyor: onaylanmış ayı harami ve ayı yutan, onaysız hâllerinden açık farkla düşük getiri veriyor. Boğa tarafında ise teyidin ölçülebilir bir katkısı yok. Kaynağın "outside daha güçlüdür" iddiası desteklenmedi. Bulgu ayrıca Bölüm 13'ün sonucunu nüanslıyor: orada anlamsız çıkan ayı harami, onay şartıyla birlikte anlamlı hâle geliyor.
Mum formasyonları serisinin son durağındayız. Ve bu bölüm, şimdiye kadarkilerden farklı bir sebeple önemli: burada bir formasyonun işe yarayıp yaramadığını ölçemeyeceğiz. Ölçemememizin kendisi bulgu olacak.
Bölüm 18'deki doji yıldızının en katı hâlidir. Orada ortadaki mumun doji olmasını istiyorduk; burada bir şart daha var: doji, iki komşusundan da boşlukla ayrılmalıdır. Ortadaki mum havada asılı kalır — adı buradan gelir.
Batı teknik analizinde aynı yapının karşılığı ada dönüşü (island reversal) adıyla bilinir. İkisi de aynı resmi anlatır: fiyat bir yere gidip orada tek başına kalmış, iki yandan da kopmuştur.
Burada kitap boyunca peşinde olduğumuz sorun en uç hâliyle karşımıza çıkıyor. "Boşlukla ayrılmış" ifadesi iki farklı şey anlatabilir ve kaynaklar hangisini kastettiğini genellikle yazmaz.
Farkı ölçtük. BIST'in 571.998 günlük mumunda, ortadaki mumun yalnız gövdesi ayrı olan üçlü sayısı 2.312. Fitillerin de değmediği — yani klasik tanıma uyan — üçlü sayısı ise 55. Arada 42 kat fark var.
Aynı formasyon adı, hangi tanımı seçtiğinize göre BIST'te iki bin üç yüz kez ya da elli beş kez görülüyor. Bir kaynak "terk edilmiş bebek nadir ama güçlüdür" dediğinde, hangi tanımla konuştuğunu bilmeden o cümleyi ne doğrulayabilirsiniz ne çürütebilirsiniz. Bu kitapta her bölümde eşikleri yazmamızın sebebi tam olarak budur.
Kaynak bu kez kendi test edilebilir iddiasını veriyor: "kripto gibi 7/24 açık piyasalarda gap oluşması daha zor olduğu için Abandoned Baby neredeyse hiç oluşmaz." Bölüm 16'da boşluğun bir fiyat olayı değil seans olayı olduğunu ölçmüştük; bu iddia o bulgunun doğrudan sonucu. Beş pazarda saydık.
Kriptoda hiç yok — 85.080 günlük mumda tek bir örnek bile çıkmadı. Üstelik gevşek tanımla bile yalnız 24 tane var, oysa BIST'te 2.312. Diğer uçta ETF'ler duruyor: 462 örnekle en sık, kabaca 757 günde bir. ABD hisselerinde 458, DAX'ta 30, BIST'te 55.
Kaynak "kriptoda neredeyse hiç oluşmaz" diyordu; ölçüm "hiç oluşmuyor" diyor. Sebebi Bölüm 16'da kurmuştuk: boşluk bir fiyat olayı değil, piyasanın kapalı kaldığı sürenin izidir. Kripto hiç kapanmaz, dolayısıyla boşluk oluşmaz; boşluk oluşmayınca boşluk şartı olan formasyon da oluşmaz. Bir formasyonun varlığı, piyasanın çalışma saatlerine bağlı olabiliyor.
Peki bu formasyon işe yarıyor mu? Cevaplayamıyoruz. Klasik tanımla, düşüş sonrası oluşmuş terk edilmiş bebek BIST'te yalnız 9 kez görülmüş. Gevşek tanımla 291 örnek var ama o zaten farklı bir formasyon — Bölüm 18'de ölçtüğümüz doji yıldızının bir alt kümesi, ve orada katkı bulamamıştık.
"Bir sayı gördüğünüzde soracağınız ikinci soru her zaman aynı olsun: kaç gözlemden?" Dokuz gözlemden çıkan bir ortalama, hangi yönde olursa olsun yorumlanamaz. Burada yapılabilecek en dürüst şey, sayıyı vermek ve susmaktır.
Bu, formasyonun işe yaramadığı anlamına gelmez. Bilemeyeceğimiz anlamına gelir — ve ikisi arasındaki farkı korumak bu kitabın temel tutumu. Nadir formasyonlar hakkındaki iddialar, Bölüm 09'da söylediğimiz gibi, yanlış oldukları için değil test edilemedikleri için ayakta kalır.
Kaynağın bu bölümde ele aldığı ikinci formasyon, terk edilmiş bebekten de karmaşık: üç mumun her birine ayrı şart koyan, dip dönüşü için tarif edilmiş bir kalıp. Adı Japonya'nın Sakata şehrindeki üç nehirden geliyor.
Onu ölçmeye kalkışmadık ve sebebini açıkça yazalım: şart sayısı arttıkça örneklem düşer, ve bu formasyon terk edilmiş bebekten daha katı şartlara sahip. Terk edilmiş bebekte dokuz gözleme düştüysek, burada daha azına düşeceğimizi ölçmeden de söyleyebiliriz. Ölçülemeyecek bir şeyi ölçüyormuş gibi yapmak, ölçmemekten daha kötüdür.
Bölüm 08'de dojiyle başladık, burada bitiriyoruz. On dört bölüm boyunca kaynakların onlarca iddiasını kendi verimizle sınadık. Sonuçları bir arada görmek, mum formasyonlarının bütünü hakkında bir fikir veriyor:
| Bölüm ve biçim | Kaynağın iddiası | Ölçümde çıkan |
|---|---|---|
| 08 · Doji | yön bildirir | yok |
| 09 · Mezar taşı, yusufçuk | dönüş | yok |
| 10 · Marubozu | devam | boğa tarafı |
| 11 · Çekiç, ters çekiç | dipte dönüş | ters bağlamda / ters yönde |
| 12 · Yutan | dönüş | ayı tarafı |
| 13 · Harami, harami cross | dönüş, cross daha güçlü | yok |
| 14 · Delici çizgi | dönüş | kontrol hatasıydı |
| 15 · Cımbız | seviye reddi | yok |
| 16 · Kicker | güçlü dönüş | boşluk büyüdükçe |
| 17 · Yıldız | üç şartlı dönüş | yalnız nüfuz şartı |
| 18 · Doji yıldızı | daha güçlü varyant | yok |
| 19 · Üç asker, üç karga | dönüş | gövde ve gölge şartı |
| 20 · Three inside / outside | onaylı dönüş | ayı tarafında onay |
| 21 · Terk edilmiş bebek | nadir ve güçlü | ölçülemedi |
Tabloyu okurken iki şeye dikkat edin. Birincisi: çalışan biçimler azınlıkta. İkincisi ve daha önemlisi: çalışanların ortak bir yanı var — hiçbiri "kalıp tanıma" değil, hepsi ölçülebilir bir büyüklüğe dayanıyor. Marubozuda gövde/menzil oranı, yıldızda nüfuz derinliği, askerlerde gövde uzunluğu, onay mumunda ertesi günün yönü.
Mum formasyonlarında işe yarayan şey şeklin adı değil, şeklin ölçüsüdür. Bir biçimi tanımak — "bu bir çekiç", "bu bir yıldız" — kolaydır ve neredeyse hiçbir şey söylemez. Ölçülebilir olan, o biçimin içindeki oranlardır: gövde menzilin ne kadarı, üçüncü mum birincinin ne kadarını geri aldı, boşluk ne kadar büyük. Kitabın Bölüm 03'te kurduğu çerçeve — gövde ve fitil oranları — on dört bölüm sonunda hâlâ ayakta.
Serinin sonunda, elinizde kalması gereken şeyi maddelendirelim. Bunlar ezberlenecek formasyon adları değil, mum grafiğine bakarken izlenecek tutum:
Oranı okuyun, adı değil — Bir mumun gövdesi menzilin ne kadarı? Fitil hangi yönde ve ne kadar uzun? Bu iki soru, on dört bölümde ölçülebilir çıkan her şeyi kapsıyor. Biçimin adını bilmek bunun üstüne bir şey koymuyor.
Aşağı yönü daha ciddiye alın — Dönüş biçimlerinde ayı tarafı ölçülebilir çıktı, boğa tarafı çıkmadı — dört ayrı bölümde. Tepede oluşan bir ayı yutan, dipte oluşan boğa yutandan daha fazla bilgi taşıyor.
Tepede onayı bekleyin, dipte beklemeyin — Bölüm 20'nin bulgusu. Onay mumu yalnız yükselişin ardından katkı sağlıyor; dipte bir gün beklemek karşılıksız maliyet.
Şart sayısına kanmayın — Bir formasyon ne kadar çok şart içeriyorsa o kadar güçlü değildir; yalnız o kadar nadirdir. Yıldızın altı şartından biri işe yarıyordu.
Tek mumla karar vermeyin — Bölüm 03'te söylediğimizi tekrar edelim: mum bir kelimedir, cümle değil. Ölçtüğümüz bütün etkiler yüzde birin altında kaldı — hiçbiri tek başına bir işlem gerekçesi değil.
Mum formasyonları, teknik analizin en görünür ama en küçük ölçekli aracıdır: bir ile üç gün arasına bakar. Bundan sonraki bölümlerde ölçek büyüyor — haftalara, aylara yayılan fiyat formasyonlarına geçiyoruz: omuz baş omuz, çift tepe, üçgenler.
Yöntem değişmeyecek. Aynı beş aracı kullanmaya devam edeceğiz: anlamlılık (Bölüm 09), çoklu test (11), doğru kontrol grubu (14), tanımı sıkılaştırma (15) ve şart kaldırma (18). Değişen tek şey, ölçtüğümüz şeyin zaman ölçeği olacak.
Terk edilmiş bebek, ortadaki dojinin iki komşusundan da boşlukla ayrıldığı üç mumluk formasyondur. Kaynağın kendi pazar iddiasını sınadık ve doğruladık: kriptoda hiç oluşmuyor, çünkü boşluk bir seans olayıdır ve kripto hiç kapanmaz. Ama formasyonun getirisini ölçemedik — klasik tanımla BIST'te düşüş sonrası yalnız dokuz örnek var. Bunu bir eksiklik olarak değil, bulgunun kendisi olarak yazıyoruz: nadir formasyonlar hakkındaki iddialar yanlış oldukları için değil, test edilemedikleri için ayakta kalır. Bölüm ayrıca mum formasyonları serisini kapatıyor.
Ölçek değişiyor. Yirmi bir bölüm boyunca bir ile üç günlük biçimlere baktık; şimdi haftalara, aylara yayılan fiyat formasyonlarına geçiyoruz. İlk durak, hepsinin en bilineni. Omuz baş omuz — sektörde çoğu zaman İngilizce adıyla anılır, head and shoulders — o kadar tanınmış ki teknik analiz bilmeyenler bile adını duymuştur — ve bu ünün kendisi, bölümün sonunda konuşacağımız bir mesele olacak.
Bir yükseliş trendinin sonunda üç tepe oluşur. Ortadaki en yüksektir — baş. Yanlardakiler ondan alçak ve birbirine yakındır — omuzlar. Tepeler arasındaki iki dip birleştirilerek boyun çizgisi (neckline) çizilir.
Üç tepe — Sol omuz, baş, sağ omuz. Baş her iki omuzdan yüksek olmalı.
Boyun çizgisi — İki dipten geçen doğru. Yatay olmak zorunda değildir — eğimli de olabilir.
Kırılım (breakout) — Formasyon, fiyat boyun çizgisinin altına indiğinde "tamamlanmış" sayılır. Kaynakların hepsi bu noktaya kadar işlem açmamayı öğütler.
Ölçülü hareket (measured move) — Baş ile boyun çizgisi arasındaki dikey mesafe ölçülür ve kırılım noktasından aşağı projekte edilir. Ortaya çıkan seviye hedef fiyattır.
Anlatılan hikâye şudur: yükseliş sürerken alıcılar bir tepe yapar, geri çekilir, daha yüksek bir tepe daha yapar — ama üçüncü denemede başın seviyesine ulaşamazlar. Alıcı gücünün tükendiğinin resmidir. Boyun çizgisi kırılınca düşüş başlar.
Burada, mum formasyonlarında hiç karşılaşmadığımız bir sorunla karşılaşıyoruz — ve kaynakların neredeyse hiçbiri buna değinmez. Doji'yi tanımlamak kolaydı: gövde, menzilin yüzde beşinden küçük. Tek cümle, tek gün, hiçbir belirsizlik yok. Peki omuz baş omuz?
"Üç tepe" diyorsunuz. Tepe nedir? Bir günlük fiyat, çevresindeki kaç günden yüksek olursa tepe sayılır? Üç mü, beş mi, on mu? Bu sayıyı değiştirdiğinizde bulduğunuz formasyon sayısı da değişir. "Baş omuzlardan yüksek olmalı" diyorsunuz. Ne kadar yüksek — bir kuruş mu, yüzde üç mü, yüzde on mu? "Omuzlar birbirine yakın olmalı" diyorsunuz. Ne kadar yakın?
Mum formasyonlarında tanımı kaynak veriyordu, biz yalnız eşikleri netleştiriyorduk. Fiyat formasyonlarında ise tanımın kendisi bize kalıyor. Bu, bu tür formasyonların neden bu kadar tartışmalı olduğunu açıklıyor: iki analist aynı grafiğe bakıp biri omuz baş omuz görüp diğeri görmeyebilir, ve ikisi de haksız değildir — çünkü ortada paylaşılan bir tanım yok.
Bu kitabın tutumu belli: eşikleri yazarız. Bu bölümde kullandığımız algoritmanın bütün kararları şunlar — değiştirirseniz sonuç da değişir, ve o yüzden yazıyoruz:
| Parametre | Seçtiğimiz | Anlamı |
|---|---|---|
| Tepe/dip penceresi | 5 gün | Bir gün, çevresindeki 5 günden yüksekse tepe sayılır |
| Baş farkı | %3 | Baş, her iki omuzdan en az bu kadar yüksek olmalı |
| Omuz simetrisi | serbest | Eksen olarak ölçüldü, şart koşulmadı |
| Boyun çizgisi | iki dipten geçen doğru | Yatay olma şartı yok, eğim serbest |
| Kırılım | kapanış boyun çizgisinin altında | Sağ omuz kesinleştikten sonra, 60 gün içinde |
| İzleme ufku | 20 işlem günü | Kırılım gününden sonra |
Kaynakların çoğu boyun çizgisini yatay çizer ve eğim meselesine hiç girmez. Oysa gerçek grafiklerde iki dip nadiren tam aynı seviyededir. Boyun çizgisi yukarı ya da aşağı eğimli olabilir ve bu, hedef hesabını doğrudan etkiler.
Biz eğimi serbest bıraktık: boyun çizgisi iki dipten geçen doğrudur, yatay olma şartı aramadık. Bu, formasyonu daha çok yerde bulmamızı sağladı — ama aynı zamanda hedef hesabını da eğime bağımlı hâle getirdi. Aşağı eğimli bir boyun çizgisinde hedef, zaman geçtikçe daha da aşağı iner.
BIST'in 565 hissesini taradık ve kaynağın tanımına uyan 2.629 kırılım bulduk. Sonra Bölüm 14'te öğrendiğimiz soruyu sorduk: bunları neyle karşılaştıracağız?
İlk denememiz şuydu: her kırılım için aynı hissede, aynı takvim ayında rastgele bir gün seçip onun da izleyen yirmi gününü ölçmek. Aynı hisse, aynı dönem — kulağa adil geliyor. Sonuç çarpıcıydı: kırılım sonrası +%1,42, kontrol −%1,51. Fark neredeyse üç puan.
Kontrol grubu −%1,51 getiriyordu. Oysa BIST'in aynı dönemdeki genel yirmi günlük ortalaması +%3,99. Rastgele seçilmiş günlerin piyasa ortalamasının beş buçuk puan altında kalması mümkün değil — demek ki seçim rastgele değildi.
Hatayı bulduk. OBO kırılımı tanımı gereği bir düşüşün sonunda olur — fiyat boyun çizgisinin altına inmiştir. Aynı aydan rastgele seçilen gün ise düşüşün başında olabilir; onun yirmi günü düşüşü kapsar, kırılımınki toparlanmayı. Ölçtüğümüz şey formasyon değil zamanlamaydı. Kontrole bir şart daha ekledik: kontrol günü de önceki on günde benzer bir hareket yaşamış olmalı. Bu düzeltmeyle fark 2,93 puandan 1,19 puana indi — yanlılığın üçte ikisi zamanlamadanmış.
Düzeltilmiş ölçümün sonucu şu: boyun çizgisi kırılımından sonraki yirmi günde fiyat ortalama %1,14 getirdi; eş düşüş yaşamış kontrol günlerinde ise %−0,06. Fark 1,19 puan ve t = 2,67 — eşiği geçiyor. Ama yönüne dikkat edin: fark artı.
Omuz baş omuz bir düşüş formasyonu olarak anlatılır. Ölçümümüzde boyun çizgisi kırılımından sonra fiyat, benzer düşüş yaşamış kontrol günlerinden daha iyi getirdi. Bu, Bölüm 11'deki çekiç bulgusuyla aynı desen: formasyon, iddia edilenin tersi yönde iz bırakıyor.
Bunun makul bir açıklaması var. Kırılım anı, tanımı gereği fiyatın zaten belirgin biçimde düşmüş olduğu andır — baştan boyun çizgisine kadar inilmiştir. Satış baskısının önemli kısmı o güne kadar boşalmıştır. Formasyonu bekleyip kırılımda işleme girmek, hareketin büyük bölümünü kaçırdıktan sonra girmektir. Bölüm 20'de onay mumunun bedelini konuşmuştuk; burada aynı bedel çok daha büyük ölçekte karşımıza çıkıyor.
Ortalama bir sayıdır; tek tek örneklere bakınca tablo daha iyi anlaşılır. Aşağıdaki iki formasyon da algoritmanın bulduğu gerçek kırılımlar ve ikisi de "ders kitabı" görünümünde — omuzlar birbirine yakın, baş belirgin, boyun çizgisi net.
IMASM, 10.05.2024 tarihinde boyun çizgisini kırdı. Formasyon ders kitabı gibi: baş, omuzlardan %32,4 yüksek ve iki omuz birbirine %0,5 yakın. Kırılımdan sonra fiyat düştü — izleyen yirmi günde %−21,1. Kaynakların anlattığı senaryo. Yine de dikkat: ölçülü hareket hedefi %50,0 aşağıdaydı ve grafiğe bile sığmıyor; fiyat o seviyeye yaklaşmadı.
BIGTK ise 03.02.2025 tarihinde aynı biçimde kırdı — başı omuzlardan %30,9 yüksek, omuzları %3,8 farkla neredeyse eşit. Görünüş olarak öncekinden daha kusursuz. İzleyen yirmi günde %35,1 yükseldi. Hedefe yaklaşmak bir yana ters yöne gitti; algoritma ikisini de aynı formasyon olarak işaretledi, çünkü gerçekten de aynı formasyon.
Bu iki grafiği yan yana koymamızın sebebi şu: teknik analiz kitaplarında birinci tip bolca gösterilir, ikinci tip neredeyse hiç gösterilmez. Oysa bizim taramamızda ikinci tip neredeyse birincisi kadar sık: kırılımların %47'sinde fiyat yirmi gün sonra kırılım seviyesinin üstündeydi. Bir formasyonun nasıl göründüğünü öğrenmek, onun ne sıklıkla çalıştığını öğrenmekle aynı şey değildir.
Teknik analiz kaynaklarının en büyük eksiği burada. Formasyonun nasıl göründüğü, nasıl çizildiği, hedefin nasıl hesaplandığı uzun uzun anlatılır; çalışmadığında ne olduğu anlatılmaz. Oysa ölçümümüzde kırılımların neredeyse yarısı o tarafta.
Rakamlar şöyle. Bulduğumuz 2.629 kırılımın 1.247'sinde fiyat yirmi gün sonra kırılım seviyesinin üstündeydi — yani formasyon çalışmadı. Hedefe ulaşan kırılım oranı ise yalnız %9,3. Kaynakların anlattığı senaryo, gerçekleşen azınlık.
Neden olur — Boyun çizgisi kırılımı, tanımı gereği fiyatın zaten belirgin biçimde düşmüş olduğu bir andır. Satış baskısının bir kısmı o güne kadar boşalmıştır. Bölüm 11'deki çekiç bulgusunun kardeşi: formasyon, geç kalmış bir işarettir.
Ne yapılır — Kırılımı bir giriş sinyali değil, bir seviye bilgisi olarak okuyun. Boyun çizgisi artık bir dirençtir (Bölüm 05) — fiyat oraya geri gelirse anlamlıdır.
Zarar kesme — Kaynaklar boyun çizgisinin üstüne dönülmesini "formasyon iptal" sayar. Ölçümümüz bunu destekliyor: kırılımların büyük kısmı zaten oraya geri dönüyor.
Kaynağın en somut iddiası bu ve şaşırtıcı biçimde nadiren sınanır. Formasyon yalnız "düşecek" demiyor, ne kadar düşeceğini de söylüyor: baş ile boyun çizgisi arasındaki mesafe kadar.
Ölçtük. Hedef ortalama %32,1 aşağıda — yani formasyon, fiyatın üçte bire yakın düşeceğini söylüyor. Yirmi işlem günü içinde bu hedefe ulaşan kırılım oranı %9,3 (2.527 kırılımın 235'i). Kontrol günlerinde aynı yüzde düşüşün gerçekleşme oranı ise %4,3.
Formasyon hedefe ulaşma olasılığını iki katına çıkarıyor (%9,3'e karşı %4,3). Bu gerçek bir katkı. Ama on kırılımdan dokuzunda hedefe ulaşılmıyor — ve yirmi günlük en dip ortalaması OBO'da %−10,1, kontrolde %−10,8, yani OBO tarafında dip daha sığ. Hedefi bir beklenti olarak kurmak, ölçümün desteklemediği bir karardır.
Buradaki asıl ders, Bölüm 16'daki boşluk ölçümüyle aynı: bir hedefe ulaşılma oranı, kontrolsüz okunduğunda hiçbir şey söylemez. Fiyat zaten dalgalanıyor; yeterince geniş bir pencerede her yüzde düşüş bir yerde gerçekleşir. Anlamlı olan tek sayı, aynı büyüklükteki düşüşün formasyonsuz durumda ne sıklıkla olduğudur.
Kaynak "omuzlar yaklaşık aynı yükseklikte olmalı" diyor ama sayı vermiyor. Bölüm 15'in aracını uyguladık: omuzların birbirine yakınlığını eksen olarak dilimledik. Mekanizma doğruysa simetri arttıkça etki de artmalı.
Dört dilimin t değerleri: 1,40, 0,98, 1,17 ve 1,86. Hiçbiri eşiği geçmiyor ve sıralı bir desen de yok — en simetrik dilim en güçlü sonucu vermiyor. Kaynağın "omuzlar yaklaşık aynı yükseklikte olmalı" şartı, elimizdeki veride ölçülebilir bir katkı sağlamıyor. Bu, Bölüm 17 ve 18'de yıldız ailesinde bulduğumuzla aynı sonuç: formasyonun görsel kusursuzluğu ile getirisi arasında bağ bulamıyoruz.
Formasyonun aynadaki görüntüsü (inverse head and shoulders), düşüş trendinin sonunda oluşur ve yükseliş habercisi sayılır: üç dip, ortadaki en derin. Kaynak bunu ayrı bir ders olarak ele alıyor, biz burada anıyoruz.
Kitap boyunca dört kez gördüğümüz dengesizlik deseni burada bir uyarıya dönüşüyor: bir formasyonun ters çevrilmiş hâli, aynı gücü göstermek zorunda değildir. Bölüm 10, 12, 17 ve 19'da boğa ve ayı tarafları hep farklı davrandı. Ters omuz baş omuzu da ayrıca ölçmek gerekir — bu kitabın kapsamı dışında kaldı ve bunu bir eksik olarak yazıyoruz.
Bölümün başında söylediğimiz meseleye dönelim. Omuz baş omuz, teknik analizin en tanınmış formasyonu — ama ölçümümüz kaynağın iddiasını desteklemedi. Bu ikisi nasıl bir arada duruyor?
Anlatısı güçlü — Formasyon bir hikâye anlatıyor: alıcılar yoruldu, son deneme başarısız oldu, taraf değişti. İnsan zihni hikâyeleri sayılardan kolay hatırlar.
Geriye bakınca hep görünür — Tamamlanmış bir grafikte omuz baş omuz bulmak kolaydır. Zor olan, sağ omuz henüz oluşurken onu görmek — ve o anda formasyonun tamamlanacağı belli değildir.
Başarısızlıkları anlatılmaz — Kitaplarda çalışan örnekler gösterilir. Çalışmayanlar yayımlanmadığı için formasyonun isabet oranı, okuyucunun gözünde gerçekte olduğundan yüksek görünür.
Bu kitapta ölçtüğümüz en tanınmış formasyon, en zayıf sonuçlardan birini verdi. Bu bir tesadüf olmayabilir: bir formasyon ne kadar çok biliniyorsa, o kadar çok kişi aynı yerde aynı şeyi yapar — ve bu, formasyonun anlattığı avantajın erimesine yol açabilir. Bunu ölçmedik; ama akılda tutulmaya değer bir ihtimal.
İki uç örnek gösterdik. Gerçek hayatta en sık karşılaşılan üçüncü bir tip daha var: formasyonun kısmen çalıştığı durum. Fiyat kırılımdan sonra düşer ama hedefe ulaşmaz, sonra toparlanır.
BORLS, 24.07.2026 tarihinde kırdı. Fiyat gerçekten düştü — yirmi gün içindeki en dip %−30,1. Ama ölçülü hareket hedefi %53,5 aşağıdaydı ve oraya ulaşılmadı; yirminci günün sonunda getiri %−15,8. Yön doğru, büyüklük yanlış.
Bu tip az değil: kırılımların %44'ü böyle bitti (yirmi gün sonra kırılımın üstünde bitenler %46, hedefe ulaşanlar %9). Ve pratikte en zor olanı bu: formasyonu doğru okumuşsunuzdur, yön de doğrudur, ama hedefe güvenip beklerseniz kazancınızı geri verirsiniz. Bölüm 09'daki ayrımı hatırlayın — yön bilgisi ile büyüklük bilgisi aynı şey değil.
Kırılımı giriş sinyali saymayın — Ölçüm, kırılım sonrası düşüş değil yükseliş gösteriyor. Kırılımda satış pozisyonu açmak, elimizdeki veriyle desteklenmiyor.
Boyun çizgisini seviye olarak kullanın — Kırılan boyun çizgisi artık bir dirençtir (Bölüm 05). Asıl kullanışlı bilgi budur: fiyat oraya geri gelip dönerse, iki bağımsız gözlem aynı yeri işaret ediyor demektir.
Hedefi beklenti yapmayın — Ölçülü hareket hedefine on kırılımdan birinde ulaşılıyor. Hedefi bir ihtimal olarak not edin, bir plan olarak değil.
Simetri aramayın — Omuzların birbirine yakınlığının ölçülebilir katkısı yok. Kusursuz görünen formasyonu beklemek, örnek sayınızı azaltıp karşılığında hiçbir şey vermiyor.
Eşiklerinizi yazın — Bu formasyonu kendi tarama sisteminizde arayacaksanız, tepe penceresini ve baş farkını bir yere yazın. Yazmazsanız, aynı grafikte bir gün formasyon görüp ertesi gün görmemeniz işten değil.
Hacim deseni — Kaynak sol omuzda yüksek, başta düşen, sağ omuzda daha da düşen hacim istiyor. Ölçülmedi.
Ters OBO — Aynadaki hâli ayrıca ölçülmedi.
Daha uzun ufuk — İzleyen 20 işlem günü ölçüldü. Aylara yayılan bir formasyon için daha uzun ufuk makul olabilir.
Geri dönüş (throwback) — Kırılımdan sonra boyun çizgisine geri gelip oradan dönme deseni ölçülmedi — kaynakların "en iyi giriş" dediği yer orası.
Diğer pazarlar — Yalnız BIST. Bölüm 16 ve 21'de pazarlar arasında büyük farklar bulmuştuk.
Bu bölümde kurduğumuz düzen, kalan fiyat formasyonu bölümlerinin hepsinde tekrarlanacak. Dört adımdan oluşuyor ve her adımın bir sebebi var:
1 · Tanımı yaz — Formasyonu algoritmaya çevir ve bütün eşikleri tabloya koy. Yazılmamış eşik, ölçümü tekrarlanamaz yapar.
2 · Tamamlanma anını belirle — Formasyon ne zaman "oldu" sayılır? OBO'da boyun çizgisi kırılımı. Bu an, ölçümün sıfır noktasıdır — ve gelecek bilgisi sızdırmamak için o ana kadar bilinebilecek verilerle tanımlanmalıdır.
3 · Eş durumdaki kontrolü kur — Kontrol günü, formasyon gününün yaşadığı hareketi yaşamış olmalı. Bu bölümde bunu atladığımızda fark üç katına çıkmıştı.
4 · Varsa hedefi ayrıca ölç — Fiyat formasyonlarının çoğu bir hedef verir. Hedefe ulaşma oranı, kontrolde aynı büyüklükteki hareketin oranıyla kıyaslanmadan anlamsızdır.
Omuz baş omuz, üç tepeli bir dönüş formasyonudur ve teknik analizin en tanınmış kalıbıdır. Bu bölümde ilk kez bir formasyonu kendimiz tanımlamak zorunda kaldık — fiyat formasyonlarının sabit bir uzunluğu olmadığı için tanım, kaynakta değil bizde. Bütün eşikleri yazdık. BIST'te bulduğumuz kırılımları eş düşüş yaşamış kontrol günleriyle karşılaştırdık: kırılımdan sonra fiyat düşmedi, yükseldi. Omuz simetrisi şartının ölçülebilir katkısı yok. "Ölçülü hareket" hedefine ulaşma oranı %9 — kontrol grubunun iki katı ama pratikte güvenilecek bir sayı değil. Bölümün asıl dersi ise kontrol grubuyla ilgili: ilk kurduğumuz kontrol yanlıydı ve farkı üç katına çıkarıyordu.
Omuz baş omuzdan bir tepe eksiltin: çift tepe (double top) elde edersiniz. Fiyat aynı seviyeye iki kez çıkar, iki kez geri döner. Aynadaki hâli — iki kez aynı dibe inip iki kez sıçramak — çift tabandır (double bottom). Bu bölümde ikisini birlikte ele alıyoruz, çünkü asıl sorumuz aralarındaki ilişki.
Anlatılan hikâye Bölüm 05'teki seviye mantığının doğrudan devamı: fiyat bir dirence iki kez çarpıp geçemezse, o direncin gerçek olduğu anlaşılır. İkinci denemenin de başarısız olması, alıcıların gücünün tükendiğini gösterir.
İki uç — Aynı seviyeye iki kez ulaşılır. Kaynak arada en fazla %1–3 fark olmasını ister.
Boyun çizgisi (neckline) — İki uç arasındaki ara nokta. Çift tepede bu bir destek, çift tabanda bir dirençtir.
Kırılım — Fiyat boyun çizgisini aştığında formasyon tamamlanır.
Hedef — Uç ile boyun çizgisi arasındaki mesafe, kırılımdan itibaren aynı yöne projekte edilir.
Dikkat edilirse bu, Bölüm 22'deki omuz baş omuzun daha sade hâli — oradaki "baş" yok. Ölçüm yöntemimiz de aynı; Bölüm 22'nin sonunda dört adımda tanımladığımız düzeni buraya olduğu gibi taşıyoruz.
Fiyat formasyonlarında tanım bize kalıyor (Bölüm 22). Bu bölümde kullandığımız kararlar şunlar:
| Parametre | Seçtiğimiz | Sebebi |
|---|---|---|
| Tepe/dip penceresi | 5 gün | Bölüm 22'dekiyle aynı |
| İki uç arası asgari süre | 10 işlem günü | Daha yakını aynı dalgalanmanın iki ucu olur |
| Ara noktanın derinliği | en az %3 | Sığ bir ara nokta formasyonu anlamsız kılar |
| Uç farkı | serbest | Eksen olarak ölçüldü, şart koşulmadı |
| Kırılım | kapanış boyun çizgisinin ötesinde | İkinci uç kesinleştikten sonra, 60 gün içinde |
| İzleme ufku | 20 işlem günü | Kırılım gününden |
İki eşiğin sebebini ayrıca yazalım. İki uç arası asgari süre olmazsa, art arda iki günün tepesi bile "çift tepe" sayılır — Bölüm 15'te cımbızda gördüğümüz tuzak. Ara noktanın derinliği olmazsa, iki tepe arasında kıpırdamamış bir fiyat da formasyon üretir; oysa formasyonun anlattığı hikâye aradaki geri çekilmeye dayanıyor.
Kontrol grubunu Bölüm 22'de öğrendiğimiz gibi kurduk: her kırılım için aynı hissede, aynı ayda ve önceki on günde benzer hareketi yaşamış bir gün. O bölümde bu şartı atlayınca farkın üç katına çıktığını görmüştük.
BIST'te 14.307 çift tepe ve 14.884 çift taban kırılımı bulduk. Çift tepe kırılımından sonraki yirmi günde getiri %2,09; eş durumdaki kontrol günlerinde %0,92 — fark 1,17 puan, t = 6,56. Çift tabanda ise %5,83'e karşılık %6,86, fark −1,03 puan, t = −4,19.
Sonuca dikkat edin. Çift tepe bir düşüş formasyonu sayılır — kırılımdan sonra fiyat kontrol grubundan daha iyi getirdi. Çift taban bir yükseliş formasyonu sayılır — kırılımdan sonra kontrolden daha kötü getirdi. İki formasyon da kaynağın söylediğinin tersi yönde iz bırakıyor, ve ikisi de eşiği rahatlıkla geçiyor (t = 6,56 ve −4,19). Bölüm 22'deki omuz baş omuz bulgusuyla aynı desen — üç fiyat formasyonunda üçüncü kez.
Bunun bir adı var: ortalamaya dönüş. Kırılım anı, tanımı gereği fiyatın belirgin biçimde hareket etmiş olduğu andır — çift tepede aşağı, çift tabanda yukarı. Formasyonu bekleyip kırılımda işleme girmek, hareketin büyük kısmı olduktan sonra girmek demek. Bölüm 22'de omuz baş omuz için söylediğimiz cümle burada iki yönde birden doğrulanıyor: fiyat formasyonları geç kalmış işaretlerdir.
Kaynak nadiren bu kadar somut konuşuyor: "iki tepe arasındaki fiyat farkı genellikle %1-3'ü geçmemelidir." Eşiği kabul etmek yerine ölçtük — iki ucun birbirinden ne kadar farklı olduğunu eksen olarak dilimledik.
Kaynağın işaret ettiği aralık ikinci dilim (%1–3). Çift tepede dilimlerin t değerleri sırayla 1,17, 1,04, 2,02 ve 3,76; çift tabanda −0,10, −0,97, −0,65 ve −2,65. Sonuç kaynağın beklediğinin tersi: en dar dilimde — yani iki ucun neredeyse aynı olduğu, ders kitabı görünümlü formasyonlarda — hiçbir dilim eşiği geçmiyor. Etki, uçlar birbirinden uzaklaştıkça ortaya çıkıyor. Bu, Bölüm 15'teki cımbız bulgusunun birebir aynısı: tanım sıkılaştıkça etki kayboluyor, demek ki ölçtüğümüz şey formasyonun kendisi değil.
Bir soru daha var ve kaynaklarda cevabı yok: iki uç arasında ne kadar zaman geçmeli? Formasyon iki haftada da oluşabilir, altı ayda da. İkisi aynı şey mi?
Bu, Bölüm 15'te cımbız için sorduğumuz sorunun büyük ölçekli hâli. Orada iki ardışık günün aynı dibe dokunmasının bilgi taşımadığını bulmuştuk — çünkü ardışık iki gün zaten birbirine yakın işlem görür. Burada da benzer bir alt sınır olmalı: iki uç birbirine çok yakınsa, gördüğümüz şey bir formasyon değil sıradan bir dalgalanma olabilir.
Süre ekseninde çift tepenin t değerleri 6,16, 2,46, −0,74, 0,00; çift tabanda −3,80, −1,68, −0,73, 0,00. Desen net: etki kısa süreli formasyonlarda. İki uç arasında on ile yirmi beş gün olan formasyonlarda ölçülebilir bir fark var; süre uzadıkça kayboluyor. Bu, sezgiye ters — uzun süre boyunca test edilmiş bir seviyenin daha güçlü olması beklenirdi. Bulgu, ölçtüğümüz şeyin bir seviye değil kısa vadeli bir hareket olduğunu düşündürüyor.
Bölüm 22'de ölçülü hareket hedefini sınamış ve on kırılımdan birinde tuttuğunu bulmuştuk. Aynı hesap burada da geçerli: uç ile boyun çizgisi arası mesafe, kırılımdan itibaren projekte ediliyor.
| Formasyon | Hedef derinliği | Ulaşma | Kontrolde | Kat |
|---|---|---|---|---|
| Çift tepe | %21,1 | %18,5 | %14,7 | 1,3x |
| Çift taban | %16,7 | %55,2 | %46,5 | 1,2x |
Tablo Bölüm 22'dekiyle aynı yönde: formasyon hedefe ulaşma olasılığını artırıyor, ama artış küçük — kontrol günlerinin 1,2–1,3 katı. Çift tepede %18,5, çift tabanda %55,2. Hedef bir beklenti değil, bir ihtimaldir — çift tepede beşte birin altında, çift tabanda yarıdan biraz fazla.
Algoritmanın bulduğu kırılımlardan ikisi. Seçim ölçütü yazılı: her iki yönden birer tane, ikisi de iki ucu birbirine yakın — yani "ders kitabı" görünümünde.
BRKVY, 29.04.2024 tarihinde boyun çizgisini aşağı kırdı. İki tepe arasındaki fark yalnız %0,1 — neredeyse aynı seviye. Aradaki geri çekilme derin (%48,7) ve formasyon 36 işlem gününde tamamlandı. İzleyen yirmi günde getiri %−50,4. Kaynağın anlattığı senaryo.
KFEIN ise 19.01.2024 tarihinde yukarı kırdı — aynı yapının aynadaki hâli. İki taban arasındaki fark %0,5, derinlik %40,1, süre 56 işlem günü. İzleyen yirmi günde getiri %70,4. İki örnek de formasyonun anlattığı yönde işledi; ama bölümün başında gördüğümüz gibi ortalamalar bu kadar net değil.
Yukarıdaki iki örnek kaynağın anlattığı yönde işledi. Ama ölçümün söylediği şey, ortalamada tersinin olduğuydu. O yüzden üçüncü bir örnek gerekiyor — ve bulmak hiç zor değil, çünkü bu tip azınlık değil.
ORGE, 25.10.2023 tarihinde boyun çizgisini aşağı kırdı. İki tepe arasındaki fark yalnız %0,2 — kaynağın istediği %1–3 aralığının bile altında. Derinlik %40,7, süre 35 işlem günü. Yani yukarıdaki iki örnekten daha kusursuz bir görünüm. İzleyen yirmi günde getiri %41,8 — formasyonun söylediğinin tersi.
Üç örneğin üçü de gerçek ve üçü de aynı algoritmanın bulduğu kırılımlar. Ama teknik analiz kitaplarında yalnız ilk iki tip gösterilir. Bunun sebebi kötü niyet değil, seçim yanlılığı: bir formasyonu anlatmak için örnek ararken, insan doğal olarak formasyonun iyi çalıştığı yeri seçer. Böylece okur, formasyonun isabet oranını gerçekte olduğundan yüksek sanır. Bu kitapta örnekleri ölçütle seçip ölçütü yazmamızın sebebi bu.
Kaynak serinin bir sonraki dersi üçlü tepe ve üçlü tabanı (triple top / bottom) anlatıyor: aynı seviyeye iki değil üç kez dokunma. Onu ayrı bir bölüm yapmak yerine burada anıyoruz, çünkü Bölüm 19'da öğrendiğimiz bir şey var.
Orada "üç beyaz asker" formasyonunda sayının neden üç olduğunu sormuş ve cevabın hiçbir sebep olduğunu bulmuştuk: ardışık gün sayısı arttıkça etki düzenli artıyordu, üçte bir sıçrama yoktu. Burada da aynı soru geçerli — ikiden üçe çıkmak neyi değiştirir? Üçlü tepe, çift tepenin bir kez daha tekrarlanmış hâlinden başka bir şey değil. Ayrı isim, ayrı ders, ama aynı mekanizma.
Bir formasyonu adındaki sayıya göre ayrı bir kalıp saymak, kitap boyunca eleştirdiğimiz alışkanlığın bir başka hâli. Çift tepe, üçlü tepe ve Bölüm 05'teki "direnç bandı" aynı şeyi anlatıyor: fiyatın tekrar tekrar geçemediği seviye. Kaç kez denendiği, o seviyenin gerçekliğine dair bir derece bilgisidir — ayrı bir formasyon değil.
İki yönü ayrı değerlendirin — ölçümde çift tepe tarafı çift taban tarafından daha belirgin çıktı. Aynadaki görüntü, aynı güç demek değil.
Kusursuz simetri aramayın — iki ucun birbirine ne kadar yakın olduğunun ölçülebilir katkısı yok. Kaynağın %1–3 eşiğinde bir sıçrama bulamadık.
Boyun çizgisini seviye olarak kullanın — kırılan çizgi artık ters yönde bir seviyedir (Bölüm 05). Formasyonun en kullanışlı çıktısı budur.
Hedefi plan yapmayın — çift tepede beş kırılımdan dördünde hedefe ulaşılmıyor; çift tabanda ulaşma oranı kontrol günlerinden yalnız 9 puan yüksek.
Eşiklerinizi yazın — özellikle iki uç arası asgari süreyi. Yazmazsanız her dalgalanma çift tepe görünür.
Hacim deseni — Kaynak ikinci tepede hacmin azalmasını istiyor — "alıcı ilgisi tükendi" göstergesi olarak. Ölçülmedi.
Geri dönüş (throwback) — Kırılımdan sonra boyun çizgisine geri gelip oradan dönme deseni ölçülmedi.
Üçlü tepe/taban ayrıca — Yukarıda gerekçesini yazdık: aynı mekanizma sayıyoruz, ama ayrı ölçmedik.
Daha uzun ufuk — İzleyen 20 işlem günü. Aylara yayılan bir formasyon için kısa olabilir.
Diğer pazarlar — Yalnız BIST.
Fiyat formasyonlarında iki bölüm geride kaldı ve ikisi de aynı yere çıktı. Omuz baş omuzda kırılım sonrası yükseliş bulduk; burada çift tepede yükseliş, çift tabanda geri kalma. Üç ölçümün üçü de kaynağın beklediği yönün tersinde.
Ortak sebep, formasyonların tanımında saklı. Üçünde de "tamamlanma" anı, fiyatın belirli bir seviyeyi aştığı an olarak tanımlanıyor. Ama o seviyeye ulaşmak için fiyatın zaten hareket etmiş olması gerekir. Formasyon, hareketi haber vermiyor; hareketin olduğunu teyit ediyor. Teyit edildiğinde ise iş işten geçmiş oluyor.
Bu, mum formasyonlarında karşılaşmadığımız bir sorun. Bir doji ya da marubozu, oluştuğu anda tanımlanır — fiyatın bir yere ulaşmasını beklemez. Fiyat formasyonları ise tanımı gereği geç kalır: kırılımı beklemek, hareketin bir kısmını kaçırmak demektir. Kaynakların "kırılımı bekleyin, erken girmeyin" öğüdü riski azaltıyor olabilir; ama elimizdeki ölçüm, getiriyi de azalttığını gösteriyor.
Bir ihtimali de yazalım: belki bu formasyonlar daha uzun ufuklarda çalışıyordur. Bizim ölçümümüz yirmi işlem günü — aylara yayılan bir formasyon için kısa sayılabilir. Bunu ölçmedik ve bir eksik olarak kaydediyoruz.
Çift tepe ve çift taban, fiyatın aynı seviyeye iki kez ulaşıp geri dönmesiyle oluşur — Bölüm 05'teki seviye mantığının formasyona dönüşmüş hâli. BIST'te 14.307 ve 14.884 kırılım bulduk ve eş durumdaki kontrol günleriyle karşılaştırdık: ikisi de kaynağın söylediğinin tersi yönde iz bırakıyor (t = 6,56 ve −4,19) — Bölüm 22'deki omuz baş omuzla aynı desen. Kaynağın %1–3 eşiğinde sıçrama yok. İki uç arasındaki süre ise önemli: etki, uçları birbirine yakın (10–25 gün) formasyonlarda toplanıyor. Hedefe ulaşma oranları %18,5 ve %55,2; ikisi de kontrol günlerinin ancak 1,2–1,3 katı.
Şimdiye kadarki fiyat formasyonları belirli bir şekli arıyordu: üç tepe, iki tepe. Üçgen farklı bir şey söylüyor — fiyat sıkışıyor. Alçalan tepeler, yükselen dipler; hareket alanı daralıyor. Ve bu bölümde, kitap boyunca kurduğumuz yöntemin en sert sınavını vereceğiz: elimize çarpıcı bir bulgu geçecek ve onu çöpe atacağız.
Formasyonun özü, fiyatın iki daralan kenar arasına sıkışmasıdır. Üst kenar tepelerden, alt kenar diplerden geçer. Hangi kenarın yatay olduğuna göre üç tip ayrılır:
Yükselen üçgen (ascending triangle) — Üst kenar yatay, alt kenar yükseliyor. Alıcılar her seferinde daha yüksekten almaya razı ama aynı dirence takılıyorlar. Kaynak: yukarı kırılım beklenir.
Alçalan üçgen (descending triangle) — Alt kenar yatay, üst kenar alçalıyor. Satıcılar her seferinde daha ucuza satmaya razı ama aynı destek tutuyor. Kaynak: aşağı kırılım beklenir.
Simetrik üçgen (symmetrical triangle) — İki kenar da daralıyor. Kaynak yön öngörmez — hangi yöne kırarsa o yöne devam beklenir.
Bu, kitaptaki ilk yön tahmini içeren formasyon ailesi. Şimdiye kadar hep "kırılımdan sonra ne oluyor" diye sorduk. Burada ondan önce gelen bir soru var: kırılımın hangi yöne olacağı tahmin edilebiliyor mu? Ve bu soru, getiriden bağımsız olarak, doğrudan sayılabilir.
Bölüm 22'de öğrendiğimiz sorun burada daha da keskin: üçgenin sabit bir şekli yok. Kaç gün sürer? Kenarlar hangi noktalardan geçer? Ne kadar daralırsa "üçgen" sayılır? Kaynaklar bu soruların hiçbirine sayı vermiyor. Bizim kararlarımız:
| Parametre | Seçtiğimiz | Sebebi |
|---|---|---|
| Pencere | 45 işlem günü | Üçgenin aranacağı aralık |
| Asgari dokunuş | 2 tepe + 2 dip | Bir doğru en az iki noktadan geçer |
| Asgari daralma | %35 | Pencere sonundaki genişlik, başındakinin en fazla %65'i |
| "Yatay" eşiği | %15 | Kenarın pencere boyunca kat ettiği yol fiyatın %15'inden az |
| Kırılım | kapanış kenarı %1 aşarsa | Pencere bittikten sonraki 20 gün içinde |
| İzleme ufku | 20 işlem günü | Kırılım gününden |
"Yatay eşiği" özellikle keyfî ve bunu saklamıyoruz. Bir kenarın ne kadar eğimliyken hâlâ "yatay" sayılacağı, tamamen bizim kararımız. Eşiği değiştirirseniz yükselen ve simetrik üçgen sayıları arasındaki denge de değişir — formasyonların kendisi değil, sınıflandırması kayar.
BIST'te 2021'den bugüne, bu tanımla 8.147 üçgen kırılımı bulduk: 4.136 yükselen, 3.603 alçalan, 408 simetrik. Simetrik üçgenin bu kadar az çıkması tanımın bir sonucu — bir kenar "yatay" sayılma eşiğini geçtiği anda formasyon yükselen ya da alçalan diye sınıflanıyor.
Önce en basit soruyu soralım — her tipte kaç kırılım yukarı, kaç aşağı?
Sonuç ilk bakışta çarpıcı. Yükselen üçgenlerin — kaynağın yukarı kırılım beklediği tipin — yalnız %42,0'ı yukarı kırıyor. Alçalan üçgenlerin — kaynağın aşağı beklediği tipin — %66,2'si yukarı kırıyor. Simetrikte %38,1. Yani her iki tipte de kaynağın söylediğinin tersi.
Elimizde sekiz bin kırılımlık bir ölçüm var ve sonuç, teknik analizin en bilinen yön kurallarından birini yanlışlıyor. Kitabın anlatısına da tam oturuyordu: "kaynak bir kez daha ters çıktı." Bu bölümün asıl konusu, o cümleyi neden yazmadığımız.
Bu sonucu yazmadan önce durup düşünelim. Bölüm 14'te öğrendiğimiz kural şuydu: bir fark bulduğunuzda, o farkın başka bir şeyden gelip gelmediğini sorun. Burada şüphelenmek için somut bir sebep var ve sebep, algoritmanın kendi geometrisinde.
Yükselen üçgende alt kenar yukarı gidiyor. Yani zamanla fiyata yaklaşıyor, onu yakalıyor. Fiyat hiç hareket etmese bile, yükselen bir alt kenar er geç ona değecektir — ve bu bir "aşağı kırılım" olarak sayılacaktır. Alçalan üçgende aynı şey ters yönde işler: üst kenar aşağı inip fiyata yaklaşır ve "yukarı kırılım" üretir.
Bu şüphe, laf olsun diye söylenen bir çekince değil; ölçülebilir bir iddia. Eğer yön farkı gerçekten geometriden geliyorsa, kırılım yönünü belirleyen şey formasyonun tipi değil fiyatın üçgen içindeki konumu olmalıdır. Fiyat üst kenara yakın bittiyse yukarı, alt kenara yakın bittiyse aşağı kırması beklenir — tip ne olursa olsun.
Bunu ölçmek için her üçgende fiyatın pencere sonundaki konumunu hesapladık: 0 = alt kenarda, 1 = üst kenarda. Sonra her tipi ikiye böldük — fiyatı üst yarıda bitenler ve alt yarıda bitenler — ve kırılım yönlerini ayrı ayrı saydık.
Tablo tartışmayı bitiriyor. Yükselen üçgenlerde fiyat üst yarıda bittiyse %79,4'ü yukarı kırıyor; alt yarıda bittiyse yalnız %15,9'u. Alçalanda %89,1'e karşılık %32,8, simetrikte %78,4'e karşılık %13,0. Aradaki uçurum altmış puanı aşıyor — oysa tipler arasındaki fark yirmi dört puandı.
Geriye kalan soru şu: tipler arasındaki fark nereden geliyordu? Cevap, konumların kendisinde. Yükselen üçgenlerde fiyat ortalama 0,40 konumunda bitiyor (alta yakın), alçalanlarda 1,17 (üst kenarın bile üstünde). Yani tipler farklı yönlere kırılıyor çünkü fiyat onlarda farklı yerlerde bitiyor — formasyonun anlattığı arz-talep hikâyesiyle ilgisi yok. Ölçtüğümüz şey formasyon değil, kendi algoritmamızın geometrisiydi.
Buradaki dersi açıkça yazalım, çünkü kitabın yöntem omurgasının son halkası bu. Elimizde şu vardı: kaynağın açık bir iddiası, ona ters çıkan büyük bir ölçüm (n = 7.717), ve yayımlanmaya hazır çarpıcı bir başlık.
Bu bölümde bulguyu çökerten şey yeni bir veri değildi — aynı veriyi bir kez daha bölmek oldu. Bölüm 14'te kontrol grubunu düzelterek, Bölüm 18'de bir şartı kaldırarak, burada da ölçümü ikinci bir değişkene göre ayırarak. Üçünde de yapılan iş aynı: farkı açıklayabilecek başka bir şey var mı diye sormak. Bu soru sorulmadığında ortaya çıkan şey yanlış bilgi değil — ölçülmüş gibi görünen yanlış bilgidir, ki daha tehlikelidir.
Kitap boyunca kaynakların iddialarını sınadık ve çoğu çıkmadı. Ama bu, her ters bulgunun doğru olduğu anlamına gelmez. Bir ölçüm ne kadar çarpıcıysa, önce kendi yöntemimizden şüphelenmek için o kadar çok sebep var demektir. Bölüm 14'te yanlış kontrol grubu olmayan bir etki üretmişti; burada ölçüm aracının geometrisi üretti. İkisi de aynı soruyla yakalanıyor: bu farkı başka ne açıklayabilir?
Yön tahmini elimizden gitti. Geriye kitabın alışıldık sorusu kalıyor: kırılım gerçekleştikten sonra getiri değişiyor mu? Kontrol grubu yine eş durumlu — aynı hisse, aynı ay, önceki on günde benzer hareket.
Üç tipte de sonuç aynı: fark yok. Yükselen üçgende t = −0,52, alçalanda −0,37, simetrikte −0,80. Kırılım yönüne göre ayırdığımızda da tablo değişmiyor; hiçbir alt grup eşiği geçmiyor. Üçgen kırılımı, izleyen yirmi günde ölçülebilir bir katkı sağlamıyor.
Bir soru daha: üçgen ne kadar çok daralırsa sinyal o kadar güçlü mü? Sezgi bunu söyler — sıkışma arttıkça patlama büyür. Bölüm 15'in aracıyla ölçtük.
Dört dilimin t değerleri: −0,59, 0,76, −1,00 ve −0,73. Ne bir sıra var ne bir eşik. Daralma %35 ile %100 arasında değişirken sonuç sabit kalıyor — sıkışmanın derecesi, sonraki hareket hakkında bilgi taşımıyor.
Ölçüm sırasında algoritmanın bir sınırına çarptık ve yazmadan geçmek doğru olmaz. Daralma %100'e yaklaştığında iki kenar kesişir — üçgenin ucuna gelinir. O noktada üçgenin "içi" kalmaz ve fiyatın konumu anlamsız bir sayıya döner; ölçümümüzde −29 gibi değerler çıktı.
Ölçümümüzdeki 8.147 kırılımın 1.389'u bu durumda — daralma %90'ın üstünde. Bu kayıtları atmadık, çünkü kırılım ve getiri hesapları hâlâ geçerli; yalnız konum ölçüsü anlamını yitiriyor. Bölümdeki gerçek örnekleri de bu yüzden daralması %88'in altında olanlardan seçtik.
Bu yalnız bir hesap ayrıntısı değil, formasyon hakkında gerçek bir bilgi: üçgen sonsuza kadar daralamaz. Kenarlar kesiştiğinde formasyon biter — kırılım olsun olmasın. Kaynakların hiçbiri bu noktadan söz etmiyor, oysa üçgenle işlem yapan biri için en somut soru bu: bu şeklin ne kadar ömrü kaldı?
Ölçümün söylediğini iki örnekle görelim. İkisi de kaynağın beklediği yönün tersine kırıldı — ve ikisinde de kırılım yönü, fiyatın üçgen içindeki konumundan okunabiliyordu.
HLGYO, 06.2025 ile 02.09.2025 arasında bir yükselen üçgen çizdi: üst kenar yatay, alt kenar yükseliyor. Daralma %86,8. Kaynağın kuralına göre yukarı kırması beklenirdi. Ama pencere sonunda fiyat üçgenin alt yarısındaydı (konum 0,26) — ve aşağı kırdı. İzleyen yirmi günde %−7,3.
KUTPO ise tam tersi: alçalan üçgen, yani kaynağa göre aşağı kırması beklenen tip. Daralma %87,8. Pencere sonunda fiyat üçgenin üst yarısındaydı (konum 0,72) ve yukarı kırdı; izleyen yirmi günde %8,2. İki örnekte de formasyonun adı bir şey söylüyor, fiyatın konumu başka bir şey — ve sekiz bin kırılımın tamamında kazanan konum oluyor.
Yukarıdaki iki örnek konum hipotezini destekliyordu. Şimdi onu bozan bir tane koyalım — çünkü kitabın hiçbir yerinde "bu kural her zaman çalışır" demedik ve burada da demeyeceğiz.
EYGYO bir simetrik üçgen çizdi ve pencere sonunda fiyat üçgenin tepesine yapışmıştı — konum 0,97, yani neredeyse üst kenarda. Ölçümün eğilimine göre yukarı kırması beklenirdi. Aşağı kırdı; izleyen yirmi günde %−14,4.
Ölçüm "fiyat üst yarıdaysa %79 yukarı kırar" diyor. Bu, beş durumdan birinde aşağı kıracağı anlamına da gelir. Bir eğilimi kural sanmak, kitabın başından beri eleştirdiğimiz hatanın kendisi. Ölçülen şey bir olasılıktır; tek bir örnekte ne olacağını söylemez.
Üçgenle ilgili en somut ama kaynaklarda en az konuşulan bilgi, formasyonun ne zaman biteceğidir. İki kenar daralarak ilerlediğine göre, bir gün kesişirler. O gün geldiğinde üçgen — kırılım olsun olmasın — sona ermiştir.
Ölçümümüzde bu, somut bir sayıya dönüşüyor: 8.147 kırılımın 1.389'unda daralma %90'ı aşmış, yani formasyon ucuna gelmiş. Bu üçgenlerde "kırılımı beklemek" diye bir seçenek pratikte kalmıyor — kenarlar zaten fiyatın üstünde.
Hesap basit: iki kenarın bugünkü mesafesini, günlük daralma hızına bölersiniz. Çıkan sayı, formasyonun kalan ömrüdür. Bu, "bekleyeyim mi" sorusuna verilebilecek en somut cevaptır — ve fiyat tahmini içermediği için de ölçüme muhtaç değildir; geometridir.
Kaynak seride üçgenlerden sonra bayrak (flag) ve flama (pennant) formasyonları geliyor. İkisi de aynı ailedendir: fiyat sıkışır, sonra kırılır. Bayrakta sıkışma paralel iki çizgi arasında olur (yani daralmaz, kayar); flama ise kısa süreli küçük bir simetrik üçgendir.
Bu kitapta onlara ayrı bölüm ayırmadık ve sebebini yazalım: ölçüm yöntemi birebir aynı olurdu — kenarları bul, kırılımı belirle, eş durumlu kontrolle karşılaştır. Bölüm 19'da "üç" sayısının, Bölüm 23'te "çift" ile "üçlü" ayrımının ölçülebilir bir fark yaratmadığını görmüştük. Sıkışma ailesinin alt türleri için de aynı şüphe geçerli: ayrı isimler, ayrı mekanizmalar demek değil. Merak eden okur, bu bölümdeki algoritmayı paralel kenarlara uyarlayıp kendisi ölçebilir.
Üçgenin tipini yön tahmini sanmayın — Yükselen üçgen "yukarı kırar" demek değildir. Ölçümde yön, tipten değil fiyatın konumundan okunuyor.
Konuma bakın, isme değil — Fiyat hangi kenara yakınsa kırılım o yöne daha olası. Bu bir tahmin değil, geometrik bir eğilim — ve formasyonun adından bağımsız.
Kırılımı sinyal saymayın — Üç tipte de kırılım sonrası ölçülebilir bir getiri katkısı bulamadık.
Kenarların kesişme noktasını hesaplayın — Formasyonun ömrü oradadır. Kalan gün sayısı, bekleyip beklemeyeceğinize dair somut bir bilgidir.
Kendi eşiklerinizi yazın — Üçgen, tanımı en öznel formasyonlardan biri. Kaç günlük pencere, kaç dokunuş, ne kadar daralma — bunları yazmadan yaptığınız her ölçüm tekrarlanamaz.
Hacim deseni — Kaynak üçgen boyunca hacmin azalmasını, kırılımda artmasını ister. Ölçülmedi.
Kırılım hedefi — Üçgenin en geniş yerinin kırılım noktasından projekte edilmesi. Bölüm 22 ve 23'te benzer hedefleri ölçtük; burada kapsam dışı kaldı.
Yanlış kırılım (false breakout) — Kırılıp geri dönen durumlar ayrıca sayılmadı.
Bayrak ve flama — Kaynak serinin bir sonraki dersi. Aynı "daralan fiyat" ailesinden ve aynı yöntemle ölçülebilir; bu kitapta yer almadı.
Diğer pazarlar — Yalnız BIST.
Bu bölümle birlikte fiyat formasyonları ailesi kapanıyor. Üç bölümde üç aile ölçtük ve hepsinde aynı dört adımı uyguladık. Sonuçları yan yana koymak, tek tek bakmaktan daha çok şey söylüyor:
| Aile | Kırılım | Getiri katkısı | Hedef tuttu | Yöntem dersi |
|---|---|---|---|---|
| Omuz baş omuz (22) | 2.527 | t = 2,67 | %9,3 | yanlış kontrol grubu |
| Çift tepe (23) | 14.307 | t = 6,56 | %18,5 | aynadaki yön ayrı ölçülür |
| Çift taban (23) | 14.884 | t = −4,19 | %55,2 | — |
| Üçgenler (24) | 7.717 | t = −0,52 | ölçülmedi | geometri tuzağı |
Ortak desen açık: kırılımlar ya ters yönde iz bıraktı ya hiç bırakmadı, hedefe ulaşma kontrolün 1,2–2,2 katında kaldı ve görsel kusursuzluk hiçbir yerde ölçülebilir bir fark yaratmadı. Kalıcı olan, üç bölümün bıraktığı yöntem dersleri.
Üçgen, fiyatın iki daralan kenar arasına sıkışmasıdır ve üç tipe ayrılır. Kaynaklar yükselen üçgende yukarı, alçalanda aşağı kırılım bekler. Ölçüm önce bunun tam tersini gösterdi — sonra o bulgu çöktü: kırılım yönünü belirleyen şey formasyonun tipi değil, fiyatın üçgen içindeki konumu: üst yarıda biten fiyat %79–89, alt yarıda biten %13–33 oranında yukarı kırıyor — tip ne olursa olsun. Kırılım sonrası getiride üç tipte de fark yok. Bu bölümün asıl öğrettiği şey üçgen değil: bir bulgu ne kadar çarpıcıysa, önce kendi yöntemimizden şüphelenmek için o kadar çok sebep var demektir.
Yirmi dört bölüm boyunca fiyatın kendi şekline baktık: mumlar, seviyeler, formasyonlar. Şimdi araç değişiyor. Gösterge, fiyattan hesaplanan bir sayıdır — ve bu, ölçüm açısından büyük bir rahatlık getiriyor. Fiyat formasyonlarında tanımı biz kuruyorduk; burada tanım matematiksel.
Bölüm 22'de omuz baş omuzu algoritmaya çevirmeye çalışırken şu sorunla boğuşmuştuk: tepe nedir, baş ne kadar yüksek olmalı, omuzlar ne kadar yakın olmalı? Her cevap bir karardı ve her karar sonucu değiştiriyordu. SMA(50) ise herkes için aynı sayıdır. Son elli kapanışı toplayıp elliye bölersiniz; tartışma bitmiştir.
Bu yüzden göstergeler, ölçülmeye formasyonlardan çok daha elverişlidir. Tanım tartışması olmadığı için doğrudan asıl soruya geçebiliyoruz: bu sayı işe yarıyor mu?
Basit ortalama — SMA (simple moving average) — Son n günün kapanışlarının aritmetik ortalaması. Her güne eşit ağırlık verir. Her yeni günde en eski değer düşer, yenisi girer.
Üssel ortalama — EMA (exponential moving average) — Son günlere daha fazla ağırlık verir. Çarpanı k = 2/(n+1)'dir; eski günlerin ağırlığı hiç sıfırlanmaz ama hızla azalır.
Pratik fark — EMA fiyata daha çabuk uyar, dönüşleri daha erken yansıtır. SMA daha yavaş ve daha düzdür.
Küçük ama önemli bir ayrıntı: EMA'nın bir ilk değere ihtiyacı var. Ölçümümüzde ilk değeri ilk n günün basit ortalaması alarak başlattık. Fiyatın kendisiyle başlatmak, serinin ilk yüzlerce gününü bozar — ve bu, hazır kütüphanelerde sıkça karşılaşılan bir fark kaynağıdır.
Temel kural — Fiyat ortalamanın üstündeyse yükseliş, altındaysa düşüş trendi.
Eğim — Ortalamanın yukarı eğimli olması yükselişi doğrular.
Periyot — Kısa ortalamalar (10, 20) hızlı tepki verir ama çok yanlış sinyal üretir; uzun ortalamalar (50, 100, 200) daha güvenilirdir.
Tür — EMA kısa ve orta vade için, SMA uzun vade için uygundur.
Dinamik seviye — Ortalama, fiyatla birlikte hareket eden destek ya da direnç işlevi görür.
Zayıflık — Gecikmelidir; trendin başlangıcını yakalayamaz.
İlk dört iddia doğrudan ölçülebilir. Ölçtük.
Yöntem bu kez çok sade. BIST'in 545 hissesinde, 2021'den bugüne her gün için tek bir soru sorduk: fiyat hareketli ortalamanın üstünde mi, altında mı? Sonra iki grubun izleyen 20 günlük getirisini karşılaştırdık. Ayrı bir kontrol grubu kurmaya gerek yok — karşılaştırma zaten iki grup arasında, aynı hisseler ve aynı dönem içinde.
Sonuç hiçbir yoruma ihtiyaç bırakmıyor. Yirmi günlük ortalamanın üstündeki günlerde izleyen yirmi günün getirisi %5,25; altındaki günlerde %2,44. Fark 2,82 puan ve t = 60,0. İki yüz günlük ortalamada bile fark 1,23 puan (t = 24,9). Kitapta gördüğümüz en büyük ve en sağlam ayrım bu.
Yirmi dört bölümdür iddiaları sınıyoruz ve çoğu çıkmadı. Bu, en net doğrulama: altı farklı periyodun hepsinde fark aynı yönde ve hepsinde t değeri 25'in üzerinde. Örneklem de küçük değil — her dilimde üç yüz binden fazla gözlem. Teknik analizin en eski ve en basit aracı, elimizdeki veride çalışıyor.
Şimdi kitabın tekrar eden sorusuna geliyoruz. Kaynak 20, 50 ve 200 diyor — ama neden? Bölüm 19'da "üç beyaz asker"in neden üç olduğunu sormuş ve cevabın hiçbir sebep olmadığını bulmuştuk; Bölüm 17'de "%50 nüfuz" eşiği için aynı şey çıkmıştı. Periyot da sürekli bir eksendir.
Eksen düz değil, tepe noktalı. Fark beş günde 1,73 puan, on günde 2,17, yirmi günde 2,82 — en yüksek nokta. Sonra düşmeye başlıyor: elli günde 2,61, yüz günde 1,80, iki yüz günde 1,23. Yani ne "kısa daha iyi" doğru ne "uzun daha güvenilir".
Kaynak açıkça "uzun dönemli ortalamalar daha güvenilirdir" diyor. Ölçümde en zayıf ayrımı veren periyot, en uzun olanı: 200 günlük ortalamada fark 1,23 puan, 20 günlüğün (2,82 puan) yarısından az. Bunun makul bir sebebi var — uzun ortalama yavaş tepki verdiği için fiyat aylardır ortalamanın üstünde olabilir ve o bilgi tazeliğini yitirir. "Güvenilir" ile "ayırt edici" aynı şey değil.
Aynı periyotta iki türü doğrudan karşılaştırdık. Beş günlük ortalamada EMA, SMA'dan 0,19 puan önde (t = 3,6); on günlükte 0,20 puan (t = 4,0). Yirmi günden itibaren fark kayboluyor: t değerleri 0,2, −0,8, 1,0, 0,7. Yani kaynağın "EMA kısa vade için" ayrımı destekleniyor — ama kazanç, periyot seçiminin yanında küçük kalıyor. Yirmi günlük SMA ile yirmi günlük EMA arasındaki fark 0,01 puan; beş günlük ile yirmi günlük arasındaki fark ise 1,08 puan.
Kaynağın bir iddiası daha var: ortalamanın eğimi de önemli. Fiyat ortalamanın üstünde olsa bile ortalama aşağı eğimliyse, işaret zayıftır. Bunu ölçmek kolay — SMA(50)'nin beş gün öncesine göre yukarı mı aşağı mı gittiğine baktık.
| Durum | Gözlem | İzleyen 20 gün |
|---|---|---|
| Fiyat üstünde · ortalama yukarı | 278.639 | %5,41 |
| Fiyat üstünde · ortalama aşağı | 55.410 | %4,26 |
| Fiyat altında · ortalama yukarı | 71.907 | %2,17 |
| Fiyat altında · ortalama aşağı | 226.547 | %2,76 |
İddia doğrulanıyor. Fiyat ortalamanın üstündeyken bile, ortalamanın eğimi fark yaratıyor: yukarı eğimliyken %5,41, aşağı eğimliyken %4,26 — fark 1,15 puan, t = 12,9. Fiyat ortalamanın altındayken ise eğim ters çalışıyor: ortalama yukarı eğimliyken getiri %2,17, aşağı eğimliyken %2,76. Yani eğim şartı yalnız fiyat ortalamanın üstündeyken kaynağın dediği yönde ayrım yapıyor; tablonun en düşük satırı, fiyatın altında ve ortalamanın yukarı eğimli olduğu durum.
Kitap boyunca çıkmayan iddiaları yazdık; çıkan bir iddiayı da aynı titizlikle sorgulamak zorundayız. Bu bulgunun en zayıf noktası dönem.
Ölçüm 2021–bugün aralığını kapsıyor ve BIST bu dönemde genel olarak yükseldi. Yükselen bir piyasada "fiyat ortalamanın üstünde" olmak, zaten iyi giden hisseleri seçmek demektir. Bulgunun bir kısmı bundan geliyor olabilir. Karşılaştırmayı aynı hisseler ve aynı günler içinde yaptık, yani dönemin genel yükselişi iki gruba da eşit dağılıyor — ama momentum etkisi böyle bir dönemde daha güçlü görünebilir.
Söylediğimiz şey şu: "son dönemde yükselmiş hisseler, kısa vadede yükselmeye devam etme eğiliminde." Hareketli ortalama bunu ölçen bir araç, sebebi değil. Böyle bir eğilimin her dönemde ve her pazarda geçerli olduğunu söylemiyoruz — ölçtüğümüz dönemde ve pazarda güçlü olduğunu söylüyoruz. Bölüm 16'da boşluk konusunda pazarlar arasında büyük fark bulmuştuk; burada da olabilir.
İkinci bir sınır daha var ve pratikte daha bağlayıcı: bu ölçüm bir durum ölçüyor, bir işlem değil. "Fiyat ortalamanın üstündeyken getiri daha iyi" demek, her kesişmede alıp satarak para kazanılır demek değildir. Ortalama sık sık kesilir; her kesişme bir işlem masrafı demektir ve o masraf bu hesapta yok.
Ortalamayı filtre olarak kullanın — En sağlam kullanım bu: fiyat ortalamanın altındayken alım aramamak. Ölçümde iki grup arasındaki fark üç puana yakın.
Periyodu ölçüye göre seçin — Elimizdeki veride en güçlü ayrım 20 günlük ortalamada. 200 günlük ortalama en zayıfı — "uzun daha güvenilir" sezgisi bu ölçümde çalışmadı.
Eğimi de bakın — Fiyatın ortalamanın üstünde olması tek başına yetmiyor; ortalama yukarı eğimliyken fark belirgin biçimde artıyor.
EMA/SMA tartışmasına fazla yüklenmeyin — Kısa periyotlarda EMA hafif önde, uzunlarda fark yok. İki türden hangisini seçtiğiniz, periyodu seçmenizin yanında küçük bir karar.
Kesişme sayısını unutmayın — Ölçülen şey bir durumdur. İşlem yapacaksanız kesişme sıklığını ve masrafı ayrıca hesaplayın.
Bu bölümü kapatmadan önce, hareketli ortalamanın neden bu kadar merkezi olduğunu yazalım. Kaynağın da belirttiği gibi, çoğu gösterge aslında hareketli ortalamanın bir türevidir:
MACD — İki üssel ortalamanın farkı — üstüne bir ortalama daha. Tamamen EMA üzerine kurulu.
Bollinger bantları — Ortada bir SMA, iki yanda standart sapma mesafesinde iki çizgi.
Ichimoku — Beş çizgisinin dördü, farklı periyotlarda uç fiyatların ortalaması.
Hacim ortalamaları — Hacmin kendisi değil, ortalamasına göre konumu okunur.
RSI ve benzerleri — Kazanç ve kayıpların üssel ortalaması üzerine kurulu.
Bunun pratik bir sonucu var ve ileriki bölümler için akılda tutmaya değer: bu göstergeler birbirinden bağımsız kanıt değildir. Üç ayrı gösterge aynı yönü gösterdiğinde "üç ayrı araç beni doğruluyor" demek yanıltıcıdır — üçü de aynı fiyat serisinin aynı ortalamasından türemiş olabilir.
Bölüm 09'da öğrendiğimiz "kaç gözlem?" sorusunun gösterge hâli budur: kaç bağımsız bilgi? Ekranında dokuz gösterge olan biri dokuz ayrı görüş değil, çoğu zaman aynı görüşün dokuz farklı çizimini izliyordur. Bu kitapta göstergeleri tek tek ölçüyoruz; birlikte kullanıldıklarında ne kattıkları ayrı ve çok daha zor bir soru.
Kesişme sinyalleri — İki ortalamanın birbirini kesmesi ayrı bir ölçüm konusu — kaynak serinin bir sonraki dersi (altın çapraz / ölüm çaprazı).
Dinamik destek/direnç — Fiyatın ortalamadan sekmesi ölçülmedi.
İşlem masrafı — Hiçbir hesaba katılmadı.
Ağırlıklı ortalama — WMA (weighted) — Üçüncü bir tür daha var; ölçülmedi.
Diğer pazarlar ve dönemler — Yalnız BIST, yalnız 2021 sonrası.
Hareketli ortalama, fiyattan hesaplanan en basit göstergedir ve tanımında öznellik yoktur. Kaynağın temel iddiası — fiyat ortalamanın üstündeyse işler daha iyi gider — elimizdeki veride açık farkla doğrulandı: 20 günlük ortalamada fark 2,82 puan, t = 60,0. Buna karşılık "uzun dönemli daha güvenilirdir" iddiası çürüdü; eksen tepe noktalı çıktı, en zayıf ayrımı 200 günlük ortalama verdi (1,23 puan). Eğim şartı da doğrulandı (t = 12,9); EMA ile SMA farkı yalnız kısa periyotlarda ve küçük. Sınır dönemdir: bu bir momentum ölçümüdür.
Teknik analizin haberlere en çok konu olan iki terimi bunlar. "Borsada ölüm çaprazı oluştu" cümlesini finans sayfalarında görmüşsünüzdür. Bölüm 25'te hareketli ortalamanın işe yaradığını ölçtük; şimdi onun en ünlü kullanımına bakıyoruz — ve bu bölümde sorulacak soru, göründüğünden daha ince.
İki farklı periyotlu hareketli ortalama çizilir. Kısa periyotlu olan uzun periyotluyu yukarı keserse altın çapraz (golden cross), aşağı keserse ölüm çaprazı (death cross) denir. Klasik kullanımda periyotlar 50 ve 200'dür.
Altın çapraz — golden cross — Kısa ortalama uzunu yukarı keser. Yükseliş trendinin başlangıcı sayılır; alım sinyali.
Ölüm çaprazı — death cross — Kısa ortalama uzunu aşağı keser. Düşüş trendinin başlangıcı sayılır; satım sinyali.
Yaygın kanı — Bu sinyaller uzun vadelidir — aylarca sürecek bir trendin habercisi sayılır.
Burada dikkatli olmak gerekiyor, çünkü akla ilk gelen ölçüm yanıltıcı olurdu. "Altın çapraz sonrası getiri nedir?" diye sorup güzel bir sayı bulabiliriz — ama o sayı bize yeni bir şey söylemez.
Sebebi şu: altın çaprazdan sonraki haftalarda, tanımı gereği kısa ortalama uzunun üstünde kalmaya devam eder. Bölüm 25'te bu tür bir durumun getiriyi ayırdığını zaten ölçmüştük. Yani "altın çapraz sonrası iyi getiri" bulmak, Bölüm 25'i tekrar etmekten başka bir şey olmaz.
Doğru soru şu: kesişme ANI, aynı DURUMDAKI diğer günlerden farklı mı? Kontrol grubumuz bu yüzden rastgele günler değil — kısa ortalamanın uzunun üstünde olduğu ama o gün kesişme yaşanmayan günler. Aradaki tek fark kesişmenin tazeliği. Bu, Bölüm 18'de kurduğumuz şart kaldırma testinin gösterge hâli.
BIST'in 545 hissesinde, 2021'den bugüne bütün 50/200 kesişmelerini bulduk ve üç ayrı ufukta ölçtük: 20, 60 ve 120 işlem günü. Her ölçümde kontrol grubu, aynı durumu yaşayan ama o gün kesişme olmayan günler.
Altın çaprazdan başlayalım. Yirmi günlük ufukta kesişme günlerinde getiri %6,01; aynı durumdaki diğer günlerde %4,43. Fark 1,58 puan, t = 2,94 — kesişme anı gerçekten fazladan bir şey söylüyor. Ama ufku uzattığımızda bu katkı eriyor: altmış günde t = 0,86, yüz yirmi günde t = −1,19 — yani ters işarete dönüyor.
Altın çaprazın en yaygın tanımı, aylarca sürecek bir trendin başlangıcı olduğudur. Ölçüm bunun tersini söylüyor: ekstra katkı yirmi günlük ufukta var, yüz yirmi günde yok. Kesişmenin tazeliği bir bilgidir ama çabuk bayatlıyor. Uzun vadede geriye kalan şey kesişme değil, Bölüm 25'te ölçtüğümüz durumun kendisi.
Şimdi ölüm çaprazına bakalım — ve sonuç bu bölümün en beklenmedik bulgusu. Altmış günlük ufukta ölüm çaprazı günlerinde getiri %17,68; aynı durumdaki diğer günlerde %14,07. Fark 3,60 puan ve t = 3,89. Yüz yirmi günde fark daha da büyüyor: %39,97'ye karşılık %30,20, yani 9,78 puan, t = 4,31.
Satış sinyali sayılan bu kesişmeden sonra, aynı durumdaki diğer günlere göre daha iyi getiri ölçtük — ve fark uzun ufukta büyüyor. Bu, kitapta üçüncü kez karşılaştığımız bir desen: Bölüm 11'de ters çekiç, Bölüm 22'de omuz baş omuz kırılımı da iddia edilenin tersine işaret etmişti. Ortak yanları şu: üçü de bir düşüş yaşandıktan SONRA oluşuyor. Sinyal geldiğinde hareket çoktan olmuştur; ölçtüğümüz şey, sonrasında gelen toparlanma.
Buradaki mekanizma zor değil. Ölüm çaprazının oluşması için kısa ortalamanın uzunun altına inmesi, bunun için de fiyatın uzunca bir süre düşmüş olması gerekir. Yani ölüm çaprazı, tanımı gereği düşüş yaşanmış hisselerde oluşur. Ortalamaya dönüş de tam orada devreye giriyor. Sinyalin kendisi bir tahmin değil, geçmişin gecikmeli raporu.
Ortalama bir sayıdır; tek bir örnek onu somutlaştırır. Aşağıdaki grafik, tanınmış bir hissede gerçekleşmiş bir 50/200 ölüm çaprazını gösteriyor.
ASELS, 23.06.2023 tarihinde 50 günlük ortalamanın 200 günlüğü aşağı kestiği bir ölüm çaprazı verdi — yani klasik tanımıyla satış sinyali. İzleyen yirmi günde fiyat %40,5, yüz yirmi günde %76,5 yükseldi.
Bu tek örnek hiçbir şey kanıtlamaz — kitap boyunca tek örnekten sonuç çıkarmamayı savunduk. Ama ölçtüğümüz ortalamanın nasıl bir şeye benzediğini gösteriyor: sinyal geldiğinde düşüş zaten olmuştu, ve sonrasında gelen toparlanmaydı.
Bölüm 25'te periyodu eksen olarak ölçmüş ve en ayırt edici periyodun 20 gün, en zayıfının 200 gün olduğunu bulmuştuk. Öyleyse klasik 50/200 çiftinin en iyi seçim olmaması gerekir. Beş çifti aynı yöntemle ölçtük.
Sonuç Bölüm 25 ile birebir tutarlı. En ayırt edici çift 10/50: kısa ortalama uzunun üstündeyken getiri farkı 2,20 puan (t = 46,9). Klasik 50/200 çifti ise listenin sonunda — yalnız 0,24 puan (t = 4,7). Aradaki fark dokuz kat.
Tabloda ilginç bir ayrım daha var. Kısa çiftlerde (10/50) kesişme anının ekstra katkısı eksi çıkıyor (t = −2,49) — yani kesişme günü, aynı durumdaki diğer günlerden biraz daha kötü. Klasik 50/200'de ise artı (t = 2,94). Sebep muhtemelen sıklık: kısa çiftler sürekli kesişir, her kesişme bir "olay" değildir; 50/200 kesişmesi ise gerçekten büyük bir dönüşü işaretler.
Ölçüm, 50/200 çaprazının ayırt ediciliğinin en düşük olduğunu gösteriyor. Peki neden en çok konuşulan çift bu?
Cevabın bir kısmı seyrekliğinde. 50/200 kesişmesi BIST'te beş yılda 1.756 kez oluştu; 10/50 kesişmesi 8.062 kez. Nadir olan şey haber değeri taşır — "bugün ölüm çaprazı oluştu" manşet olur, "bugün birkaç hissede 10/50 kesişmesi oldu" olmaz.
Bölüm 09'da mezar taşı için söylediğimizi tekrar edelim: nadirlik ile güç aynı şey değildir. 50/200 çaprazı nadir olduğu için dikkat çekiyor; ölçümde ise en zayıf ayrımı o veriyor. Bir sinyalin ne kadar konuşulduğu, ne kadar bilgi taşıdığına dair hiçbir şey söylemez.
Ölüm çaprazını satış sinyali saymayın — Ölçümde tam tersi çıktı: izleyen 60 ve 120 günde kontrol grubundan belirgin biçimde iyi getiri. Bu, Bölüm 22'deki omuz baş omuz bulgusuyla aynı desen — kırılım anı, hareketin zaten yaşandığı andır.
Altın çaprazı kısa vadeli okuyun — Ekstra katkısı 20 günlük ufukta görünüyor, 60 ve 120 günde kayboluyor. "Aylarca sürecek trendin başlangıcı" nitelemesi bu ölçümde desteklenmedi.
Periyot çiftini kendiniz seçin — 50/200, ölçülen beş çift arasında en zayıf ayrımı veriyor. Kısa çiftler çok daha ayırt edici — ama daha sık kesiştikleri için işlem masrafı da yüksek.
Kesişmeyi durumdan ayırın — Asıl bilgi taşıyan şey çoğunlukla kesişme anı değil, kısa ortalamanın uzunun hangi tarafında olduğu. Bu, sürekli izlenen bir filtredir; nadir bir olay değil.
İşlem masrafı — Kesişme sayısı çiftten çifte dört-beş kat değişiyor ve masraf hesaba katılmadı. Kısa çiftlerin üstünlüğü masrafla erirse şaşırtıcı olmaz.
Endeks düzeyinde çapraz — Haberlere konu olan genellikle endeksin çaprazıdır; biz tek tek hisselerde ölçtük.
EMA çaprazları — Yalnız basit ortalama kullanıldı.
Üçlü kesişme — Üç ortalamanın dizilimi ayrı bir konu.
Diğer pazarlar — Yalnız BIST, yalnız 2021 sonrası.
İki bölümde bu ailenin bütün yaygın kullanımlarını ölçtük. Hepsini bir arada görmek, hangisinin ne kadar bilgi taşıdığını net gösteriyor:
| Kullanım | Getiri farkı | Anlamlılık | Sonuç |
|---|---|---|---|
| Fiyat SMA(20) üstünde (B25) | +2,82 puan | t = 60,0 | en güçlü |
| Ortalamanın eğimi (B25) | +1,15 puan | t = 12,9 | doğrulandı |
| Fiyat SMA(200) üstünde (B25) | +1,23 puan | t = 24,9 | zayıf |
| 10/50 durumu (B26) | +2,20 puan | t = 46,9 | güçlü |
| 50/200 durumu (B26) | +0,24 puan | t = 4,7 | en zayıf |
| Altın çapraz ANI, 20 gün (B26) | +1,58 puan | t = 2,94 | sınırda |
| Ölüm çaprazı ANI, 120 gün (B26) | +9,78 puan | t = 4,31 | ters yönde |
Sıralama dikkat çekici: en çok bilgi taşıyan kullanım en basit olanı — fiyatın kısa bir ortalamanın hangi tarafında olduğu. En az bilgi taşıyansa en ünlü olanı. Bu, kitapta tekrar eden bir desen: bir aracın tanınırlığı ile ölçülen değeri arasında bağ yok.
Altın ve ölüm çaprazı, iki hareketli ortalamanın kesişmesidir. Bu bölümde doğru soruyu kurmak ölçümün yarısıydı: kesişme ANI, zaten bilinen DURUM'dan fazladan bilgi veriyor mu? Altın çaprazda cevap kısa vadede evet (20 gün, 1,58 puan), uzun vadede hayır — yani "uzun vadeli sinyal" nitelemesi desteklenmedi. Ölüm çaprazında ise cevap ters yönde evet: 120 günde kontrol grubundan 9,78 puan daha iyi getiri (t = 4,31). Klasik 50/200 çifti, ölçülen beş çift arasında en zayıf ayrımı veriyor; ününü ayırt ediciliğine değil nadirliğine borçlu.
Bir gösterge seçip "teknik analiz" denince akla ilk gelen budur. Her platformda hazır gelir, her sohbette adı geçer, kardeş cildimiz baştan sona buna ayrılmıştır. Tam da bu yüzden burada en uzun ve en çok yönlü ölçümü yapıyoruz: RSI'ın söylediği iddia edilen her şeyi tek tek sınayacağız — ve sonuçlardan biri kitabın tamamındaki en çarpıcı bulgu olacak.
Göreceli Güç Endeksi (Relative Strength Index, kısaca RSI), J. Welles Wilder tarafından 1978'de tanıtıldı. Tek bir soruya cevap verir: son n günde yükselişler mi ağır bastı, düşüşler mi? Cevabı 0 ile 100 arasında bir sayıya sıkıştırır.
Değer 100'e yakınsa — Son dönemin neredeyse tamamı yükselişle geçmiştir. Buna aşırı alım (overbought) denir.
Değer 0'a yakınsa — Son dönem neredeyse tamamen düşüşle geçmiştir. Buna aşırı satım (oversold) denir.
Değer 50 civarındaysa — Yükseliş ve düşüş dengededir.
Standart periyot — Wilder 14 gün seçti ve kırk sekiz yıldır değişmedi. 14'ün neden seçildiğine dair bir gerekçe yok; bölümde bunu da ölçeceğiz.
RSI tek başına doğmadı. J. Welles Wilder, meslekten makine mühendisi ve gayrimenkul geliştiricisiyken piyasalara yöneldi ve 1978'de New Concepts in Technical Trading Systems adlı ince bir kitap yayımladı. O kitapta bugün hâlâ her platformda bulunan dört araç birden tanıtılıyor: RSI, gerçek işlem aralığını ölçen ATR, trendin gücünü ölçen ADX ve takip eden durdurma seviyesi hesaplayan Parabolik SAR. Dördü de elle hesaplanabilsin diye tasarlandı — o yıllarda bilgisayar yoktu ve Wilder'ın yumuşatma yöntemi tam da bu yüzden seçildi: her gün sıfırdan toplama yapmak yerine önceki değerin üstüne eklemek, kâğıt kalemle çalışan biri için çok daha hızlıdır. Bugün kullandığımız formülün şekli, kırk sekiz yıl önceki bir hesap makinesi kısıtından geliyor.
Dikkat edilecek bir ayrım var: RSI göreceli güç endeksidir, "göreceli güç" (relative strength) değil. İkincisi bir hissenin endekse göre performansını ölçer ve bambaşka bir araçtır. İsim benzerliği yaygın bir karışıklık kaynağı.
Hesap üç adımdır ve hiçbiri karmaşık değil. Önce her günün kapanış değişimi bulunur ve kazanç ile kayıp olarak ayrılır. Sonra son n günün ortalama kazancı ile ortalama kaybı hesaplanır; bunların oranına RS denir. Son adımda RS, 100 − 100/(1+RS) formülüyle 0-100 aralığına sıkıştırılır.
Sıkıştırma adımı önemlidir. RS oranı 0 ile sonsuz arasında değer alır; formül bunu 0-100 aralığına haritalar. Ortalama kazanç ortalama kayba eşitse RS = 1 ve RSI tam 50 çıkar. Hiç kayıp yoksa RSI 100'e yapışır — ve bu, ilerideki bir tuzağın kaynağı olacak.
Sıkıştırmanın bir bedeli var ve göstergeyi okurken akılda tutmak gerekiyor: RSI ne kadar yükseldiğini değil, ne kadar tutarlı yükseldiğini ölçer. Yirmi gün üst üste binde iki artan bir hissenin RSI'ı 100'e dayanır; aynı sürede bir günde %40 sıçrayıp sonra yatay giden bir hissenin RSI'ı ortalarda kalır. İkisinin getirisi arasında uçurum vardır ama gösterge bunu görmez. Bu yüzden RSI bir fiyat ölçüsü değil, bir düzenlilik ölçüsüdür — ve bölümün sonundaki bulgu tam da buradan anlam kazanacak.
Buraya dikkat, çünkü kaynakların çoğunun atladığı bir ayrıntı var. "Ortalama kazanç" ifadesi iki farklı şekilde hesaplanabilir:
Basit ortalama — Son 14 günün kazançlarını toplayıp 14'e bölmek. Formülü ilk okuyan herkesin aklına bu gelir.
Wilder yumuşatması — Yeni ortalama = (önceki ortalama × 13 + bugünkü kazanç) / 14. Wilder'ın kitabında yazan budur ve ticari platformların neredeyse tamamı böyle hesaplar.
Fark ne kadar? — Bunu ölçtük — ve cevap "ihmal edilebilir" değil.
BIST'in 565 hissesinde, 2021'den bugüne her gün iki RSI hesapladık: biri Wilder yumuşatmasıyla, diğeri basit ortalamayla. İki değer arasındaki fark ortalama 7,04 puan, günlerin onda birinde 14,4 puandan büyük. Yüzde birlik uçta fark 25,1 puana çıkıyor.
Asıl çarpıcı sayı bu. Wilder yumuşatmalı RSI ile basit ortalamalı RSI, bütün günlerin %8,7'sinde "70'in üstünde mi?" sorusuna farklı cevap veriyor; 30 eşiğinde bu oran %9,7. Yani her on iki günden birinde, biri "sat" derken diğeri "sinyal yok" diyor. Gösterge aynı gösterge, veri aynı veri; değişen yalnız formülün bir satırı.
Bu, Bölüm 25'te üssel ortalamanın başlangıç değeri için söylediğimizin kardeşi: aynı isimli gösterge, farklı kütüphanelerde farklı sayı verebilir. Bu kitaptaki bütün RSI hesapları Wilder'ın orijinal yöntemiyle yapıldı; kardeş cilt ve sitedeki canlı motor da aynı yöntemi kullanıyor.
Kaynak fasikülün — ve sektörün tamamının — kuralı şu: RSI 70'in üstündeyse aşırı alım, satış düşünülür; 30'un altındaysa aşırı satım, alım düşünülür. Bazı kaynaklar 80/20 kullanır, bazıları trend yönüne göre eşiği kaydırır; ama 70/30 en yaygınıdır.
Bu kuralı ölçmeden önce bir sayı: RSI(14) bütün günlerin %9,6'sında 70'in üstünde, %3,3'ünde 30'un altında. Yani "aşırı" diye anılan durum, her on günden birinde yaşanıyor — bu kadar sık olan bir şeye uç demek zor. Karşılaştırma için: Bölüm 09'da mezar taşı formasyonu bütün mumların binde dördüydü.
| durum | gün | bütün günlerin | kaç ayrı seri | ortalama süre | en uzun |
|---|---|---|---|---|---|
| RSI > 70 (aşırı alım) | 64.437 | %9,6 | 15.358 | 4,2 gün | 264 gün |
| RSI < 30 (aşırı satım) | 21.977 | %3,3 | 6.917 | 3,2 gün | 130 gün |
Bu soruyu kitapta defalarca sorduk. Bölüm 17'de "gövdenin %50'sine nüfuz", Bölüm 19'da "üç mum", Bölüm 25'te "200 gün" — hepsi yuvarlak sayılardı ve hiçbiri ölçümde özel çıkmadı. Wilder 70 ve 30'u neden seçtiğini gerekçelendirmiyor; kitabında bu değerler basitçe veriliyor. RSI sürekli bir eksendir — 69,8 ile 70,2 arasında doğada bir sınır yok. Öyleyse ekseni onluk dilimlere bölüp her dilime ayrı ayrı bakalım.
Ölçüme geçmeden önce, sınayacağımız fikri hakkını vererek anlatmak gerekiyor — kitabın baştan beri izlediği yol bu. Aşırı alım fikri keyfî değil; arkasında sağlam görünen bir sezgi var.
Sezgi şu: fiyatlar bir lastik gibi davranır. Çok hızlı yükselen bir hisse "gerilmiştir"; kâr satışı gelir, geri çeker. Buna ortalamaya dönüş (mean reversion) denir ve finans literatüründe gerçekten ölçülmüş bir olgudur — ama nerede ölçüldüğü kritik. Çok kısa vadede (bir-iki gün) ve çok uzun vadede (üç-beş yıl) ortalamaya dönüş bulgusu güçlüdür. Arada kalan aylık ufukta ise literatürün baskın bulgusu momentumdur: son birkaç ayda kazanan, izleyen birkaç ayda da kazanmaya eğilimlidir.
RSI'ın anlatıldığı biçimiyle sorunu tam burada. "Aşırı alım, düzeltme gelir" cümlesi ne zaman demiyor. Yarın mı, yirmi gün sonra mı, altı ay sonra mı? Biz 20 işlem günü seçtik; bu, aylık ufuk demek ve literatürün momentum bulduğu aralık. Ölçtüğümüz sonucun bu seçime bağlı olduğunu açıkça yazıyoruz — iki günlük ufukta sonuç pekâlâ farklı çıkabilirdi. Kitabın kuralı: bir bulguyu, ölçüldüğü ufuktan koparıp genel bir doğruymuş gibi sunmamak.
BIST'in 565 hissesinde, 2021'den bugüne her gün için RSI(14) hesaplandı ve o günü izleyen 20 işlem günlük getiri kaydedildi. Toplam 657.027 gözlem. Sonra bu gözlemler RSI değerine göre sekiz dilime ayrıldı.
Kontrol grubu bu bölümde bütün günler. Sebebi şu: RSI bir formasyon değil, her gün her hisse için hesaplanan sürekli bir sayıdır. "Formasyonun kendi ailesinden kontrol" kuralı (Bölüm 14) burada anlamını yitirir; doğru kıyas, aynı evrendeki bütün günlerin ortalamasıdır. O ortalama %3,87 — her dilimi bu çizgiye göre okuyacağız.
İzleyen ufuk için 20 işlem günü seçildi; kabaca bir takvim ayı. Seçim keyfî değil: daha kısa ufuklarda günlük gürültü ölçümü boğuyor, daha uzun ufuklarda ise her hisse için elimizdeki bağımsız dönem sayısı hızla azalıyor. Kitabın gösterge bölümlerinin tamamında aynı ufku kullandık ki Bölüm 25, 26 ve 27'nin sayıları birbiriyle karşılaştırılabilsin.
Birkaç ayrıntı daha: her serinin son 20 günü ölçüme girmiyor, çünkü onların izleyen getirisi henüz oluşmamış. RSI'ın ilk 14 günü de hesaplanamadığı için atılıyor. En az 120 günlük geçmişi olmayan hisseler hiç alınmıyor — yeni halka arzların ilk aylarındaki olağandışı hareketler ölçümü bozmasın diye. Geriye 565 hissede 657.027 gözlem kalıyor.
Bu bölümde t değerleri 20'yi, 30'u aşıyor — alıştığımızdan çok büyük sayılar. Sebebini açıkça yazmak gerekiyor: gözlemler örtüşüyor. Bugünün 20 günlük getirisi ile yarınınki on dokuz günü paylaşır; yani 657.027 gözlemin hepsi birbirinden bağımsız değil. Örtüşme, t değerini gerçekte olduğundan büyük gösterir. Bu yüzden bu bölümde t'nin tam değerine değil işaretine ve dilimler arası düzenine bakıyoruz: 40-50 diliminden 80+ dilimine kadar beş dilim art arda yükseliyorsa, bunu tek bir büyük t'ye borçlu değiliz. Aynı uyarı Bölüm 25'teki t = 60 için de geçerliydi.
Şekil, kaynağın anlattığı şeyin tam tersini gösteriyor. Eksen, ortadaki çukurdan sonra sağa doğru yükseliyor. "Aşırı satım" sayılan 20-30 diliminde izleyen 20 günlük getiri %4,40; "aşırı alım" sayılan 70-80 diliminde %7,99; en uçtaki 80+ diliminde ise %10,72. En kötü bölge ne solda ne sağda — ortada: 40-50 dilimi %2,13 ile bütün dilimlerin en düşüğü.
Geleneksel okuma "solda al, sağda sat" der. BIST verisinde eksenin sağ yarısı bunun tam tersi yönde eğimli: RSI 40'ın üstünde arttıkça izleyen getiri artıyor. 70-80 dilimi ortalamadan 4,11 puan iyi (t = 35,5), 80 üstü dilim 6,85 puan iyi (t = 28,0). Bu sayılar kitaptaki en yüksek t değerleri arasında — tesadüf ihtimali yok denecek kadar küçük. RSI bir ortalamaya dönüş göstergesi olarak anlatılıyor; ölçümde bir momentum göstergesi gibi davranıyor.
| RSI dilimi | gözlem | 20 günlük getiri | ortalamadan fark | t | eşik |
|---|---|---|---|---|---|
| 0 – 20 | 1.481 | %3,17 | −0,71 | −1,2 | — |
| 20 – 30 (aşırı satım) | 19.783 | %4,40 | +0,53 | 4,4 | ✓ |
| 30 – 40 | 101.635 | %2,57 | −1,31 | −25,1 | ✓ |
| 40 – 50 | 192.307 | %2,13 | −1,74 | −39,4 | ✓ |
| 50 – 60 | 169.987 | %3,63 | −0,25 | −4,7 | ✓ |
| 60 – 70 | 107.897 | %5,67 | +1,80 | 26,0 | ✓ |
| 70 – 80 (aşırı alım) | 47.876 | %7,99 | +4,11 | 35,5 | ✓ |
| 80 – 100 | 16.061 | %10,72 | +6,85 | 28,0 | ✓ |
| bütün günler | 657.027 | %3,87 | — | — | — |
Tablodaki 40-50 satırı ayrıca ilginç. Burası RSI'ın en sık bulunduğu bölge — bütün gözlemlerin dörtte birinden fazlası — ve getirisi en düşük olan bölge (%2,13, ortalamadan 1,74 puan aşağıda, t = −39,4). Yani hiçbir şey söylemeyen RSI değeri, en kötü getiriyle birlikte gidiyor. Momentum okumasıyla tutarlı: ne yukarı ne aşağı bir hareket varsa, sonrasında da pek bir şey olmuyor.
Eksen düz bir çizgi değil ve dürüst olmak için bunu açıkça yazmak gerekiyor. Sol yarıda düzen ters işliyor: 20-30 dilimi %4,40, 30-40 dilimi %2,57, 40-50 dilimi %2,13 — yükselen düzen 40-50 diliminden sonra başlıyor. En soldaki 0-20 dilimi ise ayrı: getirisi %3,17, kendisinden sonraki 20-30 diliminden düşük. Ama t değeri −1,17; eşiği geçmiyor. İstatistik diliyle: bu dilimin ortalamadan farklı olduğunu söyleyemeyiz.
RSI'ın 20'nin altına inmesi için hissenin neredeyse hiç yükseliş günü olmaması gerekir. Bu, çoğunlukla çok düşük işlem hacimli, fiyatı günlerce hareketsiz kalan hisselerde olur — yani bu dilimde veri kalitesi sorunu doğrudan devreye giriyor. 0-20 diliminin örneklem sayısı da küçük (1.481 gün, bütün günlerin binde ikisi). Bu yüzden bulguyu "40-50 ile 80+ arasında eksen yükseliyor" diye kuruyoruz; en uçtaki dilim ayrı bir hikâye.
Ortalama bir sayıdır; tek bir örnek onu somutlaştırır. "RSI 70'i geçti, sat" kuralını uygulayan birinin ne kaçırdığını görelim.
THYAO, 29.03.2022 tarihinde RSI(14) 70'i yukarı geçti — klasik kuralla "sat" günü. RSI o seviyenin üstünde kesintisiz 32 işlem günü kaldı. Sinyal gününde satan biri, şeklin sağ ucuna kadar olan %64,0'lık yükselişi kaçırdı.
Bu tek vaka değil. Bütün BIST'te RSI'ın 70'i geçtiği 15.358 ayrı seri saydık. Ortalama süre 4,2 işlem günü, ortanca 2 gün; ama serilerin %10,4'ü on gün ve daha uzun sürüyor. En uzun seri 264 gün. Karşı tarafta, 30'un altındaki 6.917 serinin ortalaması 3,2 gün.
Bu itiraz gelir: aşırı alım bölgesindeki hisse eninde sonunda düşer. Doğru — ama ölçtüğümüz şey bu değil. Soru şu: o gün alan biri, yirmi gün sonra ortalamadan iyi mi kötü mü durumda? Cevap net biçimde "iyi". Bir sinyalin eninde sonunda haklı çıkması, onu kullanılabilir yapmaz; Bölüm 06'da Dow teorisi için söylediğimiz gibi, ne zaman sorusuna cevap vermeyen kural bir kural değildir.
Wilder 14 gün seçti. Bölüm 25'te periyodu bir eksen olarak ölçmüş ve "uzun daha güvenilir" iddiasının yanlış olduğunu bulmuştuk. Burada aynı testi RSI'a uyguluyoruz: dört periyotta da "RSI<30 satın al, RSI>70 sat" kuralını sınıyoruz.
Dört periyotta da sonuç aynı yönde ve hepsi eşiği rahatça geçiyor. RSI(7)'de düşük günler yüksek günlerden 4,40 puan kötü (t = −47,9); RSI(28)'de fark 7,61 puana çıkıyor (t = −14,5). Yani periyot uzadıkça "aşırı satım al" kuralının zararı artıyor.
| periyot | RSI<30 getiri | gözlem | RSI>70 getiri | gözlem | fark | t |
|---|---|---|---|---|---|---|
| RSI(7) | %2,81 | 77.422 | %7,21 | 111.945 | −4,40 | −47,9 |
| RSI(14) (standart) | %4,31 | 21.264 | %8,68 | 63.937 | −4,36 | −27,7 |
| RSI(21) | %4,34 | 6.187 | %9,74 | 42.190 | −5,40 | −19,1 |
| RSI(28) | %2,69 | 1.983 | %10,30 | 30.433 | −7,61 | −14,5 |
Tabloda bir ayrıntı daha var. Periyot uzadıkça RSI'ın 30'un altına inmesi zorlaşıyor: RSI(7)'de 77.422 gözlem varken RSI(28)'de yalnız 1.983 kalıyor. Uzun periyot, göstergeyi ortaya doğru sıkıştırır — çünkü daha çok günün ortalaması alınır ve uçlar birbirini götürür. Bu, göstergenin matematiğinden gelen bir özellik; "uzun periyot daha güvenilir sinyal verir" cümlesinin sessiz bedeli de bu: sinyal sayısı kırk kata yakın azalıyor.
Şimdi bu bölümün — ve belki kitabın — en çarpıcı ölçümüne geliyoruz. Bölüm 25'in sonunda bir uyarı bırakmıştık: farklı görünen göstergeler aynı bilgiyi taşıyor olabilir; iki gösterge aynı şeyi söylüyorsa bu iki kanıt değil, bir kanıtın iki kopyasıdır. Bunu somutlaştırmak için basit bir sayım yaptık.
Soru basit: RSI(14) 30'un altındayken, fiyat 50 günlük hareketli ortalamanın hangi tarafında oluyor? İkisi bağımsız araçlarsa bazen üstünde bazen altında olmalı. BIST'te 657.027 gözlemin tamamı tarandı ve sonuç şu: fiyatın ortalamanın üstünde olduğu gün sayısı 0. Sıfır. Bir tane bile yok.
Bu, Bölüm 25'in sonunda bıraktığımız uyarının kanıtı. RSI ile hareketli ortalama farklı formüller, farklı panellerde çizilen farklı çizgilerdir — ama RSI 30'un altındaysa fiyat ortalamanın altındadır; istisnası yok. Bir grafikte "RSI aşırı satım diyor, üstelik fiyat da ortalamanın altında" diye iki kanıt saydığınızda, aslında aynı olgunun iki kopyasını sayıyorsunuz. Bu bir tesadüf değil, tanımların zorunlu sonucu: ikisi de aynı fiyat düşüşünü ölçüyor.
Simetrik taraf da öğretici. RSI 70'in üstündeyken fiyatın ortalamanın altında olduğu 487 gün var — yani o tarafta tam bir kilitlenme yok, çünkü uzun bir düşüşten sonra gelen keskin bir sıçrama RSI'ı yukarı fırlatırken fiyatı henüz 50 günlük ortalamanın üstüne taşımayabilir. O 487 günün izleyen getirisi %0,93 — bütün günlerin ortalamasının (%3,87) epeyce altında. İlginç bir köşe: yüksek RSI'ın işe yaramadığı tek bölge, hareketli ortalamanın onaylamadığı bölge.
Burada önemli bir ayrım var ve kardeş cilt BEKAPRSI Gerçeği tam olarak bunun üstüne kurulu. O kitabın alım kuralı "RSI düşük" değil; "RSI aşırı satım bölgesindeydi ve YUKARI DÖNDÜ". Aradaki fark ölçülebilir: düşük RSI'lı günleri ikiye ayırıp bakalım.
Düz düşük — RSI 40'ın altında ve hâlâ düşüyor veya yatay.
Dönmüş düşük — RSI 40'ın altında ama son iki gündür yükseliyor — yani dip teyidi gelmiş.
Aynısı yukarıda — RSI 60'ın üstünde ve son iki gündür düşüyor: klasik "tepe teyidi", satış kuralı.
Alım tarafında dönüş teyidi 0,18 puan katkı veriyor ama t = 1,05 — Bölüm 09'un eşiğini bile geçmiyor. Yani "RSI düşükken yukarı dönmesini bekle" kuralının, düz düşük RSI'a göre ölçülebilir bir üstünlüğü bu veride görünmüyor. Satım tarafında ise fark 0,57 puan ve t = 2,92; ama işaret yine ters: klasik "tepe teyidi" gelen günler, gelmeyenlerden daha iyi getiri veriyor.
| durum | gözlem | 20 günlük getiri | bütün günlerin ortalamasından |
|---|---|---|---|
| RSI < 40, dönüş yok | 113.501 | %2,85 | −1,02 |
| RSI < 40, iki gündür yükseliyor | 8.784 | %3,03 | −0,85 |
| RSI > 60, dönüş yok | 155.177 | %6,75 | +2,87 |
| RSI > 60, iki gündür düşüyor | 14.725 | %7,31 | +3,44 |
“Düşen bıçağı tutma, dönmesini bekle” tavsiyesi sağduyuya çok uygun ve bu yüzden yaygın. Ölçümde alım tarafında doğru yönde ama zayıf (t = 1,05) çıktı; satım tarafında ise ters yönde ve sınırda anlamlı (t = 2,92). On dokuz testlik bu bölümde eşik ~3'e çekildiği için ikincisini de kesin bulgu saymıyoruz. Kısacası: teyit fikri zarar vermiyor, ama beklenen faydayı da vermiyor.
RSI'ın en çok saygı gören kullanımı budur ve seviye okumasından tamamen farklı bir mantığı vardır. Fiyat ile göstergenin ters yönde hareket etmesine uyumsuzluk (divergence) denir.
Fikrin cazibesi şurada: fiyat yeni bir zirve yaparken göstergenin aynısını yapmaması, yükselişin daha az güçle sürdüğü anlamına gelir — kaynağın benzetmesiyle, motoru zorlanan bir araba hâlâ hızlanıyordur ama eskisi kadar değil. Bu, gözle görülür ve anlatması kolay bir şeydir; grafikte iki noktayı birleştirip göstermek yeterlidir. Kitabın baştan beri dikkat çektiği tuzak da tam burada: anlatılması kolay olan ile ölçülebilir olan aynı şey değildir.
Ayı uyumsuzluğu — bearish divergence — Fiyat bir önceki tepesinden daha yüksek bir tepe yapar, ama RSI daha alçak bir tepe yapar. Yükselişin gücünü yitirdiği, düşüşün yaklaştığı yorumlanır.
Boğa uyumsuzluğu — bullish divergence — Fiyat bir önceki dibinden daha alçak bir dip yapar, ama RSI daha yüksek bir dip yapar. Düşüşün gücünü yitirdiği yorumlanır.
Neden saygı görür — Çünkü seviye okumasının aksine bu, iki serinin karşılaştırılmasıdır — tek bir eşik değil, bir ilişki. Daha ince bir fikir olduğu için daha güçlü sayılır.
Literatürde bir de bunun aynadaki hâli vardır ve karıştırılır. Klasik uyumsuzlukta fiyat yeni bir uç yapar, gösterge yapmaz; gizli uyumsuzlukta ise gösterge yeni bir uç yapar, fiyat yapmaz. Yükseliş trendinde fiyat daha yüksek bir dip yaparken RSI daha alçak bir dip yapıyorsa buna gizli boğa uyumsuzluğu denir ve trendin devamı işareti sayılır. Yani klasik uyumsuzluk dönüş, gizli uyumsuzluk devam anlamına gelir — aynı iki eğriye bakıp birbirinin tersi iki sonuca varmak mümkündür. Bu esneklik, bir aracın güçlü değil zayıf yanıdır: her sonucu açıklayabilen kural, hiçbir şeyi öngörmez. Biz yalnız klasik uyumsuzluğu ölçtük.
Uyumsuzluğu ölçmek için tanımı sayıya çevirmek gerekti. Kullandığımız tanım: bugün son 20 günün en yüksek kapanışı, ama RSI aynı pencerenin ilk yarısındaki en yüksek RSI değerinin en az 3 puan altında — bu, ayı uyumsuzluğu. Boğa uyumsuzluğu bunun aynadaki hâli. Kontrol grubu özellikle seçildi: yeni tepe yapan ama RSI'ı geride kalmayan günler. Böylece karşılaştırılan tek şey uyumsuzluğun kendisi oluyor — Bölüm 18'deki şart kaldırma testinin mantığı.
Ayı uyumsuzluğundan başlayalım, çünkü sonuç daha net. Uyumsuzluk görülen 13.552 günde izleyen getiri %7,65; yeni tepe yapan ama uyumsuzluk göstermeyen 80.481 günde %6,33. Fark +1,33 puan, t = 5,55. Yani düşüş habercisi sayılan durum, ölçümde daha iyi getiriyle birlikte gidiyor. Boğa uyumsuzluğunda ise fark +0,60 puan ve t = 2,87 — doğru yönde ama sınırda.
Bu bulgu, bölümün ana bulgusunun aynı madalyonun öbür yüzü. Ayı uyumsuzluğu tanımı gereği yeni tepe yapan hisselerde aranır; yeni tepe yapmak da momentum demektir. RSI'ın geride kalması, yükselişin daha sakin bir tempoya geçtiğini gösterir — düşeceğini değil. Ölçüm: kontrol grubundan 1,33 puan iyi getiri (t = 5,55). Uyumsuzluk, göstergenin en saygı gören kullanımı; BIST verisinde iddia edilen yönde çalışmıyor.
Kitap boyunca yaptığımız gibi, ölçtüğümüz ortalamanın neye benzediğini tek bir vakayla gösterelim.
ASELS, 15.08.2023 tarihinde kapanışıyla son kırk günün zirvesine çıktı. Ama RSI o gün 64,8 idi — oysa birkaç hafta önceki tepede 84,7 görmüştü. Ders kitabı tanımıyla ayı uyumsuzluğu: fiyat daha yüksek tepe, gösterge daha alçak tepe. Klasik yorum "yükseliş tükeniyor, sat" olurdu. Sonrasında fiyat yirmi işlem gününde %4,6, altmış günde %8,6 yükseldi.
Bu tek örnek hiçbir şey kanıtlamaz — kitap boyunca tek örnekten sonuç çıkarmamayı savunduk ve bu örnek zaten ölçümün ortancasına yakın olduğu için seçildi, en çarpıcı olanı olduğu için değil. Ama ölçülen ortalamanın nasıl bir şeye benzediğini gösteriyor.
Bölüm 11'in kuralını uygulamak gerekiyor: bu bölümde sekiz seviye dilimi, dört periyot, üç kesişim sayımı, iki dönüş kıyası ve iki uyumsuzluk kıyası — toplam on dokuz test yapıldı. On dokuz testte rastgele veriyle bile bir-iki tanesinin |t| ≥ 2 vermesi beklenir. Bu yüzden eşiği ~3'e çekiyoruz. Aşağıdaki tablo hangi bulgunun bu sıkı eşiği geçtiğini gösteriyor.
Eşiği yükseltmek bir formalite değil, bu bölümde gerçekten sonuç değiştiriyor. İki bulgu — boğa uyumsuzluğu ve "tepe teyidi" — |t| ≥ 2 kuralıyla anlamlı sayılırdı; sıkı eşikte ikisi de sınırda kalıyor. Bu iki sonucu kitaba bulgu olarak değil, işaret olarak yazıyoruz: yön ilginç, kanıt yeterli değil. Aradaki farkı korumak, kitabın en temel sözü.
| Test | Fark | t | ~3 eşiği |
|---|---|---|---|
| RSI 70-80 dilimi, ortalamadan iyi | +4,11 puan | 35,5 | geçti |
| RSI 80+ dilimi, ortalamadan iyi | +6,85 puan | 28,0 | geçti |
| RSI 40-50 dilimi, ortalamadan kötü | −1,74 puan | −39,4 | geçti |
| RSI<30, RSI>70'ten kötü (14 gün) | −4,36 puan | −27,7 | geçti |
| Ayı uyumsuzluğu sonrası getiri iyi | +1,33 puan | 5,55 | geçti |
| Boğa uyumsuzluğu sonrası getiri iyi | +0,60 puan | 2,87 | sınırda |
| "Tepe teyidi" sonrası getiri iyi | +0,57 puan | 2,92 | sınırda |
| Dip teyidinin katkısı | +0,18 puan | 1,05 | geçemedi |
| RSI 0-20 dilimi ortalamadan kötü | −0,71 puan | −1,17 | geçemedi |
Tablo iki grupta toplanıyor. Üstteki dört satır — seviye ekseninin eğimi ve periyot testi — çok geniş bir farkla eşiği geçiyor; t değerleri 20'nin üstünde, yani rastlantı ihtimali pratikte sıfır. Ayı uyumsuzluğu satırı da eşiği açıkça geçiyor (t = 5,55) — ama kaynağın beklediğinin tersi yönde. Alttaki dört satır ise 1 ile 3 arasında gezinen t'lerle sınırda veya eşiğin altında. Bu ayrım önemli: kitabın RSI hakkında kesinlikle söyleyebildiği şey seviye ekseninin yönüdür; uyumsuzluk ve dönüş teyidi hakkında söylediği ise "iddia edilen etki bu veride görünmüyor"dan ibarettir. İkisi farklı güçte cümleler ve farklı güçte yazılmaları gerekir.
Bu soru haklı ve doğrudan cevap vermek gerekiyor. BEKAPRSI Gerçeği, RSI üstüne kurulu bir kitap; buradaki ölçüm ise "düşük RSI iyi getiri getirir" fikrini reddediyor. İki kitap birbirini yalanlıyor mu?
Kardeş cildin ölçtüğü şey düşük RSI değil, düşük RSI'dan gelen DÖNÜŞ ve onun teyidi. O kitabın kendi ölçümü de "RSI 30'un altına indi" dendiğinde dibin ortanca olarak %9,9 daha aşağıda ve 35 işlem günü sonra geldiğini bulmuştu — yani "RSI 30'un altına indi, al" diyen birinin ortalama %10 daha düşeceğini o cilt de söylüyor. Kardeş cildin alım kuralı bu yüzden eşiğin kendisi değil, eşikten dönüştür.
Yani iki cilt aynı yöne bakıyor: RSI seviyesinin kendisi bir alım gerekçesi değildir. Kardeş cilt bunu "teyit şart" diyerek, bu cilt "eksen yükseliyor" diyerek söylüyor. Ölçtüğümüz dönüş teyidi t'si de (1,05) eşiğin altında kalıyor; iki ciltteki farklı sonuçların sebebi farklı ufuk ve farklı tanım — kardeş cilt dibi 35 işlem günlük pencerede arıyor, biz 20 günlük izleyen getiriye bakıyoruz.
Bu bölüm boyunca RSI'ın anlatıldığı gibi çalışmadığını ölçtük. Bundan "RSI işe yaramaz" sonucu çıkmaz — çıkan sonuç, göstergenin anlattığının tersi yönde bilgi taşıdığı. Bu, işe yaramamaktan çok farklı bir şeydir; ters okunan bir pusula da pusuladır.
Momentum ölçeri olarak — Yüksek RSI, yüksek izleyen getiriyle birlikte gidiyor ve fark küçük değil: en üst dilim (80+) ile en kötü dilim (40-50) arasında sekiz buçuk yüzde puan var. RSI'ı "bu hisse son bir ayda ne kadar düzenli yükseldi?" sorusunun cevabı olarak okumak, ölçümle uyumlu tek kullanım.
Tarama filtresi olarak — Beş yüz hisselik bir evreni daraltmak gerektiğinde RSI hızlı ve ucuz bir süzgeçtir. Ama süzgecin yönü kaynağın dediğinin tersi: ölçüme göre yüksek RSI'lılar tutulur, düşükler elenir.
Dönüşün TEYİDİYLE birlikte — Kardeş cildin yolu. Seviyenin kendisi değil, seviyeden dönüş ve dönüşün teyidi. Ölçümde bu kuralın katkısı eşiği geçmedi, ama işareti doğru yönde ve zarar vermiyor.
Ne için kullanılmaz — Tek başına alım-satım kararı için. Hiçbir ölçümde RSI'ın tek başına bir eşiğinin karar verdirecek kadar ayırt edici olduğunu bulamadık; bulduğumuz şey sürekli bir eksen üstünde yumuşak bir eğilim.
Ölçümlerin toplamı, uygulamada sık rastlanan üç yanlışı açıkça işaretliyor. Üçü de mantıklı görünüyor ve üçü de bu veride pahalıya mal oluyor.
Göstergeyi fiyatın yerine koymak — "RSI 75, pahalı" cümlesi bir fiyat yargısı gibi kurulur ama RSI fiyat hakkında hiçbir şey bilmez; yalnız son 14 günün düzenliliğini ölçer. Aynı RSI değeri, tarihinin zirvesindeki bir hissede de, dip seviyeden yeni toparlanan bir hissede de görülebilir.
Aynı bilgiyi iki kez saymak — Grafikte RSI, hareketli ortalama, MACD ve momentum birlikte çizilir ve hepsi aynı yöne işaret edince "dört gösterge de onaylıyor" denir. Bu bölümdeki sıfır sayımı gösteriyor ki bu göstergeler birbirinden bağımsız değil. Dört kanıt değil, bir kanıtın dört kopyası.
Eşiği doğanın kanunu sanmak — 70 ile 30, Wilder'ın 1978'de seçtiği iki sayıdır ve kitabında gerekçelendirilmemiştir. Ölçümde eksen 40'tan yukarısında kesintisiz yükseliyor; 70'te bir kırılma yok. Eşik, ölçtüğümüz veride yalnızca bir gelenek.
"RSI 70 oldu, sat" kuralını bırakın — Ölçümde 70-80 dilimi bütün günlerin ortalamasından 4,11 puan iyi getiri verdi (t = 35,5). Aşırı alım, BIST verisinde bir satış gerekçesi değil.
"RSI 30 oldu, al" kuralı da çalışmıyor — 20-30 dilimi ortalamanın hafif üstünde ama 30-50 aralığı en kötü bölge. Düşük RSI'ı tek başına alım gerekçesi yapmak, kitabın ölçtüğü en zayıf kurallardan biri.
RSI'ı hareketli ortalamanın yanına ikinci kanıt diye koymayın — RSI<30 iken fiyatın SMA(50) üstünde olduğu gün sayısı sıfır. İkisi aynı bilgiyi taşıyor; "iki gösterge de aynı şeyi söylüyor" demek kendinizi iki kez ikna etmektir.
Formülünüzü bilin — Wilder yumuşatmalı RSI ile basit ortalamalı RSI günlerin %8,7'sinde 70 eşiği konusunda çelişiyor. Hangi platformu kullandığınızı ve onun hangi formülü işlettiğini bilmek şart.
Uyumsuzluğu dönüş sinyali saymayın — Ayı uyumsuzluğu sonrası getiri, kontrol grubundan 1,33 puan yüksek çıktı. Düşüş habercisi olduğu iddiası bu veride desteklenmedi.
RSI'ı ne için kullanabilirsiniz — Momentum ölçmek için. Ölçüm net: yüksek RSI, yüksek izleyen getiriyle birlikte gidiyor. Bu, Bölüm 25'teki bulgunun aynısı ve RSI onu farklı bir kılıkta tekrar ediyor.
Trend içinde eşik kaydırma — Bazı kaynaklar yükseliş trendinde 40/80, düşüşte 20/60 kullanmayı önerir. Bunu ölçmedik.
Diğer pazarlar — Yalnız BIST, yalnız 2021 sonrası. Bölüm 16'da boşluğu beş pazarda ölçmüş ve pazarlar arası ciddi fark bulmuştuk; RSI'da bu yapılmadı.
Enflasyon etkisi — Ölçüm dönemi Türkiye'de yüksek enflasyonlu yıllara denk geliyor ve bütün günlerin ortalaması bu yüzden yüksek (%3,87). Momentumun bu kadar güçlü çıkmasında bunun payı olabilir.
Uyumsuzluğun diğer tanımları — Bizim tanımımız 20 günlük pencere ve 3 puanlık RSI farkı. Daha gevşek veya daha sıkı tanımlar başka sonuç verebilir.
Diğer ufuklar — İzleyen getiri hep 20 işlem günü. Kardeş cildin 35 günlük penceresi burada kullanılmadı.
İşlem masrafı — Hiçbir ölçümde masraf ve kayma hesaba katılmadı.
Göstergeler kısmının ilk üç bölümü geride kaldı. Üçünü bir arada görmek, hangi aracın ne kadar bilgi taşıdığını net gösteriyor — ve bir desen ortaya çıkarıyor.
| bölüm | kullanım | fark | t | sonuç |
|---|---|---|---|---|
| B27 | RSI 80+ · ortalamadan fark | +6,85 puan | 28,0 | ters yönde güçlü |
| B25 | Fiyat SMA(20) üstünde | +2,82 puan | 60,0 | en güçlü doğrulama |
| B27 | RSI 70-80 · ortalamadan fark | +4,11 puan | 35,5 | ters yönde güçlü |
| B26 | 10/50 durumu | +2,20 puan | 46,9 | güçlü |
| B25 | Fiyat SMA(200) üstünde | +1,23 puan | 24,9 | zayıf |
| B27 | Ayı uyumsuzluğu | +1,33 puan | 5,55 | ters yönde, geçti |
| B26 | Ölüm çaprazı anı, 120 gün | +9,78 puan | 4,31 | ters yönde |
| B26 | Altın çapraz anı, 20 gün | +1,58 puan | 2,94 | sınırda |
| B27 | Dip teyidinin katkısı | +0,18 puan | 1,05 | eşiğin altında |
Desen şu: en çok bilgi taşıyan kullanımlar en basit olanlar — fiyatın kısa bir ortalamanın hangi tarafında olduğu, RSI'ın yüksek mi alçak mı olduğu. İncelik arttıkça — kesişme anı, dönüş teyidi, uyumsuzluk — taşınan bilgi azalıyor. Bunun sebebi muhtemelen şu: ince kurallar daha az sayıda güne uyar, daha çok parametre içerir ve her parametre onları geçmişe uydurmanın bir yolu olur. Basit olan, uydurmaya daha az yer bırakır.
RSI, son n günde yükselişlerin mi düşüşlerin mi ağır bastığını 0-100 arasına sıkıştıran bir göstergedir. Kaynağın kuralı "70 üstü sat, 30 altı al"; BIST verisinde eksen bunun tersine eğimli — 70-80 dilimi ortalamadan 4,11 puan (t = 35,5), 80 üstü 6,85 puan (t = 28,0) iyi getiri veriyor. Dört periyotta da aynı sonuç. Uyumsuzluk, göstergenin en saygı gören kullanımı, iddia edilen yönde çalışmıyor. Ve belki en önemlisi: RSI 30'un altındayken fiyatın 50 günlük ortalamanın üstünde olduğu tek bir gün bile yok — RSI ile hareketli ortalama bağımsız iki kanıt değil. RSI kullanılabilir bir araçtır; ama anlatıldığı yönde değil, tam tersi yönde bir momentum ölçeri olarak.
RSI'dan sonra en çok kullanılan gösterge budur ve grafiğin altındaki o ikinci pencerede neredeyse her zaman o vardır. Ama MACD'nin kitabımızda özel bir yeri var: tanımı gereği hareketli ortalamalardan yapılmıştır. Bölüm 25'te ortalamayı, Bölüm 26'da iki ortalamanın kesişmesini ölçtük. Öyleyse buradaki soru baştan bellidir ve bu bölüm boyunca peşini bırakmayacağız: MACD, zaten ölçtüğümüz şeylerden fazlasını söylüyor mu?
Açılımı Moving Average Convergence Divergence — "hareketli ortalama yakınsama-ıraksama". Gerald Appel tarafından 1970'lerin sonunda geliştirildi. Türkçede genellikle çevrilmeden, MACD olarak kullanılır.
Fikir şu: kısa bir üssel ortalama ile uzun bir üssel ortalamanın farkı alınır. İki ortalama birbirine yaklaşıyorsa (convergence) fark küçülür, uzaklaşıyorsa (divergence) fark büyür. Gösterge tam olarak bu farkı çizer — adı da buradan gelir.
MACD çizgisi — EMA(12) − EMA(26). Sıfırın üstündeyse kısa ortalama uzunun üstünde demektir.
Sinyal çizgisi — signal line — MACD çizgisinin kendi 9 günlük üssel ortalaması. Yani bir ortalamanın ortalamasının ortalaması.
Histogram — MACD çizgisi eksi sinyal çizgisi. Sıfır çizgisinin iki yanına çubuk olarak çizilir.
Klasik parametreler — 12, 26 ve 9. Appel'in seçimi; o günden beri değişmedi. Bölümde bunu da ölçeceğiz.
İki ayrıntı burada söylenmeli. Birincisi: ortalamalar üsseldir, basit değil. Bölüm 25'te ikisinin farkını görmüştük — üssel ortalama son günlere daha çok ağırlık verir ve dönüşleri daha çabuk yakalar. Appel bunu bilerek seçti; MACD'nin tasarım amacı erken tepki vermektir. İkincisi: üssel ortalamanın ilk değeri nasıl başlatıldığına göre gösterge farklı sayılar verir — Bölüm 25'teki uyarının aynısı. Bu kitaptaki bütün hesaplarda ilk değer, ilgili periyodun basit ortalamasıdır.
Sık atlanan ama pratikte önemli bir nokta. RSI her zaman 0 ile 100 arasındadır; MACD ise fiyatın kendi birimindedir. 200 TL'lik bir hissenin MACD'si 4,0 olabilirken 5 TL'lik bir hissede aynı güçteki hareket 0,1 çıkar. Sonuç: iki farklı hissenin MACD değeri karşılaştırılamaz, aynı hissenin bölünme öncesi ve sonrası değerleri de karşılaştırılamaz. "MACD'si yüksek hisse" diye bir tarama yapmak anlamsızdır; gösterge yalnız kendi serisi içinde, sıfıra ve sinyal çizgisine göre okunur. Bu yüzden bu bölümdeki bütün ölçümler seviye değil konum üstünden kuruldu: sıfırın neresinde, sinyalin neresinde.
Şemadaki yapı dikkatli okununca bir şey görülüyor: MACD üç kat türetilmiş bir büyüklüktür. Fiyattan ortalamaya, ortalamadan farka, farktan farkın ortalamasına. Her kat bir gecikme ekler. Bu, göstergenin zayıflığı değil tasarımı — ama ölçüm sonuçlarını yorumlarken akılda tutulacak bir ayrıntı.
Kaynak fasikülün — ve sektörün — anlattığı üç kural var. Üçünü de ayrı ayrı ölçeceğiz:
Sinyal kesişmesi — MACD çizgisi sinyal çizgisini yukarı keserse al, aşağı keserse sat. En yaygın kullanım.
Sıfır çizgisi geçişi — MACD sıfırın üstüne çıkarsa yükseliş trendi başladı, altına inerse düşüş trendi başladı sayılır.
Histogram dönüşü — Histogram çubukları kısalmaya başlarsa, kesişme daha gerçekleşmeden dönüş yaklaşıyor demektir. Erken uyarı iddiası.
Üç kuralın birbirinden bağımsız olmadığını baştan görmek gerekiyor. Histogram sıfırı keserse, tanımı gereği sinyal kesişmesi tam o anda gerçekleşmiştir — ikisi aynı olayın iki adıdır. Sıfır çizgisi geçişi ise sinyal kesişmesinden sonra gelir, çünkü MACD'nin sıfıra ulaşması için önce sinyalini geçmesi gerekir. Yani üç kural, aynı hareketin üç farklı gecikmedeki fotoğrafıdır. Bu, bölümün sonunda varacağımız sonucun ilk işareti.
Şekilde ilk bakışta göze çarpan şey kesişmelerin sıklığı. Sekiz aylık bu pencerede 9 kesişme var — yani ortalama her ay bir al ya da sat sinyali. Bölüm 26'da ölüm çaprazının beş yılda kaç kez oluştuğunu saymıştık; MACD kesişmesi onun yanında sürekli bir sinyal akışı. Bu, kullanım kolaylığı gibi görünür ama işlem masrafı tarafında bedeli vardır.
Bölüm 26'da altın çaprazı ölçerken bir tuzak kurmuştuk ve aynı tuzak burada da var. "MACD al sinyalinden sonra getiri nedir?" diye sorup güzel bir sayı bulmak kolay — ama o sayı bize yeni bir şey söylemez.
Sebebi şu: al kesişmesinden sonraki günlerde, tanımı gereği MACD sinyal çizgisinin üstünde kalmaya devam eder. Yani "kesişme sonrası iyi getiri" bulmak, o durumun kendisini ölçmekten başka bir şey olmaz.
Doğru soru: kesişme ANI, aynı DURUMDAKİ diğer günlerden farklı mı? Kontrol grubumuz bu yüzden rastgele günler değil — MACD'nin sinyalin üstünde olduğu ama o gün kesişme yaşanmayan günler. Aradaki tek fark kesişmenin tazeliği. Bu, Bölüm 18'de kurduğumuz şart kaldırma testinin gösterge hâli ve Bölüm 26'da altın çapraz için de aynısını yapmıştık.
BIST'in 551 hissesinde, 2021'den bugüne her gün için MACD, sinyal çizgisi ve histogram hesaplandı; toplam 644.949 gözlem. Her ölçümde kontrol grubu, aynı durumu yaşayan ama o gün olay gerçekleşmeyen günlerden kuruldu. Bütün günlerin ortalama 20 günlük getirisi %3,89.
İzleyen ufuk yine 20 işlem günü. Bölüm 25, 26 ve 27'de de aynı ufuk kullanıldı; böylece dört bölümün sayıları birebir karşılaştırılabiliyor. Üssel ortalamanın ilk değeri, Bölüm 25'teki uyarıya uygun olarak, ilgili periyodun basit ortalamasıdır.
Bu bölümde altı ayrı kıyas var ve her birinin kendi kontrol grubu kuruldu. Bölüm 14'te öğrendiğimiz kural buydu: kontrol, olayın kendi ailesinden seçilir. Yanlış eşleştirme olmayan bir etki üretir — delici çizgide ilk ölçüm t = −3,92 göstermiş, kontrol düzeltilince t = −1,24'e düşmüştü. Aşağıdaki tablo her testin neyi neyle karşılaştırdığını gösteriyor.
| Test | Olay grubu | Kontrol grubu |
|---|---|---|
| Al kesişmesi ANI | MACD sinyali o gün yukarı kesti | MACD sinyalin üstünde, o gün kesişme yok |
| Sat kesişmesi ANI | MACD sinyali o gün aşağı kesti | MACD sinyalin altında, o gün kesişme yok |
| DURUM: MACD > sinyal | MACD sinyalin üstünde | MACD sinyalin altında |
| Sıfır kesme ANI | MACD o gün sıfırı kesti | MACD aynı tarafta, o gün kesişme yok |
| Histogram dönüşü | Histogram iki gündür ters yöne dönmüş | Histogram aynı bölgede, dönmemiş |
| Uyumsuzluk | Yeni 40 günlük uç, MACD geride | Yeni 40 günlük uç, MACD geride değil |
Sonuç, Bölüm 26'daki deseni tekrar ediyor ama daha sert. Al kesişmesi günlerinde izleyen getiri %3,75; aynı durumdaki kesişmesiz günlerde %4,76. Fark −1,01 puan ve t = −7,74 — yani sinyal günü, sinyalin kendisi olmayan günlerden daha kötü. Buna karşılık durum güçlü: MACD sinyalin üstündeyken getiri %4,69, altındayken %3,05; fark +1,64 puan, t = 34,6.
Bu bulguyu olduğu gibi yazmak gerekiyor: MACD al sinyali, aynı durumdaki diğer günlerden 1,01 puan kötü getiri veriyor (t = −7,74). Mekanizma zor değil. Kesişmenin oluşması için MACD'nin sinyale aşağıdan yaklaşması, bunun için de son dönemin zayıf geçmiş olması gerekir. Yani kesişme günü, tanımı gereği toparlanmanın en başıdır; durumun içindeki günler ise toparlanmanın ortasıdır. Ölçtüğümüz şey, momentumun devam etmesi — Bölüm 25'ten beri kitapta tekrar eden tek bulgu.
Sat kesişmesi tarafı ayrıca öğretici: fark 0,03 puan, t = 0,20. Bu, kitapta gördüğümüz en temiz "hiçbir şey" sonuçlarından biri — sıfıra bu kadar yakın bir t, sinyalin kontrol grubundan ayırt edilemediği anlamına gelir. Yani en yaygın satış kuralı, ölçümde ne işe yarıyor ne de zarar veriyor; sadece bilgi taşımıyor.
İkinci klasik kural sıfır çizgisi. Burada küçük bir cebir işe yarıyor: MACD sıfırın üstünde demek, EMA(12) − EMA(26) > 0 demek, yani kısa ortalama uzunun üstünde demek. Bu, Bölüm 26'daki altın çaprazın durum hâlidir — sadece basit ortalama yerine üssel ortalamayla.
Sonuç aynı kalıpta. Sıfırı yukarı kesme günü kontrol grubundan 1,13 puan kötü (t = −5,74); aşağı kesme günü de 0,83 puan kötü (t = −4,97) — yani yalnız alım sinyali sayılan gün değil, satış sinyali sayılan gün de benzer günlerden kötü: kesme anı, yönü ne olursa olsun kötü bir gün. Ama durum ayrımı bu kez kitabın en güçlü sayılarından birini veriyor: MACD sıfırın üstündeyken %5,11, altındayken %2,53; fark +2,57 puan, t = 55,1.
Bu, kitaptaki en yüksek t değerlerinden biri (yalnız Bölüm 25'teki t = 60,0 daha büyük). Ama Bölüm 27'deki uyarıyı tekrarlayalım: gözlemler örtüşüyor (bugünün 20 günlük getirisi yarınınkiyle on dokuz günü paylaşır), bu da t'yi olduğundan büyük gösterir. Asıl anlamlı olan şey t'nin büyüklüğü değil, MACD > 0 durumunun Bölüm 25'te ölçtüğümüz "fiyat ortalamanın üstünde" durumundan pratikte ayırt edilemez olması. İki farklı isim, aynı olgu.
Üçüncü kural en incelikli olanı. Histogram, MACD ile sinyal arasındaki mesafedir; mesafe kapanmaya başladığında kesişme yaklaşıyor demektir. Buradan çıkan iddia şu: histogramın dönüşü, kesişmenin kendisinden daha erken bir uyarıdır.
Bunu ölçmek için histogramı iki gruba ayırdık. Negatif bölgede olup son iki gündür yükselen çubuklar "dönmüş" sayıldı; negatif olup dönmemiş olanlar kontrol grubu. Pozitif tarafta aynısının aynadaki hâli.
Ölçmeden önce bir beklenti kurmak yararlı. Histogram dönüşü, kesişmenin habercisi olduğuna göre, ondan daha az bilgi taşıması beklenir — çünkü henüz gerçekleşmemiş bir olayın tahminidir. Ama kesişmenin kendisinin de ölçümde eksi katkı verdiğini gördük. Öyleyse asıl beklenti şu olmalı: histogram dönüşü ya hiçbir şey söylemeyecek, ya da kesişmeyle aynı yönde, yani iddia edilenin tersi yönde bir şey söyleyecek.
İki taraf da iddia edilenin tersine çıkıyor. Negatif bölgede dönmüş histogram, dönmemiş olanlardan 0,19 puan kötü (t = −2,85); pozitif bölgede dönmüş histogram ise 0,22 puan iyi (t = 2,97). Erken uyarı iddiası "aşağı dönerse düşüş gelir" diyor; ölçüm "aşağı dönerse biraz daha iyi getiri gelir" diyor.
İki t değeri de 2 ile 3 arasında. Bu bölümde on sekiz test yapıldı ve Bölüm 11'in kuralıyla eşik ~3'e çekiliyor; dolayısıyla bu iki sonuç sınırda sayılır, kesin bulgu değil. Dürüst cümle şu: histogram dönüşünün iddia edilen yönde çalıştığına dair bir kanıt bulamadık, tersine çalıştığına dair kanıt ise eşiği geçecek kadar güçlü değil. İkisi aynı şey değildir ve karıştırılmamalı.
Kitapta bu soruyu her yuvarlak sayı için sorduk. Appel'in seçtiği 12/26/9 üçlüsünün bir gerekçesi yok; yaygın anlatıya göre 12 ve 26 haftalık iş günü sayılarından (iki hafta, bir ay) geliyor. Beş farklı parametre üçlüsünü aynı yöntemle ölçtük.
Burada dikkatli olmak gerekiyor, çünkü bu tür bir tablo çok kolay kötüye kullanılır. Beş üçlü denedik ve biri en iyi çıktı; yirmi üçlü deneseydik daha da iyi biri çıkardı. Ama en iyi çıkan parametre, gelecekte de en iyi olacak parametre değildir — geçmişe en iyi uyan parametredir. Buna aşırı uydurma (overfitting) denir ve teknik analiz yazınının en yaygın hatasıdır. Bu yüzden aşağıdaki tabloyu "şu parametreyi kullanın" diye değil, "eksenin yönü nedir" diye okuyoruz. Tek bir en iyi değere değil, eğimin düzenli olup olmadığına bakıyoruz — Bölüm 25'te periyot ekseninde de aynısını yapmıştık.
Eksen, birbirine yakın ilk iki üçlüden sonra düzenli biçimde yükseliyor ve klasik üçlü ortalarda kalıyor. Listenin ilk üçlüsü (5/35/5) +1,20 puan verirken, en uzun üçlü (24/52/18) +2,28 puan veriyor (t = 47,8). Klasik 12/26/9 ise +1,64 puanla listenin ortasında.
Haklı bir soru. Bölüm 26'da periyot çiftlerini ölçmüş ve kısa çiftin (10/50) klasik 50/200'den dokuz kat ayırt edici olduğunu bulmuştuk. Burada ise eksen uzuna doğru yükseliyor. İki bulgu yan yana konunca çelişki değil, bir tepe çıkıyor: çok kısa çiftler gürültülü, çok uzun çiftler (50/200) fazla geç, aradaki orta bant (kabaca 10-50 ile 25-50 arası) en ayırt edici bölge. Uyarı: Bölüm 26 basit ortalama, bu bölüm üssel ortalama kullanıyor; iki ölçüm birebir aynı şeyi ölçmüyor ve karşılaştırma yaklaşıktır.
Bölüm 27'de RSI uyumsuzluğunu ölçmüştük; aynı fikir MACD için de yaygın olarak kullanılır ve hatta MACD'nin asıl gücü olarak anlatılır. Tanım aynı: fiyat yeni bir tepe yaparken göstergenin daha alçak bir tepe yapması ayı uyumsuzluğu, fiyat yeni bir dip yaparken göstergenin daha yüksek bir dip yapması boğa uyumsuzluğu.
Tanımı sayıya çevirdik: bugün son 40 günün en yüksek kapanışı, ama MACD aynı pencerenin ilk yarısındaki en yüksek MACD değerinin altında — ayı uyumsuzluğu. Kontrol grubu özellikle seçildi: yeni tepe yapan ama MACD'si geride kalmayan günler. Böylece karşılaştırılan tek şey uyumsuzluğun kendisi oluyor.
Ayı uyumsuzluğu görülen 15.969 günde izleyen getiri %6,10; kontrol grubunda %7,62. Fark −1,52 puan, t = −6,87 — yani bu kez iddia edilen yönde. Ama hemen sevinmeden boğa tarafına bakalım: boğa uyumsuzluğu görülen 16.830 günde getiri %2,37, kontrolde %3,71; fark −1,34 puan, t = −9,50. Boğa uyumsuzluğu yükseliş habercisi sayılır — ölçümde o da aşağı çıkıyor.
İki uyumsuzluğun da aynı yönde — aşağı çıkması, tek bir açıklamayla anlaşılıyor. Uyumsuzluk, göstergenin kendi geçmiş tepesinin gerisinde kalması demektir; bu da momentumun zayıfladığı anlamına gelir. Momentum zayıfsa izleyen getiri düşer — yukarı uçta da, aşağı uçta da. Yani uyumsuzluk bir dönüş habercisi değil, momentum ölçüsünün başka bir kılığı.
❗ Ve bir uyarı daha: Bölüm 27'de RSI uyumsuzluğu ters yönde çıkmıştı (ayı uyumsuzluğu sonrası getiri daha iyiydi). Aynı fikir, iki göstergede birbirine zıt sonuç veriyor. Bu, uyumsuzluk kavramının kendisi aleyhine bir delildir: sağlam bir mekanizma olsa, hangi göstergeyle bakıldığından bağımsız olurdu.
TUPRS, 22.09.2023 tarihinde kapanışıyla son kırk günün zirvesine çıktı ama MACD önceki tepesinin belirgin biçimde altında kaldı. Klasik yorum "yükseliş tükeniyor, sat" olurdu. Sonrasında fiyat yirmi işlem gününde %7,6 geriledi — ama altmış günde %8,0 yükselerek fazlasıyla toparladı. Ölçümün söylediği tam olarak bu: uyumsuzluk kısa vadede biraz daha kötü getiri ile birlikte gidiyor, bir dönüş değil.
Bu tek örnek hiçbir şey kanıtlamaz; zaten ölçümün ortancasına yakın olduğu için seçildi, en çarpıcı olanı olduğu için değil. Taramada bulunan 591 adayın en uçlarında yüzde ikiyüzlük vakalar da var, sert düşüşler de. Örneğin işlevi bulguyu kanıtlamak değil, ölçülen ortalamanın nasıl bir şeye benzediğini göstermek — kitap boyunca tek örnekten sonuç çıkarmamayı savunduk ve burada da aynı kuralı uyguluyoruz.
Bölüm 27'de bir sayım yapmış ve sonucu kitabın en çarpıcı bulgularından biri olmuştu: RSI 30'un altındayken fiyatın 50 günlük ortalamanın üstünde olduğu gün sayısı sıfırdı. Şimdi aynı sayımı MACD ile tekrarlıyoruz.
Sonuç, Bölüm 27'dekinden farksız. RSI 30'un altındayken MACD günlerin %99,9'unda sıfırın altında. RSI 70'in üstündeyken MACD %99,6'sında sıfırın üstünde. Yani iki gösterge, uç bölgelerde neredeyse hiç ayrışmıyor.
Zincir tamamlandı. Bölüm 27'de RSI ile hareketli ortalamanın kilitli olduğunu bulmuştuk (RSI < 30 iken fiyat SMA(50) üstünde olan gün sayısı: sıfır). Şimdi MACD ile RSI'ın da kilitli olduğunu görüyoruz. Üçü de aynı fiyat hareketini farklı formüllerle yeniden yazıyor.
Pratikteki karşılığı şudur: bir grafikte "hareketli ortalama yukarı, RSI güçlü, MACD de pozitif — üç gösterge de onaylıyor" demek, üç kanıt değil, bir kanıtın üç kopyasını saymaktır. Karar verirken hissedilen güven üçe katlanır; elde olan bilgi katlanmaz.
Orta bölgede durum biraz gevşiyor: MACD sıfırın üstündeyken RSI'ın 50'nin üstünde olduğu günler %84,5. Yani her altı günden birinde ikisi ayrışıyor. Bu ayrışma bölgesi, iki göstergenin gerçekten farklı bir şey söylediği tek yer — ve orası tam da uçların dışında kalan, yani kimsenin sinyal aramadığı bölge.
Bu bölümde altı kesişme/durum ölçümü, iki histogram kıyası, beş parametre üçlüsü, iki uyumsuzluk kıyası ve üç örtüşme sayımı — toplam on sekiz test yapıldı. Bölüm 11'in kuralıyla eşik ~3. Aşağıdaki tablo hangi bulgunun bu sıkı eşiği geçtiğini gösteriyor.
| Test | Fark | t | ~3 eşiği |
|---|---|---|---|
| DURUM: MACD > 0 | +2,57 puan | 55,1 | geçti |
| DURUM: MACD > sinyal | +1,64 puan | 34,6 | geçti |
| Al kesişmesi ANI (ters yönde) | −1,01 puan | −7,7 | geçti |
| Sıfırı yukarı kesme ANI (ters yönde) | −1,13 puan | −5,7 | geçti |
| Boğa uyumsuzluğu (ters yönde) | −1,34 puan | −9,5 | geçti |
| Ayı uyumsuzluğu (iddia edilen yönde) | −1,52 puan | −6,9 | geçti |
| Histogram dönüşü, pozitif taraf | +0,22 puan | 2,97 | sınırda |
| Histogram dönüşü, negatif taraf | −0,19 puan | −2,85 | sınırda |
| Sat kesişmesi ANI | +0,03 puan | 0,20 | geçemedi |
Kesişmeyi bir olay olarak görmeyin — Al kesişmesi günü, aynı durumdaki diğer günlerden 1,01 puan kötü getiri veriyor (t = −7,74). Sat kesişmesi ise hiçbir şey söylemiyor (t = 0,20). Bilgi taşıyan şey kesişme değil, kesişmenin bıraktığı durum.
Sıfır çizgisi kesişmesi de aynı — İki yönde de kesişme anı eksi katkı veriyor. Ama MACD > 0 durumu kitabın en güçlü ayrımlarından biri: +2,57 puan.
Histogramı erken uyarı saymayın — İki tarafta da iddia edilenin tersi yönde ve eşiğin altında çıktı. Erken uyarı olduğu bu veride desteklenmedi.
Parametreleri kendiniz seçin — Klasik 12/26/9, ölçülen beş üçlü arasında ortalarda. En ayırt edici olan 24/52/18. Ama uzun parametre daha az işlem, daha geç tepki demektir — bedeli var.
MACD'yi RSI'ın yanına ikinci kanıt diye koymayın — RSI 30'un altındayken MACD günlerin %99,9'unda sıfırın altında. İki gösterge, bir bilgi.
MACD ne için kullanılabilir — Durumu okumak için: MACD sıfırın ve sinyalin neresinde? Bu, ölçümle desteklenen tek kullanım — ama Bölüm 25'teki "fiyat 20 günlük ortalamanın üstünde mi?" sorusundan fazlasını vermiyor.
Diğer pazarlar — Yalnız BIST, yalnız 2021 sonrası.
MACD histogramının uyumsuzluğu — Biz MACD çizgisinin uyumsuzluğunu ölçtük; histogram uyumsuzluğu ayrı bir tanımdır.
Farklı ufuklar — İzleyen getiri hep 20 işlem günü. Daha kısa ufuklarda kesişme anının değeri farklı çıkabilir.
İşlem masrafı — Hiçbir ölçümde masraf ve kayma hesaba katılmadı. Kısa parametreler çok daha sık işlem üretir.
Haftalık MACD — Bütün ölçüm günlük mumlarla yapıldı.
Bölüm boyunca çıkan tablo olumsuz görünüyor, o yüzden karşı tarafı da yazmak gerekiyor. MACD'nin savunması şu olurdu: bu gösterge tek başına kullanılmak için değil, trend içinde zamanlama için tasarlandı; kesişmeyi yalnız yükseliş trendindeyken dikkate almak gerekir.
Bu savunma haklı olabilir ama ölçtüğümüz şeyi değiştirmiyor. "Yalnız yükseliş trendinde al" kuralı eklendiğinde, o kuralın kendisi Bölüm 25'te ölçtüğümüz durumdur ve getiriyi ayıran şey de odur. Yani ekleme, MACD'yi kurtarmıyor; işi hareketli ortalamanın yaptığını bir kez daha gösteriyor. Bir aracın ancak başka bir araçla birlikte çalıştığı söyleniyorsa, sorulacak soru şudur: ikincisi tek başına ne veriyor, birincisi onun üstüne ne ekliyor? Bu bölümün cevabı: ölçülebilir bir ekleme yok.
MACD, iki üssel ortalamanın farkı, o farkın ortalaması ve ikisinin farkından oluşur. Klasik üç kuralın üçü de ölçüldü. Sinyal kesişmesi anı aynı durumdaki günlerden 1,01 puan kötü (t = −7,74); sıfır çizgisi kesişmesi iki yönde de eksi katkı; histogram dönüşü iddia edilenin tersi yönde ve sınırda. Buna karşılık durum güçlü: MACD > 0 iken getiri farkı +2,57 puan (t = 55,1). Ama o durum, Bölüm 25'teki "fiyat ortalamanın üstünde" durumundan ayırt edilemiyor — ve RSI 30'un altındayken MACD günlerin %99,9'unda sıfırın altında. MACD gerçek bir gösterge, ama kitabın sorduğu soruya cevabı olumsuz: zaten ölçtüklerimizden fazlasını söylemiyor.
Bu bölüm bir kırılma noktası. Şimdiye kadar ölçtüğümüz bütün göstergeler — hareketli ortalama, RSI, MACD — aynı soruyu farklı formüllerle soruyordu: fiyat hangi yöne gidiyor? Ve üçünün de aynı bilgiyi taşıdığını gördük. Bollinger bantları başka bir şeyi ölçer: fiyatın ne kadar oynak olduğunu. Bu, hem göstergenin zincirden çıkıp çıkmadığını sınamamızı sağlayacak, hem de kitapta ilk kez hareketin yönünü değil büyüklüğünü ölçeceğiz.
John Bollinger 1980'lerin başında geliştirdi ve kendi adıyla anıldı. Kuruluşu üç adımdır ve ikinci adım göstergeyi diğerlerinden ayıran şeydir:
Orta bant — 20 günlük basit hareketli ortalama. Bölüm 25'te ölçtüğümüz araç, aynen.
Standart sapma — Son 20 günün kapanışlarının standart sapması (σ) hesaplanır. Oynaklık buraya girer.
Üst ve alt bant — Orta bant ± 2σ. Fiyat oynaksa bantlar genişler, sakinse daralır — bantlar fiyatla birlikte nefes alır.
%B — (fiyat − alt) / (üst − alt). Fiyatın bant içindeki konumunu 0-1 arasında verir; 0 alt bant, 1 üst bant.
Bant genişliği — bandwidth — (üst − alt) / orta. Bandın ne kadar açık olduğunu ölçer ve bölümün en önemli ölçümü bunun üstüne kurulacak.
Buradaki ikinci adım, göstergeyi kitapta ölçtüğümüz her şeyden ayırır. Hareketli ortalama, RSI ve MACD fiyatın nereye gittiğini özetler; standart sapma fiyatın ne kadar dağıldığını ölçer. Bir hisse yirmi gün boyunca her gün binde iki artsa da, bir gün %20 düşüp ertesi gün %25 çıksa da ortalama aynı yerde olabilir — ama standart sapma taban tabana zıt çıkar. Bantlar bu farkı görür.
Göstergeyi geliştiren kişi, ona yüklenen anlamların çoğunu kendi yazdığı kitapta reddeder. Bollinger açıkça şunu söyler: bantlar tek başına alım-satım sinyali üretmez; üst banda değmek satış, alt banda değmek alım demek değildir. Ona göre bantlar bir bağlam aracıdır — fiyatın yüksek mi alçak mı olduğunu göreli olarak söyler, ne yapılacağını değil. Kitapta sık rastladığımız bir durum bu: aracı geliştiren kişinin temkinli cümlesi, yaygınlaşırken kesin bir kurala dönüşüyor. Ölçeceğimiz şey, sahadaki o kesin kural.
Standart sapma seçimi bir sonuç doğurur ve bu, göstergenin en çok yanlış anlaşılan yanıdır. Normal dağılımda gözlemlerin yaklaşık %95'i ortalamanın ±2σ aralığına düşer. Buradan "fiyat bandın dışına nadiren çıkar, çıkarsa uçtadır" sonucu çıkarılır. Ama fiyat getirileri normal dağılmaz — uçlar teoride olması gerekenden çok daha kalındır. Ölçümümüzde bant dışındaki günler bütün günlerin %12,8'i; teorinin söylediği %5'ten belirgin biçimde fazla.
Kaynak fasikülün anlattığı üç kural var ve üçünü de ayrı ayrı ölçeceğiz:
Banda değme — Fiyat üst banda değdiyse aşırı alım, alt banda değdiyse aşırı satım. RSI'daki 70/30 mantığının bant hâli.
Bant dışına taşma — Fiyat bandı aştıysa uç bir durum; ortalamaya dönüş beklenir.
Sıkışma — squeeze — Bant daraldıysa büyük bir hareket yaklaşıyordur. Bollinger'ın kendi en özgün iddiası budur ve diğer göstergelerin hiçbirinde karşılığı yoktur.
Bu kuralları ölçmeden önce bir sıklık sayısı: fiyat bandın dışına 7,8 günde bir çıkıyor — üst tarafa 55.965 gün, alt tarafa 27.585 gün, toplam bütün günlerin %12,8'i. "Uç durum" diye anılan şey, ayda yaklaşık iki kez yaşanıyor. Bölüm 27'de RSI için de benzer bir şey bulmuştuk: eşikler, sanıldığı kadar nadir değil.
İlk iki kural, kitapta defalarca ölçtüğümüz türden: bundan sonra fiyat yukarı mı gider aşağı mı? Üçüncüsü başka bir şey soruyor: bundan sonra hareket büyük mü olur küçük mü? Yön değil, büyüklük. Bu ayrım önemli, çünkü sıkışma iddiası yönden bağımsız olarak kurulur — "yukarı mı aşağı mı bilmeyiz ama sert olur" denir. Böyle bir iddiayı ölçmek için getirinin kendisine değil mutlak değerine bakmak gerekir; kitapta ilk kez bunu yapıyoruz.
BIST'in 558 hissesinde, 2021'den bugüne her gün için SMA(20), 2σ bantları, %B ve bant genişliği hesaplandı; toplam 651.376 gözlem. Her gün için izleyen 20 işlem günlük getiri kaydedildi — Bölüm 25-28 ile aynı ufuk. Bütün günlerin ortalama getirisi %3,88.
Mutlak bant genişliği hisseden hisseye anlamsız biçimde değişir: çok oynak bir hissenin "dar" bandı, sakin bir hissenin "geniş" bandından geniş olabilir. Bu yüzden her hissenin bant genişliği kendi geçmişi içinde beş dilime ayrıldı: 1. dilim o hissenin en dar %20'si, 5. dilim en geniş %20'si. Böylece karşılaştırılan şey hisseler arası oynaklık farkı değil, aynı hissenin sakin ve hareketli dönemleri oluyor. Bu, Bölüm 14'teki kontrol grubu kuralının oynaklık hâli.
Desen tanıdık. Bandın altına taşmış günlerde izleyen getiri %2,65; bandın üstüne taşmış günlerde %6,50. Bütün günlerin ortalaması %3,88. Yani "ucuz" sayılan bölge ortalamanın altında, "pahalı" sayılan bölge belirgin biçimde üstünde. En kötü dilim yine ortalarda: %B'nin 0,2-0,4 aralığı %2,24 ile en düşük getiriyi veriyor.
Bölüm 27'de RSI ekseni, Bölüm 28'de MACD durumu, şimdi %B ekseni — üçü de aynı yönde eğimli. Fiyat kendi son dönem aralığının neresindeyse, izleyen getiri o yönde. Bant üstündeki günler ortalamadan 2,62 puan iyi (t = 24,1). Bu artık tek bir göstergenin özelliği değil, BIST verisindeki bir olgu: momentum devam ediyor, ortalamaya dönüş bu ufukta çalışmıyor.
Şimdi bölümün asıl ölçümüne geliyoruz. Sıkışma iddiası şöyle: bant daraldığında piyasa "yay gibi gerilir" ve ardından büyük bir hareket gelir. Yönü bilinmez ama büyüklüğü bellidir.
Bunu ölçmek için her günün izleyen 20 günlük getirisinin mutlak değerini aldık. Yani +%10 ile −%10 aynı büyüklükte sayılıyor; sorduğumuz tek şey "ne kadar hareket etti". Bütün günlerin ortalama hareket büyüklüğü %12,84. Şimdi bunu bant genişliği dilimlerine göre ayıralım.
Eksen soldan sağa yükseliyor — ve iddia tam tersini gerektiriyordu. En dar bant diliminden sonra izleyen 20 günün ortalama hareket büyüklüğü %10,92; en geniş dilimden sonra %15,94. Aradaki fark 5,03 puan ve t değerleri −48,4 ile 57,4 — kitaptaki en büyük sayılardan.
Bu, kitabın en net çürütmelerinden biri. Bollinger bantlarının kendine özgü tek iddiası sıkışmaydı; diğer iki kural zaten başka göstergelerin tekrarıydı. Ölçüm bu özgün iddianın tersini gösteriyor: dar bandı küçük hareket, geniş bandı büyük hareket izliyor. Beş dilimin beşi de sırayla diziliyor — yani bu tek bir uç değerin işi değil, düzenli bir eğilim.
Bulgu şaşırtıcı görünse de aslında finans yazınında iyi bilinen bir olguyla birebir uyumlu: oynaklık kümelenmesi (volatility clustering). Sakin dönemleri sakin dönemler, çalkantılı dönemleri çalkantılı dönemler izler; oynaklık yönden çok daha kalıcı ve çok daha öngörülebilir bir büyüklüktür. Bant genişliği bu kalıcılığı ölçen iyi bir araç — ama "sıkışma patlamayı doğurur" cümlesi bunun tam tersini söylüyor. Gösterge çalışıyor; anlatı yanlış.
Büyüklük iddiası çürüdü; peki sıkışma en azından yön hakkında bir şey söylüyor mu? En dar dilimdeki günleri ikiye ayırdık: fiyat orta bandın üstünde olanlar ve altında olanlar.
Sonuç: orta bandın üstündeki sıkışma günlerinde izleyen getiri %4,54, altındakilerde %2,56. Fark 1,98 puan, t = 21,4 — açık bir ayrım. Ama dikkat: bu ayrımı yapan şey sıkışma değil, fiyatın orta banda göre konumu.
Yani sıkışma sonrasında yönü belirleyen şey sıkışmanın kendisi değil, fiyatın orta banda göre konumu — ki orta bant SMA(20)'dir ve bu, Bölüm 25'te ölçtüğümüz şeyin ta kendisidir. Sıkışma bir kez daha kendi başına bilgi taşımıyor; taşıyan şey yanındaki hareketli ortalama.
Bölüm 27 ve 28'de bir zincir kurmuştuk. RSI 30'un altındayken fiyatın SMA(50) üstünde olduğu gün sayısı sıfırdı; RSI 30'un altındayken MACD günlerin %99,9'unda sıfırın altındaydı. Üç gösterge, tek bilgi. Bollinger farklı bir şey ölçtüğüne göre bu zincirden çıkması beklenir — sayım bunu doğruluyor mu?
Fark çok belirgin. RSI ile MACD uç bölgelerde %99,6-%99,9 örtüşürken, Bollinger ile RSI aynı bölgelerde yalnız %80,0 ve %70,3 örtüşüyor. En çarpıcısı en uçta: fiyat üst bandın dışına çıktığında RSI'ın 70'in üstünde olduğu günler yalnızca %51,8 — yani neredeyse yazı-tura.
Bu bulgu, kitabın gösterge eleştirisine gereken dengeyi veriyor. Bölüm 27 ve 28'de üç göstergenin tek bilgi taşıdığını ölçtük ve bundan "göstergeler birbirinin kopyasıdır" sonucunu çıkarmak kolay olurdu. Bollinger bunun böyle olmadığını gösteriyor: farklı bir şey ölçen bir gösterge gerçekten ayrışıyor. Doğru cümle şudur: göstergeler birbirinin kopyası değildir, ama aynı girdiyi aynı biçimde işleyen göstergeler kopyadır. Bir araç seçerken sorulacak soru "hangisi daha iyi" değil, "bu, elimdekinden farklı bir şey mi ölçüyor" olmalı.
Bu bölümde yedi %B dilimi, iki taşma, beş genişlik dilimi (yön), beş genişlik dilimi (büyüklük), bir sıkışma yönü kıyası ve üç örtüşme sayımı — toplam yirmi üç test yapıldı. Bölüm 11'in kuralıyla eşik ~3. Bu bölümün bulgularının t değerleri 12 ile 57 arasında; hepsi eşiği rahatça geçiyor.
| Test | Ölçüm | t | Sonuç |
|---|---|---|---|
| Sıkışma → BÜYÜK hareket (iddia) | en dar dilim %10,92 | −48,4 | ÇÜRÜDÜ — tersi |
| Geniş bant → büyük hareket | en geniş dilim %15,94 | 57,4 | doğrulandı |
| Üst bant dışı → satış sinyali | +2,62 puan | 24,1 | ters yönde |
| Alt bant dışı → alım sinyali | −1,23 puan | −12,2 | ters yönde |
| Sıkışmada orta bandın üstü | +1,98 puan | 21,4 | doğrulandı (konum sayesinde) |
| Bollinger, RSI'dan ayrı bilgi taşıyor | örtüşme %51,8 | — | evet |
Sıkışmayı büyük hareket habercisi saymayın — Ölçüm tam tersini söylüyor: en dar bant dilimi sonrasında ortalama hareket %10,92, en geniş dilim sonrasında %15,94. Dar bandı küçük hareket izliyor.
Bant genişliğini oynaklık TAHMİNİ olarak kullanın — Bulgunun olumlu yüzü bu. Bant genişliği, gelecekteki oynaklığı gerçekten öngörüyor — ama iddia edilenin tersi yönde: bugün sakinse yarın da sakin olma eğilimindedir. Pozisyon büyüklüğü ve stop mesafesi ayarlarken işe yarar.
"Üst banda değdi, sat" kuralını bırakın — Bant üstündeki günlerin izleyen getirisi %6,50, bütün günlerin ortalaması %3,88. RSI'da olduğu gibi burada da uç, satış gerekçesi değil.
Bollinger'ı RSI'ın yanına koymak MANTIKLI — Kitapta ilk kez bunu söylüyoruz. Bollinger, RSI ile %51,8-%80,0 bandında örtüşüyor; diğer üçlünün %99'unun yanında bu gerçek bir ayrışmadır. İkisi farklı şeyler ölçtüğü için birlikte kullanmak bilgiyi çoğaltır.
Orta bandı unutmayın — Bantların içindeki asıl bilgi taşıyıcı orta banttır — yani SMA(20), Bölüm 25'in en güçlü aracı. Kenar bantlar oynaklık bilgisi ekler, yön bilgisi eklemez.
Diğer pazarlar — Yalnız BIST, yalnız 2021 sonrası. Oynaklık rejimi pazardan pazara çok değişir; bu bulgu başka pazarlarda sınanmalı.
Farklı sapma katsayıları — Yalnız 2σ ölçüldü. 1σ ve 3σ bantları yaygın kullanılır.
Farklı periyotlar — Yalnız 20 gün. Bölüm 25'te periyodun önemli olduğunu görmüştük.
Bant yürüyüşü — Bollinger'ın kendi yazdığı bir olgu var: güçlü trendde fiyat üst bant boyunca "yürür". Bunu ayrı bir durum olarak ölçmedik.
İşlem masrafı — Hiçbir ölçümde masraf hesaba katılmadı.
Dört gösterge bölümünün ardından ortaya çıkan tablo şu: bir göstergenin değeri, ne ölçtüğünün ne kadar özgün olduğuna bağlı. Hareketli ortalama, RSI ve MACD aynı girdiyi (kapanış serisinin yönünü) farklı formüllerle işliyor ve bu yüzden birbirinin kopyası çıkıyor. Bollinger ikinci bir girdi kullanıyor — standart sapma — ve ölçümde gerçekten ayrışıyor.
Bundan çıkan pratik kural basit ve kitabın geri kalanında da işimize yarayacak: bir göstergeyi listenize eklemeden önce hangi ham veriden beslendiğini sorun. Aynı ham veriden aynı biçimde beslenen iki araç, ne kadar farklı görünürse görünsün, size iki kere aynı şeyi söyleyecektir. Farklı bir girdi — oynaklık, işlem hacmi, piyasa genişliği — gerçek bir ekleme yapma şansına sahiptir.
Bollinger bantları, 20 günlük ortalama ve onun ±2 standart sapması ile çizilir; ölçtüğü asıl şey oynaklıktır. Üç klasik kuraldan ikisi başka göstergelerin tekrarı çıktı ve ikisi de ters yönde: bant üstü satış değil, alım tarafında görünüyor. Göstergenin kendine özgü tek iddiası olan sıkışma ise tam tersi yönde ölçüldü — en dar bant dilimini %10,92'lik, en geniş dilimi %15,94'lük hareket izliyor. Bu, oynaklık kümelenmesiyle uyumlu: gösterge çalışıyor, anlatı yanlış. Buna karşılık Bollinger, kitapta zincirden çıkan ilk gösterge: RSI ile örtüşmesi %51,8-%80,0, diğer üçlünün %99'unun yanında gerçek bir ayrışma. Farklı bir şey ölçtüğü için gerçekten farklı bir şey söylüyor.
Göstergelerin sonuncusuna geldik. Stokastik osilatör, 1950'lerde George Lane tarafından geliştirildi ve bugün hemen her platformda RSI'ın hemen altında durur. Bu bölüme Bölüm 29'da kurduğumuz soruyla giriyoruz: bir gösterge hangi ham veriden besleniyor? Hareketli ortalama, RSI ve MACD yalnız kapanış serisini kullanıyordu ve birbirinin kopyası çıktılar. Bollinger ikinci bir girdi ekleyip ayrıştı. Stokastik üçüncü bir yol izliyor — ve bu bölümün sonunda kitabın en net çürütmelerinden birine varacağız.
Sorduğu soru tek cümleyle söylenebilir: bugünkü kapanış, son n günün fiyat aralığının neresinde? Aralığın en üstündeyse gösterge 100'e, en altındaysa 0'a yaklaşır.
%K (hızlı) — (kapanış − son n günün en düşüğü) / (en yüksek − en düşük) × 100. Ham hesap budur.
%D — %K'nın üç günlük ortalaması. Sinyal çizgisi görevi görür.
Yavaş stokastik — slow stochastic — Yaygın kullanılan biçim. Hızlı %K çok gürültülü olduğu için yumuşatılır: yavaş %K = hızlı %D, yavaş %D = onun üç günlük ortalaması. Bu bölümdeki bütün ölçümler yavaş stokastikle.
Klasik eşikler — 80 üstü aşırı alım, 20 altı aşırı satım. Lane'in seçimi; gerekçesi yazılı değil.
Standart periyot — 14 gün — RSI ile aynı sayı, yine gerekçesiz.
Göstergeyi geliştiren kişinin ne söylediği burada da önemli. Lane, kendisiyle yapılan söyleşilerde stokastiğin asıl gücünün seviyede değil uyumsuzlukta olduğunu tekrarlar; "%K 80'in üstünde diye satmak" onun anlattığı kullanım değildir. Bollinger'da da aynısını görmüştük: aracı geliştiren kişinin temkinli cümlesi, yaygınlaşırken kesin bir kurala dönüşüyor. Bu bölümde ikisini de ölçeceğiz — hem sahadaki kesin kuralı hem de Lane'in işaret ettiği uyumsuzluğu. İkisinin de sonucu olumsuz çıkacak, ama farklı sebeplerle.
Şemadaki ayrıntı göründüğünden önemli. RSI de, MACD de, hareketli ortalama da yalnız kapanış fiyatlarını kullanır; gün içinde nereye çıkıldığı, nereye inildiği hesaba girmez. Stokastik ise en yüksek ve en düşük değerleri kullanır — yani mumun gövdesini değil, fitillerini de görür. Bölüm 29'da kurduğumuz kurala göre bu, ayrışma şansı demektir: farklı ham veri, farklı bilgi ihtimali. Bölümün sonunda bu ihtimalin ne kadar gerçekleştiğini ölçeceğiz.
Kaynak fasikülün anlattığı üç kural var ve üçüncüsü bu bölümün merkezinde olacak:
Seviye — %K 80'in üstündeyse aşırı alım, 20'nin altındaysa aşırı satım. RSI'daki 70/30 mantığının aynısı.
%K/%D kesişmesi — %K, %D'yi yukarı keserse al; aşağı keserse sat. MACD'deki sinyal kesişmesinin aynısı.
❗ İkisinin birleşimi — En çok öğretilen kural bu: kesişmeyi yalnız aşırı bölgedeyken dikkate al. Yani "%K, %D'yi 20'nin altındayken yukarı keserse al". Orta bölgedeki kesişmeler gürültü sayılır ve atılır.
Bir sıklık sayısı, kuralların ne kadar sık tetiklendiğini gösteriyor: ölçüm boyunca 79.399 al ve 79.130 sat kesişmesi sayıldı; toplam 158.529, yani bütün günlerin %24,2'si. Ortalama olarak her hisse için 4,1 günde bir kesişme. Stokastik, kitapta ölçtüğümüz en bol sinyal üreten gösterge — MACD'nin kesişmeleri bunun yaklaşık üçte biriydi.
Bölüm 18'de bir test kurmuştuk: bir kurala eklenen şart gerçekten bilgi taşıyor mu? Yöntem basit — şartı kaldırıp sonuca bak. Şart bilgi taşıyorsa, kaldırınca sonuç kötüleşmeli. Üç beyaz askerde "uzun gövde" şartının bilgi taşıdığını, cımbızda ise taşımadığını böyle bulmuştuk. Buradaki "aşırı bölge" şartı tam olarak bu testin konusu: kesişmeleri aşırı bölgedekiler ve orta bölgedekiler diye ikiye ayırıp karşılaştıracağız.
BIST'in 558 hissesinde, 2021'den bugüne her gün için yavaş %K ve %D hesaplandı; toplam 654.648 gözlem. Her gün için izleyen 20 işlem günlük getiri kaydedildi — Bölüm 25-29 ile aynı ufuk, sayılar karşılaştırılabilsin diye. Bütün günlerin ortalama getirisi %3,87.
Hızlı değil yavaş stokastik ölçüldü; sebebi pratik. Hızlı %K gün gün zıplar ve eşikleri sürekli aşıp geri döner — platformların neredeyse tamamı varsayılan olarak yavaş biçimi gösterir, kaynak fasikülün anlattığı da odur. Sahada kullanılan biçimi ölçmek, kitabın baştan beri izlediği yol: anlatılan kuralı, anlatıldığı hâliyle sına.
Bölüm 14'ün kuralı burada da geçerli: kontrol grubu, olayın kendi ailesinden seçilir. Seviye ölçümünde kontrol bütün günler — çünkü %K her gün hesaplanan sürekli bir sayıdır. Kesişme ölçümünde kontrol aynı durumdaki kesişmesiz günler — Bölüm 26 ve 28'deki an-durum ayrımı. Şart kaldırma testinde ise iki grup da kesişme günüdür; tek fark kesişmenin hangi bölgede olduğu. Uyumsuzlukta kontrol, yeni uç yapan ama göstergesi geride kalmayan günler. Dört ayrı soru, dört ayrı kontrol; hepsi aynı evrenden.
Desen artık tanıdık. "Aşırı satım" sayılan 0-20 diliminde izleyen getiri %2,43; "aşırı alım" sayılan 80 üstü dilimde %6,97. Bütün günlerin ortalaması %3,87. Beş dilimin beşi de sırayla diziliyor ve eksen kesintisiz yükseliyor.
Bölüm 27'de RSI, Bölüm 28'de MACD durumu, Bölüm 29'da %B, şimdi %K — dördü de aynı yönde eğimli. Bu artık tek tek göstergelerin özelliği değil; BIST verisindeki bir olgunun dört ayrı ölçümü. Fiyat son dönem aralığının üst tarafındaysa izleyen getiri yüksek, alt tarafındaysa düşük. Aşırı alım-aşırı satım anlatısı, bu ufukta, dört göstergede de ters yönde çıktı. 80 üstü dilim ortalamadan 3,10 puan iyi (t = 41,4).
Dört bölümün seviye ölçümünü tek tabloda görmek, bulgunun ne kadar tutarlı olduğunu gösteriyor. Her göstergenin en alt ve en üst dilimi, bütün günlerin ortalamasına göre:
| Gösterge | alt uç | getiri | üst uç | getiri | aradaki fark |
|---|---|---|---|---|---|
| RSI (Bölüm 27) | 20-30 | %4,40 | 80+ | %10,72 | 6,32 puan |
| %B — Bollinger (Bölüm 29) | bant altı | %2,65 | bant üstü | %6,50 | 3,85 puan |
| %K — stokastik (Bölüm 30) | 0-20 | %2,43 | 80+ | %6,97 | 4,54 puan |
| bütün günlerin ortalaması | %3,87 | ||||
Lane 14 gün seçti; RSI'da Wilder da 14 seçmişti. Aynı sayının iki ayrı göstergede standart olması bir tesadüf mü, yoksa 14'te bir şey mi var? Dört periyodu aynı yöntemle ölçtük.
Cevap net: hiçbiri. Beş günlük stokastikte fark −4,05 puan, yirmi bir günlükte −4,64 puan — aradaki değişim bir puanın altında. Dördü de aynı yönde, dördü de eşiği rahatça geçiyor. 14'ün özel bir yanı yok; iki göstergede birden standart olması, ölçülmüş bir üstünlükten değil alışkanlıktan geliyor. Bu, kitapta yuvarlak sayılar için tekrar eden sonucun bir örneği daha.
Periyodun etkisiz çıkması aslında göstergenin yapısından geliyor. Stokastik, aralığın uçlarına bakar: en yüksek ve en düşük. Pencereyi uzattığınızda bu iki uç genellikle değişmez — beş günün en yükseği ile yirmi bir günün en yükseği çoğu zaman aynı gündür, çünkü bir tepe kolay kolay aşılmaz. Bu yüzden periyot değiştikçe gösterge beklendiği kadar değişmiyor.
Aynı yapının bir de sakıncası var ve pratikte sık başa dert olur: stokastik tek bir güne aşırı duyarlıdır. Pencerenin içindeki tek bir sıra dışı gün — bir haber, bir blok satış, hatalı bir veri — aralığı genişletir ve gösterge o gün pencereden çıkana kadar bastırılmış kalır. RSI'da böyle bir gün ortalamanın içinde erir; stokastikte ise bölenin tamamını belirler. Hatalı ya da sıra dışı bir günün yarattığı veri kalitesi sorunu, en çok bu göstergeyi vurur.
Üç ölçüm de artı yönde; ikisi eşiği açıkça geçiyor, sat kesişmesi sınırda (t = 2,80). Al kesişmesi anı için bu, kitapta eşiği geçen ilk olumlu sonuç — Bölüm 26'daki altın çapraz anı da olumluydu ama t = 2,94 ile sınırda kalmıştı. Al kesişmesi ANI aynı durumdaki günlerden 0,34 puan iyi (t = 4,33); durum ayrımı 0,25 puan (t = 5,31). Ama büyüklüğe bakın: MACD'nin durum ayrımı 1,64 puandı, yani stokastiğinkinin yaklaşık 6,5 katı.
Bu, Bölüm 09'da kurduğumuz ayrımın en temiz örneği. t değeri 5,31 — istatistiksel olarak sağlam, tesadüf değil. Ama etkinin kendisi çeyrek yüzde puan. Altı yüz bin gözlemde çeyrek puanlık bir fark rahatlıkla "anlamlı" çıkar; bu, onu kullanılabilir yapmaz. İşlem masrafı, kayma ve verginin ardından geriye ne kalacağını düşünmek gerekiyor. Büyük örneklem küçük etkileri görünür kılar; görünür olmak önemli olmak demek değildir.
Şimdi bölümün asıl ölçümüne geliyoruz. Klasik kural kesişmeleri filtreliyor: yalnız aşırı bölgedekiler alınıyor, ortadakiler atılıyor. Bu şart gerçekten bilgi taşıyor mu?
Sonuç iki yönde de klasik kuralın aleyhine. Alım tarafında: aşırı satım bölgesindeki al kesişmelerinden sonra getiri %2,54; orta bölgedeki kesişmelerden sonra %5,08. Yani "yalnız aşırı satımda al" şartı 2,53 puan kaybettiriyor (t = −18,96). Satış tarafında ise aynı şey aynadan: aşırı alım bölgesindeki sat kesişmelerinden sonra getiri %6,84, orta bölgedekilerden sonra %2,95 — yani "sat" denilen yer, en iyi getirinin olduğu yer (fark 3,90 puan, t = 21,52).
Bölüm 18'deki şart kaldırma testinin en net sonucu bu. Stokastiğin klasik kullanımı, kesişmeyi aşırı bölge şartıyla filtreler — ve o filtre iki yönde de yanlış tarafı seçiyor. Alım tarafında 2,53 puan kaybettiriyor, satım tarafında en iyi dönemi kaçırtıyor. Sebebi bölümün ilk bulgusunda: eksen yükseliyor. Aşırı satım bölgesi zaten en kötü getirinin olduğu yer; oraya bir alım şartı koymak, kuralı kötü tarafa sabitlemektir.
Burada dikkatli bir ayrım yapmak gerekiyor. Bu sonuç "kesişmeyi orta bölgede kullanın" demek değil — orta bölgedeki kesişmelerin getirisi yüksek, çünkü orta bölge zaten aşırı satım bölgesinden iyi durumda. Yani ölçtüğümüz şey kesişmenin değil, yine konumun etkisi. Dürüst cümle şudur: aşırı bölge şartı, kesişmeye bilgi eklemiyor; yalnızca kesişmeleri getirisi düşük bir bölgeye hapsediyor.
Bölüm 29'da Bollinger'ın zincirden çıktığını görmüştük. Stokastik de yeni bir girdi (aralık) kullanıyor; o da ayrışıyor mu?
Sonuç ilginç biçimde tek yönlü. Alt uçta stokastik gerçekten ayrışıyor: %K 20'nin altındayken RSI'ın 40'ın altında olduğu günler yalnız %59,1. Ama üst uçta kilit geri geliyor: %K 80'in üstündeyken RSI 60'ın üstünde %84,4, MACD sıfırın üstünde %91,1.
Açıklama göstergelerin tanımında. Stokastik kapanışı aralığa göre konumlandırır; RSI ise kazanç ve kayıp günlerinin oranına bakar. Sert bir düşüşten sonra gelen küçük bir toparlanmada fiyat hâlâ aralığın dibine yakındır (stokastik düşük kalır) ama son günler kazançla geçmiştir (RSI yükselir) — ikisi ayrışır. Buna karşılık güçlü bir yükselişte hem fiyat aralığın tepesindedir hem de günlerin çoğu kazançlıdır; ikisi birden yükselir ve ayrışacak yer kalmaz. Yani göstergeler düşüş tarafında farklı, yükseliş tarafında aynı şeyi söylüyor.
Uyumsuzluğu üçüncü kez ölçüyoruz ve sonuç yine farklı çıkıyor. Stokastikte ayı uyumsuzluğu −0,33 puan (t = −1,71) — eşiği geçemiyor. Boğa uyumsuzluğu ise +0,67 puan (t = 4,44) ve iddia edilen yönde, yani yükseliş habercisi. Şimdi üç bölümün sonucunu yan yana koyalım.
| Gösterge | Ayı uyumsuzluğu | t | Boğa uyumsuzluğu | t |
|---|---|---|---|---|
| RSI (Bölüm 27) | +1,33 puan | 5,55 | +0,60 puan | 2,87 |
| MACD (Bölüm 28) | −1,52 puan | −6,87 | −1,34 puan | −9,50 |
| Stokastik (Bölüm 30) | −0,33 puan | −1,71 | +0,67 puan | 4,44 |
Tablo, tek başına bir bölüm değerinde. Aynı tanım, aynı veri, aynı ufuk, aynı kontrol grubu — ve üç göstergede üç farklı sonuç. Ayı uyumsuzluğu RSI'da ters yönde anlamlı, MACD'de iddia edilen yönde anlamlı, stokastikte eşiğin altında. Sağlam bir mekanizma böyle davranmaz; sağlam bir mekanizma hangi göstergeyle bakıldığından bağımsız olurdu. Buradan çıkan sonuç şu: uyumsuzluk, ölçtüğü şeyin kendisi değil, ölçmek için seçilen göstergenin bir yan ürünü. Üç bölümün ortak cevabı olumsuz.
Bu bölümde beş seviye dilimi, dört periyot, üç kesişme ölçümü, iki şart kıyası, iki uyumsuzluk kıyası ve üç örtüşme sayımı — toplam on dokuz test yapıldı. Bölüm 11'in kuralıyla eşik ~3. Ayı uyumsuzluğu (t = −1,71) bu eşiği geçemiyor ve bulgu sayılmıyor.
| Test | Fark | t | Sonuç |
|---|---|---|---|
| "Aşırı satımda al" şartı | −2,53 puan | −19,0 | ZARAR VERİYOR |
| "Aşırı alımda sat" şartı | +3,90 puan | 21,5 | ters yönde |
| %K 80 üstü, ortalamadan iyi | +3,10 puan | 41,4 | geçti |
| %K 0-20, ortalamadan kötü | −1,44 puan | −30,3 | geçti |
| DURUM: %K > %D | +0,25 puan | 5,3 | geçti ama küçük |
| Al kesişmesi ANI | +0,34 puan | 4,3 | geçti ama küçük |
| Boğa uyumsuzluğu | +0,67 puan | 4,4 | geçti |
| Ayı uyumsuzluğu | −0,33 puan | −1,71 | geçemedi |
Aşırı bölge filtresini kullanmayın — Bu bölümün en net bulgusu. "Yalnız aşırı satımda al" kuralı, filtresiz kesişmeye göre 2,53 puan kaybettiriyor (t = −19,0). "Yalnız aşırı alımda sat" kuralı ise en iyi dönemi kaçırtıyor.
Periyot seçmekle uğraşmayın — Dört periyotta da sonuç aynı yönde ve benzer büyüklükte. 14, 5'ten ya da 21'den daha iyi değil.
Kesişmeye fazla anlam yüklemeyin — Katkısı anlamlı ama küçük: 0,25 puan. Karşılaştırma için MACD'nin durum ayrımı 1,64 puandı — yaklaşık 6,5 katı.
Stokastiği RSI'ın yanına koymak KISMEN mantıklı — Alt uçta gerçekten ayrışıyorlar (%59,1 örtüşme); üst uçta neredeyse aynı şeyi söylüyorlar (%91,1). Yani ikisini birlikte kullanmanın değeri düşüş tarafında var, yükseliş tarafında yok.
Aralık bilgisi gerçek bir ek — Göstergenin en değerli yanı kapanış dışında veri kullanması. Bölüm 29'daki dersi hatırlayın: farklı bir şey ölçen gösterge, gerçekten ayrışabilir.
Diğer pazarlar — Yalnız BIST, yalnız 2021 sonrası.
Hızlı stokastik — Yalnız yavaş stokastik ölçüldü; hızlı biçim daha gürültülü ve ayrı bir konu.
Farklı yumuşatma — %D için hep 3 gün kullanıldı.
Farklı eşikler — 80/20 dışında 90/10 ve 70/30 da yaygındır; ölçmedik.
İşlem masrafı — Kesişme sayısı yüksek — 79.399 al ve 79.130 sat kesişmesi ölçüldü — ve masraf hesaba katılmadı.
Gösterge bölümlerinin sonuna geldik: hareketli ortalama, altın/ölüm çaprazı, RSI, MACD, Bollinger ve stokastik. Altı bölümde ölçülen onlarca kuraldan geriye kalan, şaşırtıcı derecede kısa bir liste.
Çalışan tek şey konum — Fiyatın kendi son dönem aralığının neresinde olduğu, izleyen getiriyi tutarlı biçimde ayırıyor. Dört farklı gösterge, dört farklı formül, aynı sonuç.
Çalışmayan şey uç okuması — "Aşırı alım sat, aşırı satım al" kuralı dört göstergede de ters yönde çıktı. Bu, tek tek göstergelerin kusuru değil; ölçtüğümüz ufukta momentumun ortalamaya dönüşe baskın olmasının sonucu.
Kesişmeler zayıf — MACD'de kesişme anı ters yönde, stokastikte doğru yönde ama çeyrek puanlık. Bilgi taşıyan şey neredeyse her zaman kesişmenin yarattığı durum, kesişmenin kendisi değil.
Uyumsuzluk elendi — Üç göstergede üç farklı sonuç verdi. Bir fikir, ölçüldüğü araca göre yön değiştiriyorsa o bir olgu değildir.
Ayrışma girdiye bağlı — Aynı ham veriyi aynı biçimde işleyen göstergeler kopyadır. Farklı girdi kullananlar (Bollinger'da standart sapma, stokastikte aralık) gerçekten ayrışıyor — ama stokastikte bu ayrışma yalnız düşüş tarafında.
Bu liste, kitabın geri kalanında da elimizin altında olacak. Sıradaki bölümde teknik analizin bambaşka bir koluna geçiyoruz: göstergelerle değil, oranlarla çalışan Fibonacci düzeltmeleri. Orada sorulacak soru da farklı olacak — bir gösterge sinyali değil, bir seviye sınanacak.
Stokastik osilatör, kapanışın son 14 günün aralığındaki konumunu ölçer ve şimdiye kadarki göstergeler içinde kapanış dışında veri (günün en yükseği ve en düşüğü) kullanan ilk göstergedir. Seviye ekseni, kitapta dördüncü kez, iddia edilenin tersi yönde çıktı: 80 üstü dilim ortalamadan 3,10 puan iyi. Periyodun hiçbir etkisi yok. Kesişme anlamlı ama küçük — MACD'nin durum ayrımı bunun yaklaşık 6,5 katı. Bölümün ana bulgusu ise en çok öğretilen kuralla ilgili: "kesişmeyi yalnız aşırı bölgede dikkate al" şartı iki yönde de zarar veriyor — alım tarafında 2,53 puan kaybettiriyor (t = −19,0). Zincir testinde stokastik alt uçta ayrışıyor (%59,1), üst uçta kilitli kalıyor (%91,1). Ve uyumsuzluk, üçüncü ölçümünde de tutarsız çıkarak bir fikir olarak elenmiş oldu.
Teknik analizin en çok tartışılan aracına geldik. Fibonacci düzeltmeleri, savunucuları için doğanın matematiğinin piyasalara yansıması; eleştirmenleri için rastgele çizgilere anlam yükleme alışkanlığı. Bu bölümde taraf tutmayacağız — ölçeceğiz. Ama önce şunu söylemek gerekiyor: bu, kitapta ölçtüğümüz ilk SEVİYE iddiası. Bugüne kadar hep sinyal ölçtük; bir gün sinyal günü müydü, sonrasında ne oldu. Fibonacci farklı bir şey söylüyor ve onu sınamak için yeni bir yöntem kurmak gerekti.
Fibonacci dizisi her sayının kendinden önceki ikisinin toplamı olduğu dizidir: 1, 1, 2, 3, 5, 8, 13, 21, 34, 55, 89… Dizide ilerledikçe ardışık iki sayının oranı sabit bir değere yaklaşır: 0,618. Bu sayıya altın oran denir ve mimaride, sanatta, doğada örnekleri olduğu söylenir.
%61,8 — Ardışık iki Fibonacci sayısının oranı. Ailenin temel taşı.
%38,2 — 1 − 0,618. Yani altın oranın tümleyeni.
%23,6 — 0,382 × 0,618. Bir adım daha ileri.
%78,6 — 0,618'in karekökü. Görece yeni, bazı kaynaklarda yok.
%50 — Fibonacci oranı DEĞİLDİR. Dizi ile hiçbir ilgisi yoktur; Dow teorisinden gelir (Bölüm 06'da "bir trend kendini yarıya kadar düzeltir" demiştik). Araca sonradan eklenmiş ve yerleşmiştir.
Altın oranın doğadaki yaygınlığı hakkında söylenenlerin bir kısmı abartılıdır ve bunu yazmak gerekiyor. Ayçiçeği tohumlarının diziliminde, çam kozalaklarında ve bazı deniz kabuklarında Fibonacci sayıları gerçekten görülür — bunlar ölçülmüş olgulardır. Buna karşılık Parthenon'un, Mısır piramitlerinin ve Mona Lisa'nın altın orana göre tasarlandığı iddiaları, sanat tarihçileri tarafından büyük ölçüde reddedilir; ölçümler zorlanarak uydurulmuştur. Bu ayrımı yapmak önemli, çünkü aracın piyasalardaki gerekçesi genellikle "doğada her yerde var" cümlesine dayandırılır. Bir oranın ayçiçeğinde bulunması, borsada da bulunacağı anlamına gelmez — ve zaten bu bölümün konusu tam olarak ikincisi.
Bu ayrıntı bölümün tamamı için bir anahtar. Eğer seviyelerin gücü Fibonacci matematiğinden geliyorsa, diziyle ilgisi olmayan %50'nin orada ne işi var? Eğer %50 de işe yarıyorsa, gücün kaynağı matematik değil demektir. Araç, kendi içinde zaten bir tutarsızlık taşıyor — ve bu tutarsızlık kimseyi rahatsız etmemiş. Kitabın sorusu şu: bu seviyeleri özel yapan bir şey var mı, yoksa herhangi bir sayı da aynı işi görür mü?
Uygulaması basittir ve her platformda hazır araç olarak bulunur. Önce bir dalga seçilir: belirgin bir dip ve onu izleyen belirgin bir tepe. Sonra bu iki nokta arasındaki dikey mesafe Fibonacci oranlarına bölünür ve yatay çizgiler çekilir. İddia şudur: fiyat tepeden geri çekilirken bu çizgilerden birinde destek bulur ve yükselişe devam eder.
Burada daha ilk adımda bir serbestlik var ve bölümün sonunda ona döneceğiz: hangi dalga? Bir grafikte onlarca dip ve tepe bulunur; her farklı seçim farklı bir çizgi kümesi üretir. Aynı grafiğe bakan iki kişi, farklı dalgalar seçerek birbirinden bambaşka seviyeler çıkarabilir. Ölçümde bu serbestliği ortadan kaldırmak zorundaydık; nasıl yaptığımızı birazdan yazacağız.
Aracın neden bu kadar ikna edici olduğunu anlamak için önce hakkını vermek gerekiyor. Aşağıdaki grafik gerçek veridir ve sonuç şaşırtıcıdır.
ISCTR, 29.06.2022 dibinden 12.09.2022 tepesine %189,2'lik bir dalga yaptı. Ardından gelen düzeltme, dalganın %61,3'ünde durdu ve yükselişe devam etti. Fibonacci'nin en ünlü seviyesi %61,8; düzeltme onun bir puan yakınında dönmüş. Bu grafiği gören birinin ikna olmaması zor.
Hiçbir şeyi — ve bunu peşinen yazmak gerekiyor. Bu vaka, ölçümde bulunan 14.061 dalganın içinden, tam da böyle göründüğü için seçildi. Kitabın iddiası "düzeltmeler Fibonacci seviyelerinde durmaz" değil; "rastlantıyla beklenenden daha sık durmaz". Bu ikisi çok farklı cümlelerdir. Birincisi tek bir karşı örnekle çürütülür; ikincisi ancak sayımla sınanır. Bölümün geri kalanı o sayım.
Buradaki tuzak, kitabın başından beri uğraştığımız tuzağın en saf hâli. "Fibonacci seviyesinde duran düzeltme var mı?" diye sorarsak cevap elbette evet — binlercesi var. Ama bu hiçbir şey kanıtlamaz, çünkü her düzeltme bir yerde durur ve eksen üstünde beş tane işaretli nokta varsa bazıları oraya denk gelecektir.
Doğru soru şudur: Fibonacci oranları, eksendeki diğer noktalardan AYRIŞIYOR mu? Yani %61,8 gerçekten özelse, %57 ve %66'dan farklı davranmalı. Bu yüzden ölçümü tek tek seviyeler üstüne değil, ekseni tarayarak kurduk.
Bir incelik daha var ve atlanırsa ölçüm baştan bozulur. "Düzeltmelerin yüzde kaçı %61,8'de durdu?" diye sormak yanıltıcıdır, çünkü düzeltmelerin çoğu oraya hiç ulaşmaz — daha sığ bir yerde döner. Bu, derin seviyeleri otomatik olarak zayıf gösterir. Doğru payda şudur: o derinliğe ULAŞAN düzeltmelerin yüzde kaçı orada DURDU? Kitabın kontrol grubu mantığının seviye ölçümündeki karşılığı bu.
BIST'in 550 hissesinde, 2021'den bugüne bütün yükseliş dalgaları ve onların düzeltmeleri bulundu: toplam 14.061 dalga. Tanımların tamamı önceden yazıldı ve hiçbiri sonuca bakılarak değiştirilmedi:
Dalga — Yerel dip ve tepeler 10 günlük pencereyle bulundu. Dalga = bir dipten onu izleyen tepeye giden, en az %15'lik hareket.
Düzeltme oranı — (tepe − o günkü fiyat) / (tepe − dip) × 100. Sıfır tepede, yüz dipte.
Dalganın sonu — Fiyat yeni tepe yaparsa dalga biter; düzeltme %100'ü aşarsa (dip kırılırsa) dalga iptal edilir.
Eksen — 0-100 arası, 5'er puanlık düzgün dilimler. Dilimler Fibonacci oranlarını ortalayacak biçimde DEĞİL, düzgün aralıklarla kuruldu — yoksa ölçüm kendi cevabını kendi kurardı.
Dürüst olmak gerekirse bir kusur var. Bir tepenin gerçekten tepe olduğunu ancak on gün sonra biliyoruz (pencere kuralı). Yani düzeltmenin ilk on günü, o sırada elde olmayan bir bilgiyle işaretleniyor. Bu, Bölüm 07'de trend çizgileri için de karşımıza çıkan bir sorundu ve gerçek zamanlı bir strateji ölçümü olsaydı sonucu bozardı.
Burada bozmuyor, sebebi şu: bölümün sorusu "Fibonacci ile kazanılır mı" değil, "Fibonacci oranları diğer oranlardan ayrışıyor mu". Karşılaştırılan iki grup — Fibonacci ve uydurma oranlar — tam olarak aynı dalgalar üstünde ölçülüyor. Kusur ikisini de aynı biçimde etkiliyor, dolayısıyla aradaki farkı bozmuyor.
Şekil düzgün yükselen bir eğri gösteriyor ve altın çubuklar komşularından hiçbir biçimde ayrışmıyor. Örneğin %61,8'in düştüğü 60-65 diliminde durma oranı %6,44; hemen sağındaki 65-70 diliminde %6,98 — yani Fibonacci seviyesinin olmadığı dilim daha yüksek. Eksen boyunca tek düzen şu: düzeltme derinleştikçe orada durma ihtimali artıyor.
Derinlikle artan bu eğri, Fibonacci lehine bir kanıt değil; büyük ölçüde yapısal. Bir düzeltme %90'a indiyse dalganın çıktığı dibin hemen üstündedir — ve eski dip Bölüm 05'te ölçtüğümüz gerçek bir destektir. Ayrıca %100'e ulaşan düzeltme tanım gereği iptal edildiği için en derin dilimler sınıra dayanır. Yani eksenin eğimi "derin düzeltmeler dönme eğilimindedir" demek; "Fibonacci çalışıyor" demek değil.
Eksen taraması ikna edici ama bir itiraz gelebilir: belki dilimler Fibonacci oranlarını tam ortalamıyordur. O yüzden ölçümü ikinci kez, bu kez her oranın tam çevresine ±2,5 puanlık bantlar kurarak yaptık. Ve yanına bir kontrol grubu koyduk — kitabın en basit ve belki en sert testi:
Fibonacci ile hiçbir ilgisi olmayan beş sayı seçtik: %31,4 · %44 · %55,5 · %67 · %73,3. Hiçbiri altın orandan türemiyor; elle, aralara serpiştirilerek seçildiler. Sonra ikisini de birebir aynı yöntemle ölçtük: aynı bant genişliği, aynı dalgalar, aynı koşullu payda. Mantık şu: Fibonacci oranları özelse, uydurma oranlardan ayrışmalı. Ayrışmıyorsa iddia düşer.
Sonuç şekilde açıkça görünüyor: altın ve gri çubuklar birbirinin arasına giriyor, hiçbir düzen oluşmuyor. Beş Fibonacci oranının ortalama durma oranı %5,95; beş uydurma oranınki %6,20. Yani uydurma sayılar, Fibonacci sayılarından hafifçe daha iyi sonuç veriyor.
Bu testin güzelliği yorum gerektirmemesi. İki grup sayı, aynı veri, aynı yöntem, aynı bant genişliği. Fark yok — ve fark olan az miktar uydurma sayılar lehine. Bir aracın "özel seviyeler" iddiası, ancak o seviyeler özel olmayanlardan ayrışırsa ayakta kalır. Burada ayrışmıyor. Kitapta ölçtüğümüz hiçbir formasyon için bu kadar doğrudan bir kontrol grubu kurmak mümkün olmamıştı; Fibonacci'de mümkün oldu, çünkü iddia bir sayıya bağlı ve o sayının yerine başka bir sayı koymak kolay.
Bir ölçüm daha yaptık, çünkü doğrudan karşılaştırmada haksızlık payı var: durma oranı derinlikle düzenli arttığı için, daha derin bir oran otomatik olarak daha yüksek çıkar. Uydurma oranlarımızın ortalama derinliği Fibonacci oranlarınınkinden biraz fazlaydı.
Bu yüzden asıl soruyu şöyle kurduk: her oran, kendi iki komşusunun ortalamasını aşıyor mu? Yani %61,8 bandının durma oranı, hemen solundaki ve sağındaki bantların ortalamasından yüksek mi? Gerçek bir destek seviyesi burada bir çıkıntı yapmalı.
Sonuç yine olumsuz ve bu kez daha keskin. Beş Fibonacci oranının komşularına göre ortalama fazlası −0,29 puan — yani eksi, komşularının biraz altında. Beş uydurma oranınki 0,01 puan, yani tam nötr. En kötü iki seviye de Fibonacci'den: %50 komşularının 0,42 puan, %78,6 ise 1,11 puan altında.
| oran | cins | sol komşu | merkez | sağ komşu | fazlası |
|---|---|---|---|---|---|
| %23,6 | Fibonacci | %1,91 | %3,22 | %4,27 | +0,12 |
| %31,4 | uydurma | %3,91 | %4,42 | %5,10 | −0,08 |
| %38,2 | Fibonacci | %4,79 | %5,01 | %5,37 | −0,07 |
| %44,0 | uydurma | %4,88 | %5,66 | %5,22 | +0,61 |
| %50,0 | Fibonacci | %5,57 | %5,18 | %5,64 | −0,42 |
| %55,5 | uydurma | %5,27 | %5,70 | %6,14 | +0,00 |
| %61,8 | Fibonacci | %5,72 | %6,30 | %6,84 | +0,02 |
| %67,0 | uydurma | %6,36 | %6,80 | %7,97 | −0,36 |
| %73,3 | uydurma | %7,01 | %8,41 | %10,03 | −0,11 |
| %78,6 | Fibonacci | %8,48 | %10,03 | %13,80 | −1,11 |
| Fibonacci ortalaması | −0,29 | ||||
| uydurma ortalaması | +0,01 | ||||
Son bir ölçüm: fiyat her düzeltme diliminde iken izleyen yirmi günlük getiri ne? Fibonacci seviyeleri gerçekten destek olsaydı, oralarda getiri yüksek çıkardı. Çıkmıyor — ve dikkat çeken başka bir şey var: bütün dilimler piyasa ortalamasının altında. Bütün günlerin ortalaması %3,89 iken, düzeltme içindeki günlerin hiçbiri buna yaklaşmıyor; en iyi dilim bile (%90-%95) %3,14'te kalıyor. Bu, Bölüm 27'den beri tekrar eden bulgunun bir örneği daha: bir düzeltmenin içinde olmak, kendi başına kötü haberdir.
Ölçüm bu kadar netse, aracın bu kadar yaygın olması açıklanmalı. Sebep, aracın kendisinde değil kullanılış biçiminde.
Dalga seçimi serbest — Hangi dip, hangi tepe? Grafikte onlarca dip ve tepe vardır ve her biri farklı bir seviye kümesi üretir. Fiyat nerede durursa dursun, onu açıklayan bir dalga seçimi her zaman bulunur. Ölçümde bu serbestliği kaldırdık: dalga, yazılı bir kuralla ve gelecek bilgisi kullanılmadan seçildi.
Beş seviye, geniş eksen — Eksende beş işaretli nokta var ve her birinin çevresinde birkaç puanlık tolerans kabul ediliyor. Bu, eksenin yaklaşık dörtte birini "Fibonacci seviyesi" ilan etmek demektir. Rastgele bir durma noktasının birine denk gelme ihtimali baştan yüksek.
Tutan hatırlanır — Bu, onay yanlılığıdır (confirmation bias). Düzeltme %61,8'de durunca ekran görüntüsü alınır; %57'de durunca kimse not düşmez. Kitabın ölçüm yapmasının sebebi tam olarak bu: hafıza seçicidir, sayım değildir.
Kendini gerçekleştirme ihtimali — Sık duyulan savunma: "herkes baktığı için çalışır." Bu, test edilebilir bir iddiadır — ve testi geçemedi. Yeterince çok kişi aynı seviyeye emir koysaydı, o seviyede ölçülebilir bir yığılma görürdük. Görünmüyor.
İkinci maddeyi bir hesapla somutlaştıralım, çünkü sezgiden daha çarpıcı. Ölçümde kullandığımız ±2,5 puanlık bantla, beş Fibonacci seviyesi ekseni 25 puan boyunca kaplıyor — yani 0-100 ekseninin dörtte biri "Fibonacci bölgesi". Uygulamada tolerans genellikle daha geniş tutulur; ±5 puan alınırsa kapsam yarıya çıkar. Rastgele duran bir düzeltmenin bu bölgelerden birine denk gelme ihtimali, hiçbir mekanizma olmadan, zaten yazı-turaya yakındır. Bir kuralın "çoğu zaman tutuyor" görünmesi için bazen tek gereken şey, yeterince geniş olmasıdır.
Fibonacci seviyelerini destek saymayın — Ölçümde bu seviyelerin uydurma oranlardan farkı yok; komşularına göre ortalama fazlaları −0,29 puan, yani eksi.
Derinliğin kendisi bilgi taşıyor — Çalışan tek şey bu. Düzeltme derinleştikçe orada durma ihtimali artıyor — ama bu Fibonacci'yle değil, dip bölgesine yaklaşmakla ilgili. Eski dip zaten bir destektir; Bölüm 05'te bunu ölçmüştük.
Aracı bağlam için kullanabilirsiniz — Fibonacci çizgileri, bir düzeltmenin dalganın neresinde olduğunu hızlıca okumaya yarar — bir tür cetvel. Cetvel olarak kullanmak sorun değil; sinyal olarak kullanmak ölçümde desteklenmedi.
Dalga seçiminizi önceden yazın — Aracı yine de kullanacaksanız, en azından hangi dip ve tepeyi seçeceğinizi bir kuralla önceden belirleyin. Serbest seçim, aracın en zayıf yanı.
%50'ye ayrı bir not — En çok kullanılan seviye, Fibonacci ailesinden bile değil ve ölçümde komşularının 0,42 puan altında kaldı — ölçülen beş seviyenin en kötülerinden biri.
Diğer pazarlar — Yalnız BIST, yalnız 2021 sonrası.
Uzatmalar (extension) — Fibonacci'nin diğer yarısı olan %161,8 ve %261,8 hedef seviyeleri ölçülmedi; onlar ayrı bir iddia.
Zaman bölgeleri ve yelpaze — Fibonacci yelpazesi, zaman bölgeleri ve yayları bu bölümün dışında kaldı.
Düşüş dalgaları — Yalnız yükseliş dalgalarının düzeltmeleri ölçüldü; aynadaki hâli ayrı bir ölçüm.
Farklı dalga tanımı — Pencere 10 gün, asgari hareket %15. Başka tanımlar başka dalga kümesi verir — ama eksenin düzgünlüğünün buna bağlı olması beklenmez.
Fibonacci'nin yanında hemen her zaman anılan bir kuram var: Elliott dalga kuramı (Elliott wave theory). Ralph Nelson Elliott'a göre piyasa beş ileri, üç geri dalgadan oluşan bir düzende hareket eder ve bu dalgaların oranları Fibonacci sayılarına uyar. Kaynak seride de ayrı bir fasikülü var. Bu bölümde ölçmedik ve sebebini yazmak gerekiyor.
Elliott kuramının uygulamadaki hâli, dalga sayımını yorumcuya bırakır. Bir hareket beklenen yönde gitmediğinde sayım yeniden yapılır: "demek ki 3. dalga değil, 1. dalganın içindeki alt dalgaymış." Aynı grafiği iki uzman farklı sayabilir ve ikisi de kendi içinde tutarlıdır.
Bu, kuramın yanlış olduğu anlamına gelmez — ölçülemez olduğu anlamına gelir. Kitabın yöntemi bir iddiayı sayıya çevirmeyi gerektiriyor; sayıya çevrilirken yorumcunun serbestliği kaldırılınca geriye kuramın kendisi kalmıyor. Bölüm 27'de söylediğimizi hatırlayalım: her sonucu açıklayabilen bir kural, hiçbir şeyi öngörmez. Fibonacci düzeltmelerini ölçebildik çünkü orada net bir sayı vardı; Elliott'ta o sayı yok.
Bu bölüm, kitap boyunca tekrar eden bir desenin en uç örneği. Otuz bölümde şu soruyu defalarca sorduk: bu sayı nereden geliyor? Ve aldığımız cevaplar hep aynı yerde buluştu.
| Sayı | Bölüm | Nerede | Ölçüm ne dedi |
|---|---|---|---|
| Gövdenin %50'sine nüfuz | 17 | yıldız formasyonu | eşik özel değil |
| "Üç" mum | 19 | üç beyaz asker | üç ile iki arasında fark yok |
| 50 ve 200 gün | 25-26 | hareketli ortalama · çapraz | en zayıf çift 50/200 |
| 70 ve 30 | 27 | RSI | 70'te kırılma yok; eksen 40'tan sonra yükseliyor |
| 12 · 26 · 9 | 28 | MACD | klasik üçlü ortalarda |
| 2 standart sapma | 29 | Bollinger | bant dışı günler %5 değil |
| 14 gün | 27 · 30 | RSI · stokastik | periyodun etkisi yok |
| 80 ve 20 | 30 | stokastik | şart zarar veriyor |
| %38,2 · %50 · %61,8 | 31 | Fibonacci | uydurma oranlardan farksız |
Listedeki hiçbir sayı ölçümde özel çıkmadı. Hepsinde eksen sürekliydi ve eşiğin iki yanı arasında doğada bir sınır yoktu. Fibonacci, bu listenin en ilginç üyesi çünkü diğerlerinden farklı olarak bir gerekçesi var: altın oran. Ama gerekçenin varlığı, iddianın doğruluğunu göstermiyor — yalnızca neden bu kadar inandırıcı bulunduğunu açıklıyor.
Bir sayının özel olduğu söyleniyorsa, o sayının yerine başka bir sayı koyup aynı ölçümü yapın. Sonuç değişmiyorsa özel olan sayı değil, sayının ölçtüğü şeydir. Bu bölümde uydurma oranlarla tam olarak bunu yaptık; Bölüm 15'te tanımı sıkılaştırarak, Bölüm 18'de şartı kaldırarak, Bölüm 26'da periyot çiftini değiştirerek aynı mantığı kurmuştuk. Yöntem her defasında aynı: iddiayı kendi dışındaki bir şeyle karşılaştır.
Fibonacci düzeltmeleri, bir dalganın dibi ile tepesi arasını altın orandan türeyen sayılara bölerek destek seviyeleri üretir. BIST'te 14.061 dalga ve onların düzeltmeleri tarandı. Düzeltme ekseni boyunca durma oranı düzenli olarak yükseliyor ve hiçbir Fibonacci oranında tepe yok. Uydurma oranlarla karşılaştırıldığında Fibonacci %5,95, uydurma %6,20 — fark yok, olan da uydurma lehine. Komşularına göre fazlaları Fibonacci'de −0,29 puan, uydurmada 0,01 puan. En çok kullanılan seviye olan %50 zaten Fibonacci oranı değil ve komşularının 0,42 puan altında. Ölçüm, bu seviyelerin özel olduğu iddiasını desteklemiyor; çalışan tek şey düzeltmenin derinliği ve o da eski dibin desteğiyle açıklanıyor.
Otuz bölümdür tek bir sayıdan türetilmiş araçları ölçüyoruz. Hareketli ortalama, RSI, MACD, Bollinger, stokastik, Fibonacci — hepsinin girdisi fiyattı. Bu bölümde grafikteki öteki veriye geçiyoruz: kaç lot el değiştirdi. Hacim, fiyattan tamamen bağımsız bir ölçümdür ve Bölüm 29'da kurduğumuz kurala göre asıl ayrışma şansı burada. Bölümün sonunda kitabın en olumlu bulgularından birine varacağız — ama oraya gelmeden önce iki yaygın kural daha çürüyecek.
İşlem hacmi, bir günde el değiştiren pay adedidir. Fiyat nerede anlaştıklarını söyler; hacim kaç kişinin anlaştığını. İkisi aynı işlemden doğar ama farklı şeyleri ölçer: bir hisse hacimsiz de yükselebilir, rekor hacimle de.
Bu ayrım kitabın yöntemi açısından kritik. Bölüm 27 ve 28'de RSI, MACD ve hareketli ortalamanın birbirinin kopyası olduğunu ölçmüştük; sebebi üçünün de aynı kapanış serisinden beslenmesiydi. Bölüm 29'da Bollinger ikinci bir girdi (standart sapma) kullandığı için ayrışmıştı. Hacim ise tamamen dışarıdan gelen bir sayı — fiyat serisinden hesaplanmıyor, ayrı olarak ölçülüyor.
Bir yanlış anlama baştan giderilmeli: hacim, kaç kişinin aldığını değil kaç lotun el değiştirdiğini ölçer. Her işlemde bir alıcı ve bir satıcı vardır; "alıcı çok" diye bir hacim okuması yoktur. "Bugün alıcılar hâkimdi, hacim yüksekti" cümlesi kulağa doğru gelir ama hacim tarafında karşılığı yoktur — alınan lot ile satılan lot her zaman birbirine eşittir. Hacmin söylediği tek şey ilginin büyüklüğüdür; yönü fiyat söyler. Bu bölümdeki bütün ölçümler bu ayrımı gözetiyor: hacim hep günün yönüyle birlikte ele alınıyor, tek başına değil.
Ölçüme geçmeden bir sorun çözülmeli. Mutlak hacim karşılaştırılamaz: 500 TL'lik bir hissenin bir milyon lotu ile 5 TL'lik bir hissenin bir milyon lotu aynı şey değildir, üstelik aynı hissenin hacmi yıllar içinde kat kat büyür. Bu yüzden bütün ölçümler göreceli hacimle yapıldı: o günkü hacim, son 20 günün ortalamasına bölünür.
Bu dönüşüm sayesinde 1,0 her hisse için aynı anlama geliyor: bugün, son yirmi günün ortalaması kadar işlem gördü. 0,5 yarısı kadar, 3,0 üç katı. Ölçümde hacmi sık sık sıfır olan hisseler elendi — orada göreceli hacim hesaplanamıyor ve veri kalitesi sorunu doğrudan devreye giriyor.
Kaynak fasikülün — ve teknik analiz yazınının — hacim hakkında dört temel iddiası var. Dördünü de ayrı ayrı ölçeceğiz:
Hacim fiyatı doğrular — En temel kural. Yükseliş yüksek hacimle olursa güçlü, düşük hacimle olursa şüpheli sayılır. Düşüş için de aynısı.
Hacim patlaması dönüm noktasıdır — Ortalamanın birkaç katına çıkan hacim, büyük oyuncuların girdiğine yorulur ve hareketin başlangıcı sayılır.
Hacim kuruması ilgi kaybıdır — Hacim düşerse hareket tükeniyor demektir.
OBV — On Balance Volume — Hacmin yönlü toplamı: yükselen günlerin hacmi eklenir, düşen günlerinki çıkarılır. Joseph Granville'in 1963'teki fikri. Yükselen OBV, sessizce birikim olduğunun işareti sayılır.
BIST'in 552 hissesinde, 2021'den bugüne her gün için göreceli hacim, günün yönü ve OBV hesaplandı; toplam 644.360 gözlem. Her gün için izleyen 20 işlem günlük getiri kaydedildi — Bölüm 25-31 ile aynı ufuk. Bütün günlerin ortalaması %3,78. Göreceli hacim hesaplanırken o günün kendi hacmi paydaya katılmadı; katılsaydı patlama günleri kendi ortalamalarını şişirip etkiyi küçültürdü.
Bölüm 02'de fiyatın bedelsiz ve temettü için geriye dönük düzeltildiğini görmüştük; hacimde sorun fiyata göre daha ağır, çünkü hacim düzeltilmez. Bölünmelerde fiyat geriye dönük düzeltilir ama lot sayısı da katlanır ve seride bir kırılma bırakır. Sermaye artırımları, endekse giriş çıkışları ve blok satışlar tek günde devasa rakamlar üretir. İşlem görmeyen günlerde hacim sıfırdır ve göreceli hacim hesaplanamaz.
Ölçümde alınan önlemler: günlerinin %5'inden fazlasında hacmi sıfır olan hisseler tamamen elendi; izleyen getirisi mutlak değerce %200'ü aşan gözlemler (düzeltilmemiş bölünme şüphesi) atıldı; ve göreceli hacim hesaplanırken günün kendi hacmi paydaya katılmadı.
Şekil tepe noktalı bir eksen gösteriyor — Bölüm 25'teki periyot ekseni gibi. RSI, %B, %K ve MACD'de en iyi bölge eksenin sağ ucundaydı. Burada öyle değil: getiri göreceli hacmin 1,0-1,3 aralığında zirve yapıyor (%4,46), sonra düşüyor. Hacmin çok düşük olduğu günlerde %3,44, üç kat ve üstünde ise %2,14 — eksenin en düşüğü.
Bu şeklin kendisi bir bulgu. Monoton bir eksen "daha çoğu daha iyi" der ve aslında tek bir şeyi ölçer. Tepe noktalı bir eksen ise iki ayrı olgunun toplamı demektir: bir yanda ilginin canlanması (iyi), öbür yanda aşırı kalabalık (kötü). Bölüm 25-31'de ölçtüğümüz hiçbir araç böyle davranmadı; hepsi tek bir eğilimin farklı kılıklarıydı. Hacmin ayrı bir şey ölçtüğünün ilk işareti bu.
Şimdi kaynağın en temel iddiasına geliyoruz. Yükseliş günlerini hacme göre ikiye ayırdık: ortalamanın üstünde hacimle gelenler ve altında kalanlar. Aynısını düşüş günleri için de yaptık.
Yükseliş tarafında iddia doğrulandı: yüksek hacimli yükseliş günlerinden sonra getiri %4,56, düşük hacimlilerden sonra %4,22. Fark +0,34 puan, t = 4,93. Düşüş tarafında ise hiçbir şey yok: fark 0,09 puan, t = 1,16 — eşiğin altında.
Bunu olduğu gibi yazmak, çürütmeleri yazmak kadar önemli. Otuz bir bölümde kaynağın iddiası çoğunlukla ya desteklenmedi ya ters çıktı; burada yükseliş tarafında desteklendi. Ama iki uyarıyla: etki küçük (0,34 puan) ve yalnız tek yönde var. "Hacim fiyatı doğrular" cümlesinin tamamı değil, yarısı doğrulandı — düşüşün yüksek hacimle gelmesi, düşük hacimle gelmesinden farklı bir şey söylemiyor.
Göreceli hacmin üç katı ve üstü olan günleri ayrı ölçtük. Kontrol grubu aynı yöndeki patlamasız günler — yani patlamalı yükselişler patlamasız yükselişlerle, patlamalı düşüşler patlamasız düşüşlerle karşılaştırıldı. Bu, Bölüm 18'in şart kaldırma mantığı.
İddia çürüdü, üstelik iki yönde birden. Patlamalı yükselişten sonra getiri %3,14; patlamasız yükselişten sonra %4,45 — fark −1,30 puan (t = −7,15). Patlamalı düşüşten sonra ise %−0,34, yani eksi; patlamasız düşüşten sonra %3,29. Fark −3,63 puan (t = −12,75). Kitapta gördüğümüz en büyük tek yönlü etkilerden biri.
Mekanizma zor değil. Bir günde ortalamanın üç katı işlem görmesi için haber, bilanço ya da blok satış gibi bir olay gerekir — ve o olay fiyata o gün yansır. Patlama gününde alan biri, hareketin kendisini değil, hareketten sonrasını satın alıyor. Bu, Bölüm 22'deki omuz baş omuz ve Bölüm 26'daki ölüm çaprazı bulgularıyla aynı desen: işaret geldiğinde iş çoktan olmuştur.
Patlamalı düşüşün özellikle kötü olması (izleyen 20 gün ortalama %−0,34) ayrıca dikkat çekici — kitapta ortalaması eksi çıkan sayılı gruplardan biri.
Sıra kitabın en olumlu bulgusunda — ama oraya iki adımda varacağız, çünkü ilk sayı yanıltıcı.
OBV'nin hesabı, kitapta gördüğümüz en basit formüllerden biri. Bir sayaç tutulur: fiyat dünden yüksek kapandıysa o günün hacmi sayaca eklenir, düşük kapandıysa çıkarılır, eşitse dokunulmaz. Granville'in 1963'teki fikri şuydu: fiyat henüz kıpırdamadan önce büyük alıcılar sessizce toplar ve bu, hacmin yönlü toplamında görünür. Sayacın kendi değeri anlamsızdır — nereden başlatıldığına bağlıdır; anlamlı olan yönüdür. Ölçümde de bu yüzden seviyeye değil, son yirmi günde artıp azalmasına baktık.
Önce ham ölçüm. OBV'nin son yirmi günde arttığı günlerde izleyen getiri %4,52; azaldığı günlerde %2,48. Fark +2,04 puan ve t = 44,9 — kitabın en yüksek değerlerinden biri. Bu sayıya bakıp "OBV çalışıyor" demek çok kolay olurdu. Ama demeyeceğiz.
Durup düşünmek gerekiyor. OBV, yükselen günlerin hacmini ekleyip düşen günlerinkini çıkarıyor. Öyleyse OBV'nin yirmi günde artmış olması, o yirmi günde yükselen günlerin baskın olmasıyla hemen hemen aynı şey — yani fiyatın yükselmiş olmasıyla. Ve Bölüm 25'ten beri biliyoruz ki fiyatın yükselmiş olması izleyen getiriyi ayırıyor. Yani bu t = 44,9, OBV'nin kendi başarısı değil, momentum bulgusunun bir kopyası olabilir.
Bunu ayırmanın yolu Bölüm 18'de kurduğumuz testtir: şartı sabitle. Fiyatın yönünü sabit tutup OBV'nin ne eklediğine bakacağız.
Ve sonuç, kitabın en olumlu bulgusu. Fiyatın yükseldiği günleri alalım: OBV de yükseliyorsa izleyen getiri %5,25, OBV düşüyorsa %3,14. Fark +2,11 puan, t = 19,82. Yani fiyat aynı yönde hareket etmiş olsa bile, hacmin o hareketi desteklemesi ile desteklememesi arasında gerçek bir fark var.
Bölüm 15 ve 18'de kurduğumuz testi hatırlayalım: bir kurala eklenen şart gerçekten bilgi taşıyorsa, diğer şartlar sabitlendiğinde bile etkisi sürmeli. Cımbızda sürmedi, kicker'da sürdü; MACD kesişmesinde sürmedi, stokastikte sürmedi. OBV'de sürüyor.
Ama sınırını da yazalım: bu katkı yalnız yükseliş tarafında var. Fiyatın düştüğü günlerde OBV'nin yönü hiçbir şey söylemiyor (fark 0,05 puan, t = 0,82 — eşiğin çok altında). Yani OBV bir "birikim" göstergesi olarak yükselişte işe yarıyor; "dağıtım" göstergesi olarak düşüşte yaramıyor.
Bölüm 27'den beri her gösterge için aynı sayımı yapıyoruz: bu araç, elimizdekilerle ne kadar örtüşüyor? Hacim, fiyattan bağımsız tek girdimiz olduğuna göre burada en düşük örtüşmeyi beklemeliyiz.
Beklenti doğrulandı ve fark büyük. Göreceli hacmin yüksek olduğu günlerin yalnız %45,0'ında RSI 60'ın üstünde; hacim patlaması günlerinde bu oran %55,1. Karşılaştırma için: RSI ile MACD uç bölgelerde %99,9 örtüşüyordu. Hacim, kitapta ölçtüğümüz en bağımsız girdi.
Bölüm 25'ten buraya kadar ölçülen bütün örtüşmeler tek bir kurala çıkıyor: bir aracın değeri, hangi ham veriden beslendiğine bağlı. Aynı kapanış serisini farklı formüllerle işleyenler (%99 örtüşme) size tek bir şeyi tekrar söyler. Farklı bir girdi katanlar — Bollinger'da oynaklık, stokastikte aralık, burada hacim — gerçekten ayrışır. Bir gösterge listesine yeni bir araç eklerken sorulacak soru "bu daha mı iyi" değil, "bu, elimdekinin bilmediği bir şey biliyor mu" olmalı.
Bu bölümde yedi hacim dilimi, iki doğrulama kıyası, iki patlama kıyası, üç OBV ölçümü, bir kuruma kıyası ve iki örtüşme sayımı — toplam on yedi test yapıldı. Bölüm 11'in kuralıyla eşik ~3.
| göreceli hacim | gözlem | 20 günlük getiri | ortalamadan fark | t | eşik |
|---|---|---|---|---|---|
| 0,0-0,5 (kuruma) | 112.532 | %3,44 | −0,33 | −5,6 | ✓ |
| 0,5-0,8 | 195.804 | %3,44 | −0,34 | −7,4 | ✓ |
| 0,8-1,0 | 100.634 | %4,09 | +0,31 | 5,1 | ✓ |
| 1,0-1,3 | 93.033 | %4,46 | +0,68 | 10,6 | ✓ |
| 1,3-2,0 | 86.494 | %4,33 | +0,55 | 7,9 | ✓ |
| 2,0-3,0 | 34.170 | %3,69 | −0,09 | −0,8 | — |
| 3,0 ve üstü (patlama) | 21.693 | %2,14 | −1,64 | −10,7 | ✓ |
| bütün günler | 644.360 | %3,78 | — | — | — |
| Test | Fark | t | Sonuç |
|---|---|---|---|
| OBV katkısı, fiyat yükselirken | +2,11 puan | 19,8 | doğrulandı |
| Patlamalı düşüş → kötü getiri | −3,63 puan | −12,7 | iddia çürüdü |
| Patlamalı yükseliş → kötü getiri | −1,30 puan | −7,2 | iddia çürüdü |
| Hacim 3 kat üstü dilimi | −1,64 puan | −10,7 | en kötü dilim |
| Hacim kuruması → kötü getiri | −0,41 puan | −6,7 | doğrulandı |
| Doğrulama, yükseliş tarafı | +0,34 puan | 4,9 | doğrulandı, küçük |
| Doğrulama, düşüş tarafı | +0,09 puan | 1,16 | geçemedi |
| OBV katkısı, fiyat düşerken | +0,05 puan | 0,82 | geçemedi |
Hacim patlamasını giriş işareti saymayın — Ölçümde tam tersi: patlamalı yükseliş patlamasız yükselişten 1,30 puan, patlamalı düşüş patlamasız düşüşten 3,63 puan kötü. Patlama, hareketin başı değil çoğunlukla sonu.
Ilımlı hacim artışı en iyi bölge — Eksenin tepesi göreceli hacmin 1,0-1,3 aralığında (+%4,46). "Biraz canlanmış" bir hisse, hem ölü hem de çılgın hisseden iyi.
OBV'yi ciddiye alın — ama yalnız yükseliş tarafında — Fiyat yönü sabit tutulduğunda bile OBV 2,11 puan ekliyor (t = 19,8). Kitapta bu testi geçen ilk gösterge. Düşüş tarafında ise hiçbir şey eklemiyor (t = 0,82).
Hacmi fiyat göstergelerinin yanına koymak GERÇEKTEN mantıklı — Örtüşme %45,0 — kitapta ölçülen en düşük oran. RSI ile MACD %99,9 örtüşüyordu. Hacim, elinizdekine gerçekten yeni bir şey ekleyen tek veri.
Göreceli bakın, mutlak değil — "Hacim yüksek" cümlesi tek başına anlamsız. Ölçüt hep o hissenin kendi son dönem ortalaması olmalı.
Diğer pazarlar — Yalnız BIST, yalnız 2021 sonrası. Hacim verisinin kalitesi pazardan pazara çok değişir.
TL hacmi — Lot sayısı ölçüldü; TL cinsinden işlem tutarı ayrı bir büyüklüktür ve yüksek enflasyonda farklı davranır.
Kişi ve pay sayısı — Veritabanımızda bu alanlar da var (fonlarda kullanıyoruz) ama hisse tarafında ölçmedik.
Diğer hacim göstergeleri — OBV dışında para akışı endeksi, birikim-dağıtım çizgisi ve VWAP ölçülmedi.
Hacim uyumsuzluğu — Fiyat yeni tepe yaparken hacmin düşmesi ayrı bir iddiadır; Bölüm 30'da uyumsuzluk fikrinin tutarsız çıkması üzerine bu bölümde tekrarlanmadı.
İşlem masrafı — Hiçbir ölçümde masraf hesaba katılmadı.
Otuz bir bölümün ardından bu bölüm ters bir tat bırakıyor: çürütmelerin arasında birden bir doğrulama var. Rastlantı mı, yoksa bir sebebi mi var? Sebebi var ve kitabın kendi yöntemi onu önceden söylüyordu.
Bölüm 25'ten Bölüm 31'e kadar ölçtüğümüz araçların hepsi aynı seriden türetilmişti. Kapanış fiyatını ortalamak, farkını almak, oranlamak, standart sapmasını hesaplamak — hepsi aynı bilgiyi yeniden paketliyordu. Böyle bir araç, ne kadar zekice kurulmuş olursa olsun, o serinin bilmediği bir şeyi bilemez. Hacim ise dışarıdan geliyor: piyasanın fiyat dışındaki tek gözlemlenebilir çıktısı.
Bu bölümün asıl dersi bir gösterge değil, bir seçim ölçütü. Grafiğinize yeni bir araç eklerken şunu sorun: bu araç hangi ham veriden besleniyor? Cevap "kapanış fiyatı" ise, aynı kaynaktan beslenen kaç aracınız olduğunun bir önemi yok — hepsi size tek bir şeyi söyleyecek.
Yeni bilgi ancak yeni bir girdiden gelir: hacim, işlem tutarı, kişi sayısı, açığa satış oranı, temettü verimi, bilanço kalemleri, haber akışı. Otuz bir bölümün ardından en sağlam tavsiyemiz bu: gösterge sayısını değil, girdi çeşidini artırın.
İşlem hacmi, kitabın buraya kadar ölçtüğü tek fiyat-dışı veridir ve sonuçlar bunun önemini gösteriyor. Göreceli hacim ekseni tepe noktalı çıktı: ılımlı canlanma (1,0-1,3) en iyi bölge, üç kat üstü patlama en kötüsü. "Hacim fiyatı doğrular" kuralı yalnız yükseliş tarafında ve küçük bir etkiyle desteklendi. "Hacim patlaması dönüm noktasıdır" iddiası iki yönde de çürüdü — patlamalı düşüşten sonraki yirmi günün ortalaması %−0,34. Ve OBV, kitapta şart kaldırma testini net geçen ilk gösterge oldu: fiyat yönü sabit tutulduğunda bile yükseliş tarafında +2,11 puan (t = 19,8). Son olarak hacim, %45,0 örtüşmeyle zincirden en çok ayrışan girdi — elinizdekine gerçekten yeni bir şey ekleyen tek veri.
Son bir uyarı, bölümün olumlu havasını dengelemek için. OBV'nin geçtiği test, izleyen yirmi günlük ortalama getiriyi ayırmak testidir — bir alım satım stratejisinin kârlı olup olmadığı değil. Aradaki iki puanlık fark, işlem masrafı, alım satım makası ve vergi düşüldükten sonra ne kadar kalır, bunu ölçmedik. Kitabın baştan beri söylediği ayrım burada da geçerli: bir şeyin bilgi taşıması ile o bilgiyle para kazanılması aynı şey değildir.
Bu bölüm bir borcun ödenmesi. Bölüm 11'de çekiç ve ters çekici ölçerken ikisini de düşüşten sonra sınamıştık, çünkü kaynağın iddiası oydu. Ama aynı iki mumun yükselişten sonra başka adları var: asılı adam ve kayan yıldız. Mum aynı mum; değişen tek şey ondan önce ne olduğu. Bu, kitabın kurabileceği en temiz doğal deney — biçim sabit, bağlam değişken — ve sonucu, mum formasyonu öğretisinin temelindeki bir varsayımı doğrudan sınıyor.
Önce adları yerli yerine koyalım. Küçük gövdeli, tek yanı uzun fitilli iki mum var. Her birinin, önündeki harekete göre iki adı oluyor:
Uzun ALT fitil, düşüşten sonra — Çekiç (hammer). Dönüş işareti sayılır: alıcılar dipte devreye girdi.
Uzun ALT fitil, yükselişten sonra — Asılı adam (hanging man). Düşüş işareti sayılır: satıcılar ilk kez görünür oldu.
Uzun ÜST fitil, düşüşten sonra — Ters çekiç (inverted hammer). Dönüş işareti sayılır: alıcılar yukarıyı denedi.
Uzun ÜST fitil, yükselişten sonra — Kayan yıldız (shooting star). Düşüş işareti sayılır: yukarısı reddedildi.
Dört ad, iki biçim. Öğretinin söylediği şey açık: aynı mum, bağlama göre zıt anlamlar taşır. Çekiç yükseliş getirir, asılı adam düşüş getirir — oysa ikisi grafikte birbirinden ayırt edilemez. Bu iddianın güzelliği, doğrudan ölçülebilir olmasıdır: aynı biçimi iki bağlamda ayrı ayrı ölçer, sonuçları yan yana koyarız. Bölüm 11'de iki hücreyi doldurmuştuk; bu bölümde kalan ikisini dolduruyoruz ve tablo tamamlanıyor.
BIST'in bütün hisselerinde, 2022'den bugüne 570.860 günlük mum tarandı. Bunların 137.561'i yükselişten sonra — yani önceki beş günde en az %5 yükselmiş. O bağlam içinde 4.304 kayan yıldız ve 3.053 asılı adam bulundu. Her ölçümde kontrol grubu, aynı yükselişi yaşamış ama o biçimde olmayan günler — Bölüm 14'ün kuralı.
Bu şart. İki bölümün sayıları karşılaştırılacaksa tanım değişemez. Gövde menzilin en çok %30'u, uzun fitil en az %60'ı, karşı fitil en çok %10'u — hepsi Bölüm 11'deki eşiklerin aynısı. Bağlam eşiği de aynı: önceki beş günde %5 hareket. İzleyen ufuk da aynı: beş işlem günü. Kitabın gösterge bölümlerinde 20 günlük ufuk kullandık; mum bölümlerinde beş, çünkü tek mumluk bir işaretin etkisini aylarca sürdürmesini beklemek mantıklı değil.
Dört hücre, dört ayrı ölçüm. Sol sütun Bölüm 11'den geliyor, sağ sütun bu bölümün ölçümü. İlk bakışta göze çarpan şey, öğretinin beklediği simetrinin olmaması: dört hücreden yalnız ikisi eşiği geçiyor ve geçenlerin ikisi de kaynağın dediği yönde değil.
Öğreti şunu gerektirir: sol sütun artı (dönüş yukarı), sağ sütun eksi (dönüş aşağı). Ölçümde sol üst hücre eşiği geçemiyor (çekiç, t = −0,93), sol alt hücre iddianın tersine eksi (ters çekiç, t = −5,00), sağ üst hücre iddianın tersine artı (asılı adam, t = 5,55) ve sağ alt hücre eşiği geçemiyor (kayan yıldız, t = −1,46). Dört tahminin dördü de tutmadı.
Sağ üst hücreye yakından bakalım, çünkü bölümün en güçlü sayısı orada. Yükselişten sonra gelen asılı adam mumlarından sonraki beş günde getiri %2,80; aynı yükselişi yaşamış ama asılı adam olmayan günlerde %1,42. Fark +1,37 puan, t = 5,55. Yani düşüş habercisi sayılan formasyon, ölçümde yükselişin habercisi.
Burada duraksamak gerekiyor. "Ters çıktı" demek kolay; ama bir bulgunun gerçek bir mekanizmadan mı yoksa gürültüden mi geldiğini ayırt etmek için kitapta iki testimiz var. İkisini de uygulayalım.
Birinci test Bölüm 15'ten: tanımı sıkılaştır. Mekanizma gerçekse, formasyon daha belirgin oldukça etki artmalı. Alt fitil eşiğini %60'tan %80'e çektiğimizde etki +1,37 puandan +2,52 puana çıkıyor, t değeri 5,55'ten 6,39'a yükseliyor. Üç basamağın üçü de sırayla diziliyor. Test geçildi.
İkinci test bağlamı sıkılaştırıyor. Önceki yükseliş eşiğini %3'ten %12'ye çektiğimizde etki +0,98 puandan +3,21 puana çıkıyor. Dört basamağın dördü de sırayla. Yani asılı adam, önündeki yükseliş ne kadar sertse o kadar güçlü bir devam işareti.
İki testi de geçmek önemli. Kitapta çoğu formasyon ya eşiği hiç geçmedi ya da geçti ama sıkılaştırınca etkisi eridi (cımbızda böyle olmuştu). Asılı adamda ikisi de düzenli biçimde artıyor — bu, arkasında gerçek bir şey olduğunun işareti. Mekanizma zor değil: uzun alt fitil, gün içinde satış geldiğini ama alıcıların fiyatı geri aldığını gösterir. Yükseliş trendinde bu, satıcının belirmesi değil alıcının gücünün sınanıp kanıtlanması demektir. Kaynak aynı mumu "satıcılar göründü" diye okuyor; veri "alıcılar kazandı" diyor.
Kaynak fasikül bir şart daha koyuyor: asılı adamın gövdesi kırmızı olursa sinyal güçlenir. Mantığı anlaşılır — kırmızı gövde, kapanışın açılışın altında olması demek, yani satıcı baskısının kanıtı. Bölüm 18'in şart kaldırma testiyle bakalım.
Sonuç, şartın tam tersini söylüyor. Kırmızı gövdeli asılı adamlarda etki yok: −0,13 puan, t = −0,42. Yeşil gövdeli olanlarda ise +2,20 puan, t = 6,46. Yani formasyonun bütün gücü, kaynağın elediği yarısından geliyor.
Bu, Bölüm 18'de kurduğumuz testin en pahalı sonucu. Kaynağın "gövde kırmızı olmalı" şartını uygulayan biri, formasyonun bütün etkisini kaybediyor — çünkü etki yeşil gövdelilerde (+2,20 puan, t = 6,46). Ve bu tutarlı: yeşil gövde, kapanışın açılışın ÜSTÜNDE olması demek; uzun alt fitille birleşince tablo "satış geldi, alıcılar geri aldı, gün artıda kapandı" oluyor. Alıcı gücünün üç ayrı kanıtı.
Buradan çıkan daha genel bir ders var. Kaynak fasikül, mumu gövdesinden okuyor: kırmızı gövde satıcı, yeşil gövde alıcı. Ölçüm ise fitilin gövdeden daha çok bilgi taşıdığını söylüyor — ve ikisi çeliştiğinde fitil kazanıyor. Mantığı şu: gövde yalnız iki noktayı (açılış ve kapanış) karşılaştırır; fitil ise gün içinde denenip başarısız olmuş bir fiyat seviyesini işaretler. Reddedilmiş bir seviye, iki nokta arasındaki farktan daha çok şey anlatıyor.
Sol alt hücreye, kayan yıldıza geçelim. Standart bağlamda (%5 yükseliş) etki −0,21 puan ve t = −1,46 — eşiği geçemiyor. Yani "kayan yıldız düşüş getirir" iddiası, olağan bir yükselişin ardından desteklenmiyor. Ama bağlam eksenine bakmadan sonuca varmayalım.
Burada eksen düzenli biçimde aşağı iniyor ve en sert dilimde eşiği geçiyor: önceki beş günde %12'yi aşan bir yükseliş varsa, kayan yıldız sonrası getiri kontrol grubundan −1,07 puan düşük (t = −3,31). Bu, kitapta mum formasyonları arasında kaynağın dediği yönde çalışan sayılı bulgulardan biri — ama şartı var: yükseliş sert olmalı.
Açıklama, asılı adamınkinin aynadaki hâli. Uzun üst fitil, fiyatın yukarı denendiğini ama geri itildiğini gösterir. Sıradan bir yükselişte bu gündelik bir dalgalanmadır; %12'lik bir sıçramanın ardından ise alıcıların gücünün tükendiği bir noktayı işaretler. Yani bilgi taşıyan şey mumun kendisi değil, mum ile önündeki hareketin birleşimi. Bu, kitapta bağlamın gerçekten fark yarattığı az sayıda yerden biri.
Şimdi dört hücreyi ad olarak değil biçim olarak okuyalım. Adları bir kenara bırakıp yalnız "fitil nerede" diye sorarsak tablo çok daha basit hâle geliyor:
| Biçim | Bağlam | Fark | t | Yön |
|---|---|---|---|---|
| Uzun ÜST fitil | düşüşten sonra (ters çekiç) | −0,74 puan | −5,00 | eksi |
| Uzun ÜST fitil | yükselişten sonra (kayan yıldız) | −0,21 puan | −1,46 | eksi |
| Uzun ALT fitil | düşüşten sonra (çekiç) | −0,19 puan | −0,93 | etkisiz |
| Uzun ALT fitil | yükselişten sonra (asılı adam) | +1,37 puan | 5,55 | artı |
Tablo tek bir cümleye iniyor: uzun üst fitil her iki bağlamda da eksi yönde (yükselişten sonra eşiğin altında), uzun alt fitil yükselişten sonra artı. Yani taşınan bilgi formasyonun adı değil, fiyatın gün içinde nerede reddedildiği. Yukarıda reddedildiyse kötü haber — düşüşten sonra açıkça, yükselişten sonra zayıf da olsa. Aşağıda reddedilip geri alındıysa, hele bu bir yükselişin içindeyse, iyi haber.
Bu sonuç mum formasyonu öğretisinin bir varsayımını zayıflatıyor: adları çoğaltmak bilgiyi çoğaltmıyor. Dört ad ezberlemek yerine tek bir soru sormak yeterli.
Bu okuma, mum formasyonu bölümlerinin tamamıyla da uyumlu. Bölüm 10'da marubozunun — yani hiç fitili olmayan mumun — kitaptaki en güçlü doğrulanmış mum bulgusu olduğunu ölçmüştük (t = 9,26). Marubozuda fitil yok demek, denenip reddedilen bir seviye yok demek: fiyat açılıştan kapanışa tek yönde gitmiş. Fitilin yokluğu da, varlığı da aynı soruya cevap veriyor. Bölüm 08'de dojinin — gövdesi olmayan mumun — hiçbir şey söylemediğini bulmuştuk; doji iki yanda da fitillidir, yani iki yön de denenmiş ve ikisi de reddedilmiştir. Bilgi yok, çünkü sonuç berabere.
Son bir denetim. Bölüm 11'de, çekicin yalnız dipte mi çalıştığını sınamak için aynı biçimi yükselişten sonra da ölçmüş ve +1,37 puan (t = 5,53) bulmuştuk. O ölçüm, adını koymadan, bu bölümün asılı adamıydı. Bu bölümde ayrı bir betikle, ayrı bir sorguyla ölçtük ve +1,37 puan (t = 5,55) çıktı. İki bağımsız hesap aynı sayıyı veriyor — küçük fark, aradan geçen sürede veritabanına eklenen yeni günlerden. Bu tür denetimler kitabın kendi ölçümlerine güvenmesinin yolu.
Bu bölümde yaptığımız şeye çapraz doğrulama denir ve kitabın en sessiz ama en önemli alışkanlığı. Bir sayı iki ayrı betikten, iki ayrı sorgudan, iki ayrı günde çıkıp aynı geliyorsa, aradaki hata ihtimali ciddi biçimde azalır. Tek bir betikteki bir yazım hatası, bütün bir bölümü yanlış kurabilir — nitekim Bölüm 22'de kontrol grubunu yanlış eşleştirdiğimiz için olduğundan çok büyük bir etki ölçmüş, sonra düzeltmiştik. Kitabın birinci kuralı yanlış bilgi vermemekse, kendi sayılarımıza da kendimiz güvenmemeliyiz; onları da sınamalıyız.
Bu bölümün pratik sonuçları, kitapta alışık olduğumuzdan biraz farklı. Çoğu mum bölümünde vardığımız yer "bu formasyon bilgi taşımıyor" oluyordu; burada ise taşıyor — yalnız anlatılanın tersi yönde ve anlatılandan farklı bir şarta bağlı. Bu, bir aracı çöpe atmakla onu doğru okumayı öğrenmek arasındaki fark.
Asılı adamı satış sinyali saymayın — Ölçümde tam tersi çıktı: aynı bağlamdaki diğer günlerden 1,37 puan iyi getiri (t = 5,55). Üstelik iki sıkılaştırma testini de geçiyor — bu, kitapta ters yönde en sağlam doğrulanan formasyon.
Kırmızı gövde şartını unutun — Kaynağın koyduğu şart, işe yarayan vakaları eliyor. Yeşil gövdeli asılı adam 2,20 puan (t = 6,46); kırmızı gövdelide etki yok.
Kayan yıldızı yalnız sert yükselişten sonra okuyun — Sıradan bir yükselişten sonra eşiği geçmiyor. Önceki beş günde %12'yi aşan bir yükseliş varsa iddia edilen yönde çalışıyor (−1,07 puan, t = −3,31) — ama etki küçük.
Ada değil fitile bakın — Dört adın taşıdığı bilgi, tek bir soruya iniyor: fiyat nerede reddedildi? Uzun üst fitil her bağlamda eksi, uzun alt fitil yükselişten sonra güçlü artı. Adı ezberlemek gereksiz.
Bağlam gerçekten önemli — ama iddia edildiği gibi değil — Öğreti "aynı mum bağlama göre zıt anlam taşır" der ve bu kısmen doğru çıktı: alt fitilli mum iki bağlamda farklı davranıyor. Ama yön, öğretinin söylediğinin tersi.
Bu bölümün bulguları güçlü çıktı; tam da bu yüzden sınırlarını yazmak daha önemli. Güçlü bir sonuç, okuru sınırları unutmaya en çok davet eden sonuçtur.
Diğer pazarlar — Yalnız BIST, yalnız 2022 sonrası.
Hacim — Kaynak "asılı adam yüksek hacimle gelirse güçlenir" der. Bölüm 32'de hacmi ayrı ölçtük ama bu formasyonla kesiştirmedik.
Onay mumu — Kaynak ertesi günün onayını şart koşar; Bölüm 20'de onay şartını ayrıca ölçmüş ve yalnız tepede, ayı formasyonlarında katkı verdiğini bulmuştuk.
Farklı ufuklar — İzleyen getiri hep beş işlem günü.
Gerçek trend tanımı — Bağlam olarak beş günlük yüzde hareket kullanıldı; Bölüm 06'daki Dow anlamında bir trend tanımı değil.
Gövde büyüklüğü ekseni — Gövdeyi menzilin en çok %30'u diye sabitledik. Daha küçük gövdelerde etkinin artıp artmadığını ayrıca ölçmedik — fitil eşiğini sıkılaştırdık ama gövde eşiğini sabit tuttuk.
İşlem masrafı — Kitabın hiçbir ölçümünde masraf, kayma ve vergi hesaba katılmadı; ölçülen şey ham fiyat hareketidir.
Kayan yıldız ve asılı adam, Bölüm 11'deki iki biçimin yükselişten sonraki adlarıdır; mum aynı mum. Dört hücreli tablo tamamlandığında öğretinin beklediği simetri çıkmadı: dört tahminin dördü de tutmadı. Asılı adam tam ters çalışıyor — +1,37 puan (t = 5,55) — ve hem tanım hem bağlam sıkılaştırma testini geçerek bunun gerçek bir mekanizma olduğunu gösteriyor. Kaynağın "gövde kırmızı olmalı" şartı ise etkinin tamamını eliyor; bütün güç yeşil gövdelilerde (+2,20 puan, t = 6,46). Kayan yıldız yalnız %12'yi aşan sert yükselişlerden sonra, iddia edilen yönde çalışıyor (−1,07 puan, t = −3,31). Birleşik okuma ise dört adı tek soruya indiriyor: fiyat gün içinde nerede reddedildi?
Bu bölümün sorusu tek cümlede söylenebilir ve kitapta üçüncü kez soruluyor. Bölüm 23'te çift tepe ile çift tabanı ölçtük. Üçlü formasyon, tam olarak aynı şeyin bir uç daha eklenmiş hâli — ve kaynak onu daha güçlü, daha güvenilir diye anlatıyor. Öyleyse ölçüm basit: iki formasyonu aynı tanımla, aynı veriyle, aynı kontrol grubuyla ölçer ve aradaki farka bakarız. O fark, üçüncü ucun taşıdığı bilgidir.
Üçlü tepe (triple top), fiyatın yaklaşık aynı seviyeden üç kez geri çevrilmesi ve ardından aradaki dip seviyesinin — boyun çizgisinin — aşağı kırılmasıdır. Üçlü taban (triple bottom) bunun aynadaki hâli.
Şemadaki asıl mesaj şu: iki formasyon arasında bir uçtan başka fark yok. Boyun çizgisi aynı biçimde kuruluyor, kırılım aynı biçimde tanımlanıyor, hedef aynı biçimde hesaplanıyor. Bu, ölçüm için ideal bir durum — çünkü iki grubu karşılaştırdığımızda aradaki tek değişken gerçekten o üçüncü uç oluyor.
Kaynağın iddiası — Üç kez denenip geri çevrilen bir seviye, iki kez denenenden daha güçlü bir dirençtir; kırıldığında düşüş daha kesindir.
Sezgi neden inandırıcı — "Üç kez denedi, üçünde de başaramadı" cümlesi kulağa mantıklı gelir. Israrın başarısızlığı, tükenmişliğin kanıtı sayılır.
Ama ölçülebilir — İddia sayıya çevrilebiliyor: üçlü kırılım sonrası getiri, çift kırılım sonrası getiriden iyi olmalı. Bu bölüm tam olarak onu ölçüyor.
BIST'in bütün hisselerinde, 2021'den bugüne dört formasyon ayrı ayrı tarandı: 7.962 üçlü tepe, 9.881 üçlü taban, 15.384 çift tepe ve 17.313 çift taban. Her birinde kırılım, son uç kesinleştikten sonra aranıyor — aksi hâlde gelecek bilgisi sızdırmış olurduk. İzleyen getiri 20 işlem günü.
Bu şart, çünkü bölümün tek sorusu iki formasyonun karşılaştırılması. Yerel uç penceresi 5 gün, uçlar arası en az 10 gün, aradaki dip uçlardan en az %3 aşağıda, izleyen ufuk 20 işlem günü — hepsi Bölüm 23'teki değerlerin aynısı. Hatta iki formasyon aynı fonksiyonla bulunuyor; koda verilen tek parametre kaç uç aranacağı. Böylece aradaki farkın tanımdan değil yalnız uç sayısından geldiği garanti altına alınıyor.
Karşılaştırmaya geçmeden önce her formasyonu tek tek, kendi eş durumlu kontrol grubuna karşı ölçelim. Kontrol grubu Bölüm 14 ve 22'nin kuralıyla kuruldu: aynı hisse, aynı ay, önceki on günde benzer hareket yaşamış ama o gün kırılım olmayan günler.
| Formasyon | vaka | kırılım sonrası | kontrol | fark | t | sonuç |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Çift tepe (B23) | 14.341 | %2,06 | %0,89 | +1,17 | 6,53 | TERS |
| Üçlü tepe | 7.375 | %2,72 | %1,51 | +1,21 | 4,97 | TERS |
| Çift taban (B23) | 14.908 | %5,81 | %6,95 | −1,14 | −4,62 | TERS |
| Üçlü taban | 8.367 | %6,28 | %7,70 | −1,42 | −4,22 | TERS |
Dört satırın dördü de eşiği geçiyor ve dördü de iddia edilenin tersi yönde. Tepe formasyonları düşüş habercisi sayılır; kırılımdan sonra kontrol grubundan daha iyi getiri ölçtük. Taban formasyonları yükseliş habercisi sayılır; onlarda da kontrol grubundan daha kötü getiri var. Simetri tam: dört tahmin, dört ters sonuç.
Bu sonuç kitapta yeni değil. Bölüm 22'de omuz baş omuz kırılımı, Bölüm 23'te çift tepe, Bölüm 26'da ölüm çaprazı — hepsi aynı yöne çıkmıştı. Ortak yanları şu: üçü de bir hareket yaşandıktan SONRA tamamlanıyor. Boyun çizgisinin kırılması için fiyatın zaten düşmüş olması gerekir; ölçtüğümüz şey o düşüşün devamı değil, sonrasında gelen toparlanma. Formasyon bir tahmin değil, geçmişin gecikmeli raporu.
Şimdi bölümün merkezindeki ölçüme geliyoruz. Bu kez kontrol grubu rastgele günler değil — çift formasyonların kendisi. Yani soruyu doğrudan soruyoruz: üçlü kırılımlar, çift kırılımlardan farklı mı? Bu, Bölüm 18'de kurduğumuz şart kaldırma testinin formasyon hâli; kaldırdığımız şart "üçüncü uç".
Tepe tarafında fark var ve eşiği geçiyor — ama yönü kaynağın umduğu gibi değil. Üçlü tepe kırılımlarından sonra getiri %2,97; çift tepe kırılımlarından sonra %2,31. Üçlü, çiftten 0,67 puan daha iyi (t = 3,05). Yani üçüncü uç bir şey ekliyor: formasyonun iddia edilen yönde çalışmasını daha da azaltıyor. Taban tarafında ise hiçbir fark yok: 0,49 puan, t = 1,63 — eşiğin altında.
Kaynağın cümlesi şu: "üçlü tepe, çift tepeden daha güvenilir bir düşüş sinyalidir." Ölçümün cümlesi: üçlü tepe, çift tepeden 0,67 puan daha güçlü bir yükseliş getiriyor (t = 3,05). İkisi aynı ekseni ters yönde okuyor.
Mekanizma, bölümün ilk bulgusunun devamı. Üçüncü ucun oluşması, fiyatın bir kez daha o seviyeye çıkıp geri dönmesi demek — yani formasyon daha UZUN sürmüş, düşüş daha çok yaşanmış demektir. Kırılım geldiğinde hareket daha da eskimiştir. Üçüncü uç bilgi taşıyor; taşıdığı bilgi "daha güvenilir düşüş" değil, "daha geç kalınmış sinyal".
Tanımın kalbinde bir şart var: üç ucun yaklaşık aynı seviyede olması. Kaynak bunu formasyonun ayırt edici özelliği sayıyor. Bölüm 15'in aracıyla sınayalım: uçlar birbirine yaklaştıkça etki artmalı.
Eksen düzensiz ve yön kaynağın aleyhine. Üç ucun birbirine en yakın olduğu dilimde (%1,5'ten az fark) etki 0,21 puan ve t = 0,08 — sıfıra bu kadar yakın bir sonuç, formasyonun o dilimde hiçbir şey söylemediği anlamına gelir. Uçların en uzak olduğu dilimde ise etki 1,21 puan (t = 3,02) ile en yüksek. Yani formasyon ne kadar "güzel" görünürse, o kadar az bilgi taşıyor.
Bölüm 15'te kurduğumuz kural şuydu: bir mekanizma gerçekse, tanımı sıkılaştırdıkça etki ARTMALI. Cımbızda azalmıştı ve formasyonun bilgi taşımadığına hükmetmiştik; kicker'da artmıştı ve taşıdığına. Burada etki artmıyor, hatta ters yönde gidiyor.
Bunun anlamı şu: ölçtüğümüz şey "üç eşit uç" değil. Etkiyi üreten şey, fiyatın bir bölgede uzun süre sıkışıp sonra aşağı kırılması — uçların birbirine ne kadar eşit olduğu fark etmiyor. Formasyonun adını taşıyan şart, ölçümde boş çıkıyor.
Bir itirazı burada karşılamak gerekiyor: belki de en eşit üçlüler çok az olduğu için ölçüm oradan sonuç çıkaramıyordur. Haklı bir kuşku — o dilimde yalnız 46 vaka var. Ama eksenin geri kalanı da kaynağın lehine değil: ikinci ve üçüncü dilimler de eşiği geçemiyor, tek geçen dilim uçların en uzak olduğu dilim. Yani eksen düzensiz, ama eğilimi kaynağın tersine: en eşit dilim en zayıf, en uzak dilim en güçlü.
Ortalama bir sayıdır; tek bir örnek onu somutlaştırır. Aşağıdaki grafik, üç ucu birbirine çok yakın — yani ders kitabı tanımına olabildiğince uyan — bir vakayı gösteriyor.
BIMAS, 01.10.2025 ile 05.12.2025 arasında üç kez aynı bölgeden geri çevrildi; üç ucun en yükseği ile en düşüğü arasındaki fark yalnız %1,8 — ders kitabındaki kadar eşit. 05.12.2025 tarihinde boyun çizgisi aşağı kırıldı, yani klasik tanımıyla satış sinyali. İzleyen yirmi işlem gününde fiyat %8,5 yükseldi.
Bu tek örnek hiçbir şey kanıtlamaz; zaten ölçümün ortancasına yakın olduğu için seçildi, en çarpıcı olanı olduğu için değil. Ama ölçülen ortalamanın nasıl bir şeye benzediğini gösteriyor: formasyon ders kitabındaki gibi, sonuç ders kitabındakinin tersi.
Kaynak bir de hedef veriyor: kırılımdan sonra fiyatın, formasyonun derinliği kadar yol alması beklenir. Bunu da iki formasyon için ayrı ayrı ölçtük — ve kontrol grubuyla karşılaştırdık, çünkü hedefe ulaşma oranı tek başına anlamsızdır: oynak bir hisse her hedefe ulaşır.
| Formasyon | vaka | hedefe ulaştı | kontrol grubu | fark |
|---|---|---|---|---|
| Çift tepe (B23) | 14.341 | %18,6 | %14,7 | +3,8 puan |
| Üçlü tepe | 7.375 | %8,4 | %6,0 | +2,4 puan |
| Çift taban (B23) | 14.908 | %55,2 | %46,9 | +8,2 puan |
| Üçlü taban | 8.367 | %44,9 | %38,1 | +6,7 puan |
Tabloda iki şey var. Birincisi: her formasyon kontrol grubundan biraz daha sık hedefe ulaşıyor — yani hedef fikri tamamen boş değil. İkincisi ve daha önemlisi: üçlü, çiftten daha AZ ulaşıyor. Üçlü tepede oran %8,4, çift tepede %18,6. Sebep basit — üçlü formasyonlar daha uzun sürdüğü için daha derin oluyor, derin formasyonun hedefi de daha uzağa düşüyor. "Daha güvenilir" nitelemesi bu ölçütte de desteklenmiyor.
Buradaki kontrol grubu karşılaştırması, kitabın baştan beri savunduğu bir noktanın en açık örneği. "Üçlü tabanların %45'i hedefe ulaşıyor" cümlesi tek başına etkileyici görünür — ama aynı dönemde, aynı hisselerde, formasyon olmayan günlerin de %38'i o mesafeyi katediyor. Oynak bir piyasada fiyat zaten çok yol alır; hedefe ulaşma oranının anlamı, ancak ulaşmayanlarla değil formasyonsuz günlerle karşılaştırıldığında ortaya çıkar. Kontrolsüz bir oran, formasyonun değil piyasanın oynaklığının ölçüsüdür.
Kitapta "üç" sayısını üçüncü kez sınadık ve üçünde de aynı yere vardık. Bölüm 19'da üç beyaz askerde üçün özel olmadığını, iki ve dört mumluk serilerin de benzer davrandığını bulmuştuk — orada bilgi taşıyan şey sayı değil, mumların uzun gövdeli ve kısa gölgeli olmasıydı. Bölüm 20'de three inside/outside formasyonlarında onay mumunun dipte hiçbir şey eklemediğini ölçtük (katkısı yalnız tepede çıkmıştı). Şimdi üçlü formasyonda üçüncü ucun eklediği tek şeyin gecikme olduğunu görüyoruz.
Teknik analiz "üç" ile doludur: üç beyaz asker, üçlü tepe, üç kara karga, three inside up. Bunun sebebi piyasada üç sayısının özel olması değil, anlatının üç ile güçlenmesi. Bir kural "iki kez denedi" dediğinde tereddütlü, "üç kez denedi" dediğinde kesin duyulur. Ama ölçüm üç kez sordu ve üçünde de aynı cevabı verdi: sayının kendisi bilgi taşımıyor. Taşıyan şey, o sayının arkasındaki fiyat hareketi — ve o hareket iki ile üç arasında ölçülebilir biçimde değişmiyor.
Bu bölümde dört formasyonun kendi ölçümü, iki üçlü-çift kıyası, sekiz tolerans dilimi ve dört hedef sayımı — toplam on sekiz test yapıldı. Bölüm 11'in kuralıyla eşik ~3. Üçlü-çift tepe kıyası (t = 3,05) ve en gevşek tolerans dilimi (t = 3,02) bu eşiğe tam sınırda oturuyor; ikisini de "sınırda" diye anıyoruz.
| Test | Fark | t | ~3 eşiği |
|---|---|---|---|
| Çift tepe kırılımı ters yönde | +1,17 puan | 6,53 | geçti |
| Çift taban kırılımı ters yönde | −1,14 puan | −4,62 | geçti |
| Üçlü tepe kırılımı ters yönde | +1,21 puan | 4,97 | geçti |
| Üçlü taban kırılımı ters yönde | −1,42 puan | −4,22 | geçti |
| Üçüncü uç · tepe (ters yönde katkı) | +0,67 puan | 3,05 | sınırda |
| En eşit üçlü daha güçlü (kaynağın şartı) | +0,21 puan | 0,08 | geçemedi |
| Üçüncü uç · taban | +0,49 puan | 1,63 | geçemedi |
Üçlüyü çiftten güçlü saymayın — Ölçümde üçlü tepe, çift tepeden 0,67 puan daha çok yükseliş getiriyor (t = 3,05). "Daha güvenilir düşüş sinyali" nitelemesi bu veride tersine çıktı.
Uçların eşitliğini aramayın — Üç ucun birbirine en yakın olduğu dilimde etki sıfır (t = 0,08). Formasyonu "güzel" yapan şey, onu bilgi taşır yapmıyor.
Kırılımı satış sinyali saymayın — Dört formasyonun dördü de iddia edilenin tersi yönde çıktı. Bu, Bölüm 22'deki omuz baş omuz ve Bölüm 26'daki ölüm çaprazı bulgularıyla aynı desen: kırılım anı, hareketin zaten yaşandığı andır.
Hedefi beklenti olarak kurmayın — Üçlü tepede hedefe ulaşma %8,4 — yani on vakadan dokuzunda hedef tutmuyor. Üstelik çift tepenin (%18,6) altında.
Formasyonun seyrekliği güç değildir — Üçlü tepe 7.962 kez, çift tepe 15.384 kez bulundu. Nadir olan şey dikkat çeker; Bölüm 09'da mezar taşı, Bölüm 26'da ölüm çaprazı için de aynısını söylemiştik.
Diğer pazarlar — Yalnız BIST, yalnız 2021 sonrası.
Hacim — Kaynak "üçüncü tepede hacim düşmeli" der. Bölüm 32'de hacmi ayrı ölçtük ama bu formasyonla kesiştirmedik.
Dört ve daha fazla uç — Yalnız iki ve üç uç ölçüldü. Dört uçlu formasyon nadirdir ama bu eksenin devamıdır.
Uçlar arası süre — Bölüm 23'te süreyi eksen olarak ölçmüştük; üçlüde bunu yapmadık.
İşlem masrafı — Hiçbir ölçümde masraf ve kayma hesaba katılmadı.
Üçlü tepe ve üçlü taban, çift formasyonların bir uç eklenmiş hâlidir; kaynak onları "daha güçlü, daha güvenilir" sayar. Ölçüm üç şey söylüyor. Birincisi, dört formasyonun dördü de iddia edilenin tersi yönde çalışıyor — tepe kırılımları yükseliş, taban kırılımları düşüş getiriyor. İkincisi, üçüncü uç gerçekten bir şey ekliyor ama eklediği şey güvenilirlik değil gecikme: üçlü tepe, çift tepeden 0,67 puan daha çok yükseliş getiriyor (t = 3,05). Üçüncüsü, formasyonun adını taşıyan "üç eşit uç" şartı ölçümde boş çıkıyor — uçların en eşit olduğu dilimde etki sıfıra yapışıyor (t = 0,08). Kitapta "üç" sayısını üçüncü kez sınadık; üçünde de sayının kendisi bilgi taşımadı.
Kaynak seride bunlar üç ayrı ders. Biri yavaş dönüşü, biri keskin dönüşü, biri de yavaş dönüşün üstüne küçük bir ayrıntı ekleneni anlatıyor. Ama üçüne birden baktığınızda görülen şey şu: hepsi aynı zincir — bir düşüş, bir dip, bir toparlanma, bir kırılım. Değişen tek şey dibin biçimi. Öyleyse üçünü üç ayrı ölçümle değil, tek bir eksende ölçmek daha doğru: taban ne kadar geniş?
Üçünü de aynı çerçeveye oturtalım. Her birinde fiyat bir tepeden düşüyor, bir dip yapıyor, sonra toparlanıp o tepeyi yeniden aşıyor. Aşma anı hepsinde aynı biçimde tanımlanabilir — ve biz ölçümü tam orada, kırılım anında başlatıyoruz.
V dönüşü — V-bottom — Dip keskindir; fiyat dipte durmaz, iner ve hemen döner. Kaynak bunu "panik satışı ve ani toparlanma" diye okur ve en riskli biçim sayar.
Yuvarlak taban — rounding bottom, saucer — Dip geniştir; fiyat haftalarca dip bölgesinde sürünür. Kaynağa göre en güvenilir biçim: satıcılar yavaş yavaş tükenmiş, alıcılar sessizce birikmiştir.
Fincan-kulp — cup and handle — Yuvarlak tabanın üstüne bir şart daha: fiyat fincanın ağzına gelince hemen kırmaz, küçük bir geri çekilme yapar. O geri çekilmeye kulp denir ve kırılımı "doğruladığı" söylenir.
Üçünün ayrı dersler hâline gelmesinin bir tarihi var. Yuvarlak taban ve V dönüşü, klasik grafik analizi kitaplarının yüz yıllık repertuvarından gelir. Fincan-kulp ise çok daha yenidir: 1980'lerde William O'Neil tarafından tanımlandı ve kendi hisse seçim yönteminin (CAN SLIM) parçası olarak yaygınlaştı. Yani üç formasyon aynı kaynaktan değil, ayrı geleneklerden geliyor — ve bu, aynı grafik olgusunun farklı zamanlarda farklı adlarla yeniden keşfedilmiş olabileceğini düşündürüyor. Ölçüm bu şüpheyi sınamak için iyi bir yer.
Bu üç tanım yan yana konunca kaynağın söylediği şey tek bir cümleye iner: dip ne kadar genişse, kırılım o kadar güvenilirdir. V en solda, yuvarlak taban en sağda, fincan-kulp ise en sağın da ötesinde. Bu, doğrudan ölçülebilir bir iddia — çünkü dibin genişliği bir sayıdır. Bölüm 15'te öğrendiğimiz gibi, bir iddia eksene çevrilebiliyorsa sınanabilir demektir.
BIST'in bütün hisselerinde, 2021'den bugüne şu zincir arandı: (1) bir dip — kendisinden önceki ve sonraki yirmi günün en düşüğü; (2) o dipten önceki altmış gün içinde en az %15 düşüş; (3) dipten sonra fiyatın o düşüşün başladığı tepeyi kapanışla yeniden aşması. Üçüncü adım kırılım anıdır ve ölçüm oradan başlar. Toplam 6.241 vaka bulundu; 1.757'sinde kırılım öncesi kulp vardı. Eş durumlu kontrol bulunabilen 4.950 vaka ölçüme girdi.
Dibin "geniş" mi "keskin" mi olduğunu gözle değil sayıyla ayırmak gerekiyordu. Kullandığımız ölçü şu: dip seviyesinin %5'i içinde kaç gün geçirildiği. V dönüşünde bu sayı bir-üç gündür; fiyat dibe iner ve hemen çıkar. Yuvarlak tabanda haftalara, bazen aylara yayılır. Ölçü, formasyonun adına değil davranışına bakıyor — böylece "bu bir V mi yuvarlak mı" tartışmasına girmeden eksenin tamamı taranabiliyor.
Bütün dönüşleri tek grup olarak ölçelim. Kırılım günlerinde izleyen yirmi günlük getiri %7,74; aynı hissede, aynı ayda, önceki on günde benzer hareket yaşamış kontrol günlerinde %8,84. Fark −1,10 puan, t = −2,47.
t = −2,47, Bölüm 09'un |t| ≥ 2 eşiğini geçiyor ama bu bölümde on ayrı test var ve Bölüm 11'in kuralıyla eşik ~3'e çekiliyor. Yani bu sayıyı “dönüş formasyonları zarar veriyor” diye okumak yanlış olur. Doğru okuma şu: kırılım sonrası getiri, benzer durumdaki günlerden ayırt edilemiyor. Kırılım sonrası getiri %7,74 ile iyi görünüyor — ama o dönemde kontrol günleri de %8,84 getirmiş. Formasyonun kendisi fazladan bir şey söylemiyor.
Asıl sınav bu eksende. Kaynağın iddiası doğruysa çubukların soldan sağa — yani V'den yuvarlağa — iyileşmesi gerekir. Ölçüm: dipte 1-4 gün geçiren vakalarda fark −2,47 puan (t = −1,27); dipte 18 günden fazla geçirenlerde −0,90 puan (t = −1,55); aradaki iki dilim bu ikisinin arasında sıralanıyor. Sıralama kaynağın dediği yönde, ama dört dilimin dördü de eşiğin altında ve aralarındaki farklar gürültüden ayırt edilemiyor.
Bu, bölümün ana bulgusu. Kaynak üç ayrı ders anlatıyor ve aralarında bir güvenilirlik sıralaması kuruyor; ölçümde o sıralamanın karşılığı yok. Dibin keskin mi geniş mi olduğu, kırılım sonrasına dair ölçülebilir bir şey söylemiyor.
Bu, kitapta tekrar eden bir deseni bir kez daha gösteriyor: bir biçime ayrı bir ad vermek, onu ayrı bir olgu yapmıyor. Bölüm 33'te dört adın iki biçime, Bölüm 34'te "üç"ün hiçbir şeye indiğini görmüştük. Burada üç ad tek bir zincire iniyor.
Burada şunu sormak yerinde: nasıl bir sonuç kaynağı doğrulardı? Cevabı önceden yazmak, ölçümü dürüst tutmanın en iyi yollarından biri. Kaynağın haklı olması için en dar dilimin belirgin biçimde eksi, en geniş dilimin belirgin biçimde artı çıkması ve aradaki iki dilimin bunları sırayla bağlaması gerekirdi — Bölüm 25'teki periyot ekseninde ya da Bölüm 27'deki RSI ekseninde gördüğümüz türden, eşiği rahatça geçen bir düzen. Orada eksenler konuşuyordu; burada susuyor.
Fincan-kulp, yuvarlak tabana bir şart ekliyor: kırılımdan önce küçük bir geri çekilme. Bölüm 18'in aracıyla bakalım — şartı kaldırıp sonuca bakıyoruz. Kontrol grubu bu kez rastgele günler değil, kulpsuz kırılımların kendisi.
Kulplu kırılımlarda izleyen getiri %6,39, kulpsuzlarda %7,96. Fark −1,57 puan, t = −2,38 — yani kulp, kırılımı doğrulamak bir yana, hafifçe kötüleştiriyor. Ama bu sayı da eşiği geçmiyor; "kulp zarar verir" diyemeyiz. Diyebileceğimiz tek şey, kulbun iddia edilen faydasının ölçümde görünmediği.
| Kulp derinliği | vaka | kulpsuza göre fark | t | ~3 eşiği |
|---|---|---|---|---|
| %5 – %8 | 450 | −2,19 puan | −2,44 | eşik altı |
| %8 – %12 | 536 | −0,75 puan | −0,81 | eşik altı |
| %12 – %20 | 517 | −3,15 puan | −3,05 | sınırda |
| %20 – %50 | 252 | +1,14 puan | 0,59 | eşik altı |
Tabloda aranan şey bir düzendi: kulp sığlaştıkça etki artmalı ya da azalmalıydı. Onun yerine sayılar zıplıyor — eksi, neredeyse sıfır, daha eksi, sonra artı. Düzensizlik, arkada bir mekanizma olmadığının işaretidir. Bölüm 15'te cımbız için, Bölüm 34'te üçlü tepenin tolerans ekseninde aynı şeyi görmüştük. Bir dilimin eşiğe yaklaşması (t = −3,05) tek başına bir şey ifade etmez; on testin yapıldığı bir bölümde bir dilimin öne çıkması beklenen bir şeydir.
Ölçtüğümüz ortalamanın neye benzediğini tek bir vakayla görelim. Aşağıdaki grafik ders kitabı oranlarına uyan bir örnek: taban geniş, kulp fincan derinliğinin yaklaşık üçte biri kadar.
ASELS, 18.05.2022 tarihinde dip yaptı; o dipten önceki tepe, fincanın ağzını belirliyor. Fiyat haftalarca dip bölgesinde süründü — yani ders kitabındaki yuvarlak taban. Ağza geldiğinde hemen kırmadı, önce geri çekildi (kulp), sonra 09.09.2022 tarihinde kapanışla ağzı aştı. İzleyen yirmi işlem gününde fiyat %7,4 yükseldi.
Bu örnek, formasyonun neden bu kadar ikna edici göründüğünü de gösteriyor. Grafiğe sonradan bakan biri her şeyi yerli yerinde görür: düşüş, sabırlı bir taban, ağza dönüş, kısa bir tereddüt, sonra kırılım ve yükseliş. Anlatı kusursuz. Ama o anda, kulbun ortasında duran bir yatırımcı için tablo bambaşkadır — o noktada fiyat geri çekilmektedir ve bunun bir kulp mu yoksa yeni bir düşüşün başlangıcı mı olduğu henüz bilinmez. Formasyonlar geriye bakıldığında net, ileriye bakıldığında bulanıktır; ölçümün varlık sebebi de budur.
Bu bölümde dikkat çekici bir şey var ve üstünü örtmek yerine açıkça yazmak gerekiyor: ölçülen farkların neredeyse hepsi aynı yönde — eksi. Genel sonuç eksi, dört genişlik diliminin dördü eksi, kulp farkı eksi. On ölçümün dokuzu aynı işaretli; yalnız en derin kulp dilimi artı. Bu, tesadüf gibi durmuyor.
Aynı yöne bakan dokuz ölçüm insanı "demek ki gerçekten zarar veriyor" demeye çağırır. Ama iki sebeple durmak gerekiyor. Birincisi, bu ölçümler bağımsız değil: aynı vakaların alt kümeleri. Genel sonuç eksiyse, onu oluşturan dilimlerin çoğunun da eksi çıkması şaşırtıcı olmaz — dokuz ayrı kanıt değil, bir kanıtın dokuz parçası. Bölüm 27 ve 28'de göstergeler için söylediğimiz şeyin aynısı.
İkincisi, en güçlü sayılar bile (genel sonuçta t = −2,47, tek bir kulp diliminde −3,05) on testlik bir bölümde eşiğe ancak dokunuyor; o tek dilim de yalıtık. Kitabın kuralı burada net: "etki yok" demiyoruz, "etki gösteremedik" diyoruz. Belki daha uzun bir veri geçmişiyle ya da daha sıkı bir kulp tanımıyla ortaya çıkar. Ama bugünkü veriyle, bu formasyonlara dayanarak bir karar vermek için elimizde yeterli kanıt yok.
Bu ayrım kitabın tamamı için geçerli. Bölüm 08'de doji, Bölüm 15'te cımbız, Bölüm 20'de dipteki onay mumu için de "etki gösteremedik" dedik — "bu formasyonlar işe yaramaz" demedik. Aradaki fark küçük görünür ama değildir: birincisi elimizdeki veriyle ne söyleyebileceğimizi anlatır, ikincisi söyleyemeyeceğimiz bir şeyi iddia eder. Bir ölçümün söyleyebileceği en dürüst şey bazen "bilmiyorum"dur.
Bu bölümde bir genel ölçüm, dört genişlik dilimi, bir kulp kıyası ve dört kulp derinliği dilimi — toplam on test yapıldı. Bölüm 11'in kuralıyla eşik ~3. Aşağıdaki tablo, tek bir dilimin sınırda kaldığını, hiçbir satırın eşiği açıkça geçmediğini gösteriyor.
| Test | Fark | t | ~3 eşiği |
|---|---|---|---|
| Tüm dönüşler, kontrole karşı | −1,10 puan | −2,47 | geçemedi |
| V dönüşü (dipte 1-4 gün) | −2,47 puan | −1,27 | geçemedi |
| Yuvarlak taban (dipte 18+ gün) | −0,90 puan | −1,55 | geçemedi |
| Kulp şartı (kulplu eksi kulpsuz) | −1,57 puan | −2,38 | geçemedi |
| Kulp derinliği %12-%20 (en güçlü dilim) | −3,15 puan | −3,05 | sınırda · yalıtık |
Bu bölümün pratik çıktıları, kitapta alıştığımızdan daha temkinli. Elimizde bir şeyin yanlış olduğunu gösteren kanıt yok; olduğunu gösteren de yok. Böyle durumlarda yapılacak şey, aracı ne kullanmak ne de atmak — ona dayanarak karar vermemek.
Dibin biçimine göre ayrım yapmayın — Dört genişlik diliminin dördü de eşiğin altında. V dönüşü ile yuvarlak taban arasında ölçülebilir bir fark bulamadık; "yuvarlak daha güvenilir" nitelemesi bu veride desteklenmedi.
Kulbu doğrulama saymayın — Kulplu kırılımlar, kulpsuzlardan 1,57 puan daha kötü getiri verdi (t = −2,38). Eşiği geçmiyor, yani "kulp zarar veriyor" da diyemeyiz — ama "kulp doğrular" iddiası için hiçbir destek yok.
Kırılımı tek başına alım gerekçesi yapmayın — Bütün dönüşlerin ortalaması kontrol grubunun 1,10 puan altında. Eşiği geçmiyor ama iddia edilen yönde de değil.
Formasyonu sonradan adlandırmaya dikkat — Bir dip oluşurken onun V mi yuvarlak mı olacağı bilinmez; bu ancak sonradan bellidir. Geriye dönüp "işte yuvarlak tabandı" demek kolay, o anda karar vermek başka şeydir.
Buradan çıkan olumlu sonuç — Dönüş formasyonları kötü de değil: kırılımdan sonraki 20 günde ortalama %7,74 getiri var. Sadece bu, o dönemde benzer durumdaki hisselerin getirisinden farklı değil.
Bu bölümde liste özellikle uzun, çünkü sonuç olumsuz. Bir ölçüm etki bulamadığında, bulamamasının sebebi gerçekten etki olmaması kadar ölçümün kendisi de olabilir — ve hangi ihtimalin geçerli olduğunu okurun tartabilmesi için sınırların açıkça yazılması gerekir.
Diğer pazarlar — Yalnız BIST, yalnız 2021 sonrası.
Kulbun klasik şartları — Ders kitabı kulbun sığ (fincanın en çok üçte biri) ve üst yarıda olmasını ister. Biz yalnız "en az %5 geri çekilme" dedik; daha sıkı tanım başka sonuç verebilir.
Hacim — Kaynak fincanın dibinde hacmin kuruması, kırılımda patlamasını ister. Bölüm 32'de hacmi ayrı ölçtük ama bu formasyonla kesiştirmedik.
Diamond formasyonu — Kaynak fasikül 29'da V dönüşüyle birlikte anlatılıyor; tanımı öznel olduğu için ölçmedik.
Kırılım tanımı — Önceki tepenin kapanışla aşılması kullanıldı. Yüzdelik tampon (ör. %2 aşma) eklemek sonucu değiştirebilir.
Yuvarlak taban, V dönüşü ve fincan-kulp kaynakta üç ayrı ders; ölçümde tek bir zincirin üç biçimi. Üçünü tek eksende — dibin genişliğinde — ölçtük ve eksen sessiz çıktı: sıralama kaynağın dediği yönde ama dört dilimin dördü de eşiğin altında, aralarındaki farklar gürültüden ayırt edilemiyor. Fincan-kulbun eklediği "kulp" şartı da eşiği geçmiyor (−1,57 puan, t = −2,38) ve kulp derinliği ekseni düzensiz — arkada bir mekanizma yok.
Bölümün asıl katkısı belki de bir yöntem dersi: ölçülen on farkın dokuzu aynı yönde çıktı ama hiçbiri eşiği açıkça geçmedi. Tutarlı işaret, kanıt değildir — hele ölçümler birbirinin alt kümesiyse. Bu yüzden bu bölümün sonucu "etki yok" değil, "etki gösteremedik".
Önceki bölümde üç dönüş formasyonunu tek eksende ölçmüştük. Şimdi aynı şeyi üç devam formasyonu için yapıyoruz. Bunlar grafiğin en tanıdık şekilleri: sert bir yükselişin ardından gelen kısa bir duraklama ve sonra hareketin kaldığı yerden sürmesi. Kaynak üçünü ayrı ders olarak anlatıyor ve aralarında bir güvenilirlik sıralaması kuruyor. Biz yine tek soruyla yaklaşıyoruz: molanın biçimi, sonrasına dair bir şey söylüyor mu?
Üçünde de aynı üç parça var. Önce direk: kısa sürede yaşanan sert bir yükseliş. Sonra mola: fiyatın dar bir bantta oyalandığı dönem. Sonra kırılım: molanın tepesinin aşılması. Formasyonların adı, yalnız ortadaki parçanın biçiminden geliyor.
Bayrak — flag — Mola, trende aykırı eğimli dar bir kanaldır; yükselişten sonra hafifçe aşağı eğimli. Kaynak bunu en klasik ve en güvenilir biçim sayar.
Flama ve kama — pennant, wedge — Mola daralır: alt ve üst sınır birbirine yaklaşır. Flama küçük bir simetrik üçgene benzer; kamada iki çizgi de aynı yöne eğimlidir.
Dikdörtgen — rectangle — Mola yataydır: fiyat aynı genişlikte bir bantta gider gelir. Destek ve direnç birkaç kez sınanır.
Ortak iddia — Üçünde de mola bir dinlenmedir; kırılımla birlikte trend kaldığı yerden devam eder. Adları bile bunu söyler: devam formasyonları.
BIST'in bütün hisselerinde, 2021'den bugüne şu zincir arandı: (1) yirmi gün içinde en az %15'lik bir yükseliş ve o günün son yirmi günün en yükseği olması — direk; (2) ardından 5-40 gün süren, direğin en çok yarısını geri veren bir duraklama — mola; (3) kapanışın mola zirvesini aşması — kırılım. Toplam 6.702 vaka bulundu, eş durumlu kontrol bulunabilen 5.846 tanesi ölçüme girdi. İzleyen getiri 20 işlem günü.
Kontrol grubu şöyle kuruldu: her kırılım için aynı hissenin aynı ayındaki günlerden, önceki on günlük hareketi kırılım gününkine üç puandan fazla uzak olmayanlar aday sayıldı ve aralarından biri rastgele seçildi. Böylece hisse, dönem ve kısa vadeli momentum eşleniyor; geriye yalnız "o gün formasyon kırıldı mı" farkı kalıyor. 6.702 vakanın 5.846'sında böyle bir gün bulunabildi; bulunamayanlar ölçümün dışında kaldı.
Molanın "bayrak mı flama mı dikdörtgen mi" olduğuna gözle karar vermek yerine iki sayı hesapladık. Eğim: mola boyunca kapanışlara uydurulan doğrunun günlük eğimi — eksi ise mola trende aykırı (klasik bayrak), sıfıra yakınsa yatay (dikdörtgen). Daralma: molanın ikinci yarısındaki fiyat aralığının ilk yarısına oranı — birden küçükse daralıyor (flama/kama), bire yakınsa sabit genişlikte. Böylece adlandırma tartışmasına girmeden eksenin tamamı taranabiliyor.
Bütün molaları tek grup olarak ölçelim. Kırılım günlerinde izleyen yirmi günlük getiri %8,61; aynı hissede, aynı ayda, önceki on günde benzer hareket yaşamış kontrol günlerinde %11,15. Fark −2,54 puan, t = −5,67.
Bu bölümün en güçlü sayısı bu ve on testlik eşiği rahatça geçiyor. Kırılım sonrası getiri kötü değil — %8,61, epeyce iyi bir sayı. Ama aynı dönemde, aynı hissede, benzer momentuma sahip sıradan günler %11,15 getirmiş. Yani formasyon, hareketi devam ettirmiyor; devam edecek olan hareketin bir kısmını zaten harcamış oluyor.
Mekanizma üstünde durmak gerekiyor, çünkü burada bir ölçüm inceliği var ve üstünü örtmek dürüst olmaz. Kırılım günü tanımı gereği son haftaların en yüksek kapanışıdır — fiyat o gün taze zirvededir. Kontrol günleri ise aynı momentuma sahip ama zirvede olmak zorunda değil. Dolayısıyla ölçtüğümüz farkın bir kısmı "formasyonun kendisi" değil, taze zirveden alım yapmanın maliyeti olabilir. İkisini ayırmak için kontrol grubunu "aynı momentum + aynı gün taze zirve" diye kurmak gerekirdi; onu bu bölümde yapmadık ve sınırı böylece yazıyoruz.
Kaynağın iddiası doğruysa en üstteki iki satırın — yani klasik bayrağın — diğerlerinden iyi olması gerekir. Ölçüm: sert aykırı eğimli molalarda fark −4,04 puan (t = −1,57), trend yönünde eğimli olanlarda −2,44 puan (t = −4,61). Dört dilimin dördü de eksi ve aralarında düzenli bir sıralama yok. Eğer bir şey varsa, o da klasik bayrağın biraz daha kötü olması — ama o dilimin örneklemi küçük (232 vaka) ve eşiği geçmiyor.
Dilimlerin büyüklüğü de bir şey söylüyor. Ölçülen 5.846 molanın yalnız 232 tanesi — yüzde dördü — ders kitabındaki gibi belirgin biçimde trende aykırı eğimli. Çoğunluk, 4.101 vaka, trend yönünde hafif yukarı eğimli molalar. Yani "klasik bayrak" anlatıldığı kadar sık karşımıza çıkan bir şey değil; grafikte bol bol bayrak görülmesinin sebebi biçimin yaygınlığı değil, gözün aradığını bulmasıdır.
Burada da aynı tablo. Molası çok daralan — yani flama ya da kama görünümlü — vakalarda fark −3,03 puan; molası yatay kalan, yani dikdörtgen görünümlü vakalarda −2,73 puan. İki formasyon kaynakta ayrı ayrı anlatılıyor, farklı mekanizmalarla açıklanıyor; ölçümde aralarında ayırt edilebilir bir fark yok.
Bölüm 35'te dönüş formasyonlarında dibin biçiminin bir şey söylemediğini bulmuştuk. Burada aynısı devam formasyonlarında çıkıyor: molanın biçimi de bir şey söylemiyor. Eğim ekseni düz, daralma ekseni düz. Sekiz dilimin sekizi de aynı yönde ve aralarında ayırt edilebilir fark yok.
Buradan çıkan genel ders, kitapta artık tanıdık: bir grafik biçimine ad vermek onu ayrı bir olgu yapmıyor. Bölüm 33'te dört ad iki biçime, Bölüm 34'te "üç" hiçbir şeye, Bölüm 35'te üç ad tek zincire indi. Burada da üç ad tek iskelete iniyor.
Molanın biçimi bir şey söylemiyor. Peki zincirin geri kalanı? Bayrak tanımı molanın önüne bir şart daha koyar: direk sert olmalı. Bölüm 18'in aracıyla bakalım — direği sert olan molalarla zayıf olanları karşılaştıralım.
İşte ilk olumlu işaret. Direği %32,5'in üstünde olan molalardan sonra getiri %9,78; direği %17,8'in altında olanlarda %7,38. Fark +2,39 puan, t = 2,57. Eşiği geçmiyor — on testlik bir bölümde ~3 gerekir — ama işareti ve büyüklüğü dikkate değer.
Bu karşılaştırmanın bir üstünlüğü var: iki taraf da kırılım günü. Yani taze zirve sorunu her iki grupta da aynı biçimde var ve fark alındığında sadeleşiyor. Genel ölçümdeki dengesizlik burada yok; ölçülen şey doğrudan direğin katkısı. Gruplar çeyrekle ayrıldı: en sert direkli 1.462 vaka ile en zayıf direkli 1.462 vaka karşılaştırıldı. Aradaki kütle — yani molaların yarısı — ölçüme girmedi.
Bu sonuç kitabın omurgasıyla birebir örtüşüyor. Bölüm 25'ten Bölüm 30'a kadar bütün gösterge bölümlerinde tek bir olgu tekrar etti: momentum devam ediyor. Direk, momentumun formasyon dilindeki adıdır — kısa sürede yaşanan sert bir yükseliş. Ölçüm, direği sert olanın sonrasının daha iyi olduğunu söylüyor.
Yani üç formasyonun ortak iskeletinde bilgi taşıyan parça var; ama o parça formasyonun adını veren parça değil. Adı veren şey mola; bilgi taşıyan şey direk.
Ölçtüğümüz ortalamanın neye benzediğini görelim. Aşağıdaki grafik ders kitabı tanımına uyan bir bayrak: sert direk, trende aykırı eğimli dar mola, sonra kırılım.
AKBNK, 17.10.2022 tarihine kadar yirmi günde %34 yükseldi — direk bu. Ardından üç hafta boyunca hafif aşağı eğimli dar bir bantta oyalandı; ders kitabındaki bayrak. 15.11.2022 tarihinde kapanış mola zirvesini aştı ve izleyen yirmi işlem gününde fiyat %7,8 yükseldi. Bu vaka, ölçülen grubun getiri ortancası olduğu için seçildi — ne en çarpıcısı ne de en kötüsü.
Bu bölümün bulgusu Bölüm 24'ün devamı gibi okunmalı. Orada üçgen formasyonlarını ölçmüş ve kırılımın yönünü belirleyen şeyin formasyon değil geometri olduğunu bulmuştuk: fiyat üçgenin üst yarısındaysa yukarı, alt yarısındaysa aşağı kırıyordu; üçgenin türü (yükselen, alçalan, simetrik) bir şey eklemiyordu. Flama ve kama da daralan biçimlerdir — yani üçgenin küçük akrabaları. Bu bölümde de aynı sonuca vardık: daralmanın kendisi bir şey söylemiyor. İki bölüm birlikte, daralan formasyonlar ailesinin tamamı için aynı cevabı veriyor.
Bu bölümle birlikte kaynak serisindeki fiyat formasyonlarının tamamı ölçüldü. Altı bölüm, tabloda on dört formasyon adı. Hepsini bir arada görmek, tek tek bakarken kaçan bir düzeni ortaya çıkarıyor.
| Böl. | Formasyon | Kaynağın dediği | Ölçümün dediği |
|---|---|---|---|
| 22 | Omuz Baş Omuz | kırılım → düşüş | +1,19 puan · t = 2,67 — TERS |
| 23 | Çift Tepe | kırılım → düşüş | +1,17 puan · t = 6,56 — TERS |
| 23 | Çift Taban | kırılım → yükseliş | −1,03 puan · t = −4,19 — TERS |
| 24 | Üçgenler (3 tür) | türü yönü belirler | yönü geometri belirliyor, tür değil |
| 34 | Üçlü Tepe / Taban | çiftten daha güvenilir | üçüncü uç ters yönde katkı yapıyor |
| 35 | Yuvarlak / V / Fincan | dibin biçimi önemli | eksen sessiz · t = −1,02 … −1,55 |
| 36 | Bayrak / Flama / Dikdörtgen | kırılım → devam | −2,54 puan · t = −5,67 — TERS |
Düzen şu: kırılımın yönüne dair her iddia ters çıktı, ve hepsi aynı yöne — ortalamaya dönüşe — doğru. Tepe formasyonlarının kırılımı yükselişle, taban formasyonlarının kırılımı göreli zayıflıkla gidiyor. Biçime dair her iddia ise düz çıktı: üçgenin türü, dibin genişliği, molanın eğimi, uçların eşitliği — hiçbiri sonucu değiştirmiyor. Formasyonlar gerçekten var; ama taşıdıkları bilgi, adlarının ima ettiğinden hem daha az hem de ters yönde.
Bu bölümde bir genel ölçüm, dört eğim dilimi, dört daralma dilimi ve bir direk kıyası — toplam on test yapıldı. Bölüm 11'in kuralıyla eşik ~3. Genel bulgu bu eşiği rahatça geçiyor; direk şartı ise sınırda kalıyor.
Eksi işareti yanlış okunmasın. Kırılım sonrası kayıp yok; %8,61'lik bir getiri var ve bu iyi bir sayıdır. Bulunan şey, aynı parayı aynı hissede sıradan bir günde tutmanın daha iyi sonuç verdiğidir. Bu da "kırılımdan sonra sat" gibi bir kurala çevrilemez: fark 2,54 puan, ortalama işlem maliyetiyle aynı büyüklük mertebesinde. Doğru okuma şu — kırılım, alım kararına gerekçe eklemiyor.
| Test | Fark | t | ~3 eşiği |
|---|---|---|---|
| Kırılım sonrası getiri (devam iddiası) | −2,54 puan | −5,67 | TERS — geçti |
| Klasik bayrak (sert aykırı eğim) | −4,04 puan | −1,57 | geçemedi |
| Dikdörtgen (yatay mola) | −2,73 puan | −3,42 | geçti ama eksen düz |
| Flama/kama (çok daralan) | −3,03 puan | −2,54 | geçemedi |
| Direk şartı (sert eksi zayıf) | +2,39 puan | 2,57 | sınırda · tek olumlu |
Kırılımı tek başına alım gerekçesi yapmayın — Ölçümde kırılım sonrası getiri, benzer momentumlu günlerden 2,54 puan düşük (t = −5,67). Bu, kitapta kırılım için dördüncü kez çıkan sonuç — Bölüm 22, 23, 34 ve şimdi burada.
Molanın biçimine göre ayrım yapmayın — İki eksen de düz: eğim de daralma da sonucu değiştirmiyor. Bayrak, flama ve dikdörtgen arasında ölçülebilir fark yok.
Direğe bakın — Bilgi taşıyan tek parça bu. Direği %32,5 üstünde olan molalar, %17,8 altında olanlardan 2,39 puan iyi getirdi. Bu, Bölüm 25-30'daki momentum bulgusunun formasyon dilindeki karşılığı.
Taze zirveden almanın maliyetini hesaba katın — Kırılım, tanımı gereği son haftaların en yüksek kapanışıdır. O noktada alım yapmak, aynı momentuma sahip ama zirvede olmayan bir günde alım yapmaktan ölçülebilir biçimde daha pahalıya geliyor.
Formasyonu yaşarken adlandırmak zordur — Mola sürerken onun bayrak mı yoksa düşüşün başlangıcı mı olduğu bilinmez. "Kırılım geldi" demek için kırılımın gelmesini beklemek gerekir; o zaman da fiyat çoktan zirvededir.
❗ Kontrol grubu zirvede değil — Bu bölümün en önemli sınırı. Kırılım günü tanımı gereği taze zirvedir; kontrol günleri aynı momentuma sahip ama zirvede olmak zorunda değil. Ölçtüğümüz −2,54 puanın bir kısmı bu dengesizlikten geliyor olabilir. Daha doğru bir kontrol, "aynı momentum + aynı gün taze zirve" olurdu; onu kurmadık.
Aşağı yönlü molalar — Yalnız yükseliş direkleri ölçüldü. Düşüş trendindeki bayraklar ayrı bir örneklem ve ayrı bir bölümün konusu.
Hacim — Kaynak molada hacmin kuruması, kırılımda patlamasını ister. Bölüm 32'de hacmi ölçtük ama bu formasyonla kesiştirmedik.
Diğer pazarlar — Yalnız BIST, yalnız 2021 sonrası.
Kırılım tamponu — Kapanışın mola zirvesini aşması yeterli sayıldı; yüzdelik tampon (ör. %2) eklemek sonucu değiştirebilir.
Tek kontrol günü — Her vaka için eşleşen adaylardan yalnız biri rastgele seçildi. Hepsinin ortalaması alınsaydı kontrol tarafının gürültüsü azalır, t değeri muhtemelen daha da büyürdü.
Molanın ortasındaki alım — Yalnız kırılım günü ölçüldü. Molanın alt sınırından alıp üst sınırında satmak ayrı bir stratejidir ve ayrı ölçülmeli.
Bayrak, flama-kama ve dikdörtgen kaynakta üç ayrı ders; ölçümde tek bir iskeletin üç biçimi — direk, mola, kırılım. "Devam" iddiası ters çıktı: kırılım sonrası getiri, benzer momentumlu günlerden 2,54 puan düşük (t = −5,67) ve bu, on testlik eşiği rahatça geçiyor. Molanın biçimini ölçen iki eksen de düz: eğim de daralma da sonucu değiştirmiyor, sekiz dilimin sekizi aynı yönde. Bilgi taşıyan tek parça direk — molanın önündeki sert hareket (+2,39 puan, t = 2,57, sınırda). Yani formasyona adını veren parça bilgi taşımıyor; taşıyan parçanın adı yok.
Bir sınırı açıkça yazalım: kırılım günü tanımı gereği taze zirvedir, kontrol günleri değil. Ölçülen farkın bir kısmı bu dengesizlikten geliyor olabilir.
Formasyonlar bitti; Welles Wilder'ın kendi kitabına dönüyoruz. RSI'ı ondan almıştık (Bölüm 27); aynı 1978 kitabında iki araç daha var ve ikisi bir zincirin halkaları. ATR (gerçek aralık ortalaması, average true range) oynaklığı ölçer. Parabolik SAR o oynaklığı bir çıkış kuralına çevirir. Bu yüzden tek bölümde ölçülüyorlar — ve bu bölümde, kitapta uzun süredir görmediğimiz bir şey var: kaynağın haklı çıktığı bir yer.
ATR'nin adı yanıltıcı sadelikte: “aralığın ortalaması”. Asıl incelik gerçek kelimesinde. Bir günün yükseği ile düşüğü arasındaki fark, o gün yaşanan oynaklığı ölçmeye çoğu zaman yeter — ama fiyat boşlukla açtıysa yetmez. Wilder bu yüzden üç büyüklüğün en büyüğünü alır.
Üçüncü terimin neden gerektiğini Bölüm 16'da zaten ölçmüştük. Fiyat boşluğu, yani bir günün bütün işlem aralığının bir önceki kapanışın uzağında kalması, BIST'te sık görülen bir olay. Böyle bir günde yükseğin düşüğe uzaklığı küçük olabilir — gün içinde fiyat neredeyse hiç oynamamıştır — oysa yatırımcının cebinde asıl kayıp ya da kazanç o boşlukta gerçekleşmiştir. Yalnız yükseğe ve düşüğe bakan bir oynaklık ölçüsü, en sarsıcı günleri sakin diye kaydeder. Wilder'ın çözümü zarif: aralığı ölçerken dünkü kapanışı da sınıra dâhil et.
Gerçek aralık = şu üçünün en büyüğü: (1) bugünün yükseği eksi düşüğü, (2) bugünün yükseği eksi dünkü kapanış, (3) dünkü kapanış eksi bugünün düşüğü. ATR = gerçek aralığın 14 günlük Wilder ortalaması — yani her gün eski ortalamanın 13/14'ü ile bugünün aralığının 1/14'i toplanır. Kitapta ATR hep fiyata oranla kullanılıyor (ATR / kapanış), çünkü 5 liralık hissenin 20 kuruşluk aralığı ile 500 liralık hissenin 20 kuruşluk aralığı aynı şey değil.
BIST'in bütün hisselerinde 2021'den bugüne her işlem günü tarandı — 668.909 gün. Her gün için ATR(14), Parabolik SAR (hızlanma 0,02, tavan 0,20), SMA(20) ve karşılaştırma için Bollinger bant genişliği hesaplandı. İzleyen getiri her yerde 20 işlem günü — Bölüm 25'ten bu yana kullandığımız ufuk, sayılar karşılaştırılabilsin diye. Bütün günlerin ortalaması %3,89 getiri ve %12,94 mutlak hareket; eksenler bu iki çizgiye göre okunuyor.
İlk soru kaynağın kendi iddiası: yüksek ATR, sonrasında büyük hareket demek mi? Bu bir yön değil büyüklük iddiası, o yüzden izleyen getirinin mutlak değeriyle ölçülür — Bölüm 29'da Bollinger sıkışması için kurduğumuz eksenin aynısı.
Eksen tek yönde ve tereddütsüz. En sakin beşte birde izleyen 20 günün ortalama hareket büyüklüğü %10,79; en oynak beşte birde %14,44. İki uçtaki t değerleri −54,36 ve 32,28 — kitapta gördüğümüz en büyük sayılardan. Dilimler arasında tek bir düzensizlik yok.
ATR'nin varlık sebebi bu eksende duruyor: oynaklık kümeleniyor. Oynak geçen bir dönemin ardından gelen dönem de oynak geçiyor; sakin dönem sakinliğini sürdürüyor. Bu, finans literatüründe kırk yıldır bilinen bir olgu ve BIST verisinde de açıkça duruyor.
Not edelim ki bu, Bölüm 29'daki Bollinger bulgusuyla aynı yöne bakıyor. Orada kaynağın “sıkışma büyük hareketin habercisidir” iddiası ters çıkmıştı; ters çıkma sebebi tam da buydu — dar bant, sakin dönem demekti ve sakinlik sürüyordu. İki farklı araç, aynı olgu.
Aynı dilimlere bu kez yönle bakalım: büyük hareket, iyi hareket mi?
Burada eksen ters dönüyor. En oynak dilimde 20 günlük ortalama getiri %1,98; en sakin dilimde %4,31 (t = −30,51). Arada 2,33 puan var ve yön, sezginin tersi: riskin karşılığında getiri beklenirdi, ölçüm cezalandırıyor. İlk üç dilim birbirine çok yakın; bütün fark en üst dilimde toplanıyor — yani “biraz oynak” zararsız, çok oynak pahalı.
Bu bulgu yalnız bizim ölçümümüze özgü değil. Finans yazınında kırk yıldır tartışılan bir gözlem var: oynaklığı düşük hisseler, oynaklığı yüksek olanlardan sistematik olarak daha iyi getiriyor. Teorinin beklentisiyle çeliştiği için ona düşük oynaklık anomalisi deniyor. Biz burada onu ne keşfediyoruz ne de açıklıyoruz; yalnız BIST'in 2021 sonrası verisinde de durduğunu ölçüyoruz. Kitap açısından önemli olan şu: ATR bu ayrımı yapabilen bir araç. Ama kaynağın ATR için önerdiği kullanım bu değil — kaynak ATR'yi stop koymak için istiyor, hisse ayıklamak için değil.
ATR'nin seviyesi bir şey söylüyor. Peki yönü? Oynaklık artarken mi yoksa azalırken mi durmak gerekir? Bu ayrı bir eksen: her gün için ATR'nin 20 gün önceki ATR'ye oranı hesaplandı.
Hareket büyüklüğü tarafında sonuç beklendiği gibi: ATR düşerken %11,18, fırlarken %15,10. Asıl ilginç olan getiri tarafı — orada da eksen aynı yönde: ATR düşerken %2,20, fırlarken %5,19 (t = 21,05). Yani oynaklığın seviyesi yüksekken getiri kötü, ama oynaklık artarken getiri iyi. Çelişki değil: oynaklığın sakin bir tabandan yükselmesi çoğu zaman bir hareketin başlangıcıdır; yüksek bir seviyede kalması ise sürmekte olan bir sarsıntıdır.
Bu bölümde aynı göstergenin iki farklı okunuşu iki farklı cevap verdi: ATR'nin seviyesi yüksekken getiri kötü, ATR artarken getiri iyi. İkisi de ATR, ikisi de aynı sayıdan üretiliyor; ama sorulan soru farklı.
Bu ayrım kitapta daha önce de karşımıza çıkmıştı. Bölüm 27'de RSI'ın seviyesi (70 üstü) ile RSI'ın yönü farklı şeyler söylemişti; Bölüm 32'de de hacmin göreceli düzeyi ile OBV'nin yönü farklı şeyler söylemişti. Bir göstergeye bakarken “kaçta” ile “ne yöne gidiyor” ayrı iki sorudur ve çoğu kaynak ikisini aynı cümlede kullanır.
Bölüm 32'de kitabın tek pratik kuralı çıkmıştı: aynı ham veriden beslenen göstergeler neredeyse birebir örtüşüyor, farklı ham veri kullananlar ayrışıyor. ATR bu merdivende nereye düşüyor? Bollinger bant genişliği de oynaklık ölçer ama kapanışın standart sapmasından; ATR gün içi aralıktan. Aynı kavram, farklı ham veri.
ATR üst dilimdeyken Bollinger bandı yalnız %48,9 geniş çıkıyor; ikisi günlerin yalnız %36,8'inde aynı dilime düşüyor (rastgele olsa %20 olurdu). Bu, merdivenin fiyattan beslenen göstergeler arasındaki en düşük satırı (yalnız Bölüm 32'deki hacim satırı, %45,0, daha aşağıda) — RSI-MACD'nin %99,9'u yanında neredeyse bağımsız.
Ders şu: iki araç aynı kavramın adını taşıyor diye aynı şeyi ölçmüyor. “Oynaklık” tek bir sayı değil; nereden baktığınıza göre değişiyor. Bu, kitapta ilk kez aynı kavramı ölçen iki aracın ayrıştığı yer.
Şimdi kaynağın en somut, en pratik ve en çok tekrarlanan tavsiyesine geliyoruz: “Stop'u sabit bir yüzdeye değil, 2×ATR altına koy.” Gerekçe makul görünüyor — oynak hissede geniş, sakin hissede dar stop. Bu doğrudan sınanabilir. Aynı 660.999 günün her birinde kapanıştan alındığı varsayıldı ve üç farklı çıkış kuralı yarıştırıldı: stopsuz 20 gün tutmak, 2×ATR stop, sabit %10 stop.
Önce ortalamalar. Stopsuz tutmak %3,77, 2×ATR stop %3,13, sabit stop %3,23 getiriyor. ATR stop'un stopsuza göre kaybı −0,64 puan (t = −19,85). Yalnız bu satıra bakıp “stop zarar ettiriyor” demek kolay olurdu — ve yanlış olurdu.
Stop, ortalamayı yükseltmek için konmaz; en kötü ihtimali kesmek için konur. Onu ortalamayla yargılamak, sigortayı “ödediğim primi geri alamadım” diye kötülemeye benzer. Bu yüzden her kural için en kötü %5'lik dilim de hesaplandı:
· stopsuz: ortalama %3,77, en kötü %5 %−18,99
· 2×ATR stop: ortalama %3,13, en kötü %5 %−13,24
· sabit %10 stop: ortalama %3,23, en kötü %5 %−10,00
Yani 2×ATR stop, 0,64 puanlık ortalama getiri karşılığında en kötü %5'lik sonucu 5,75 puan iyileştiriyor. Sigortanın primi de teminatı da ölçüldü; kaynak bu noktada haklı.
Ama iddia “stop koy” değildi; “ATR'ye göre stop koy”du. Onu sınamak için ATR stop'u sabit %10 stop'la karşılaştırmak gerekiyor — ve orada ATR öne geçemiyor. Sabit stop hem daha iyi getiriyor (%3,23'e karşı %3,13, fark 0,09 puan, t = −3,03) hem de kuyruğu daha sıkı kesiyor (en kötü %5: %−10,00'a karşı %−13,24). Üstelik en kötü %1'de aradaki mesafe açılıyor: %−10,00'a karşı %−17,13. ATR'nin oynaklığa uyum sağlama üstünlüğü ölçümde görünmüyor. Stop'un faydası stop'tan geliyor, ATR'den değil.
Burada durup kendi ölçümümüze itiraz etmek gerekiyor. Tek bir çarpanı (2) tek bir yüzdeyle (%10) karşılaştırıp “ATR kaybetti” demek haksız olurdu: belki başka bir eşleşmede kazanırdı. Üstelik iki kuralı doğrudan karşılaştırmak da zor, çünkü sıkılıkları farklı — sık devreye giren bir stop, seyrek girenden zaten daha az getirir. Adil karşılaştırmanın yolu, iki aileyi aynı sıklıkta devreye girecek biçimde eşleştirmek. Beş çarpan ve beş yüzde ayrı ayrı ölçüldü.
Önce eksenin kendisi bir şey söylüyor: stop sıkılaştıkça getiri tek yönde düşüyor. En gevşek kural %3,58 getiriyor, en sıkı olanı %2,47. Her koruma kademesinin bir bedeli var ve bedel düzenli. İkincisi, iki eğri neredeyse üst üste — hatta sabit yüzde ailesi beş eşleşmenin dördünde üstte. Örneğin %41,0 sıklıkta devreye giren 2 çarpanı %3,13 getirirken, %37,7 sıklıkta giren %10'luk sabit stop %3,23 getiriyor.
ATR'ye göre stop koymanın vaadi şuydu: oynak hissede geniş, sakin hissede dar stop — yani uyum. Uyum gerçekten bir şey kazandırıyorsa, mavi eğrinin kırmızının üstünde kalması gerekirdi. Kalmıyor. Aynı sıklıkta devreye giren beş eşleşmenin dördünde basit sabit yüzde eşit ya da daha iyi.
Bir uyarı: kuyruk sayıları bu karşılaştırmada sabit stop lehine tanımı gereği yanlı. Sabit %10 stopta en kötü %5 tam olarak −%10'dur, çünkü stop her gün aynı yerdedir; ATR stopta seviye günden güne değiştiği için dağılımın ucu daha derine iner. Bu yüzden karara esas aldığımız sayı getiri, kuyruk değil — ve getiride de ATR kazanamıyor.
Wilder'ın ikinci aracı, ATR'nin mantığını bir kurala çevirir. SAR (stop and reverse) fiyatın altında ya da üstünde ilerleyen bir nokta dizisidir; fiyat noktaya değerse taraf değiştirir. Nokta her gün fiyata biraz daha yaklaşır — ne kadar yaklaşacağını hızlanma katsayısı belirler, kaynak 0,02 verir.
Yukarıda ASELS'in 01.2026 – 09.2026 aylık seyri var. Noktalar SAR'ı gösteriyor: fiyatın altındayken mavi (yükseliş tarafı), üstündeyken kırmızı. Kesikli dikey çizgiler dönüşleri işaretliyor — bu pencerede 19 dönüş, yani ortalama iki haftada bir taraf değiştirme. Alttaki altın çizgi ATR; yükseldiğinde SAR noktalarının fiyattan uzaklaştığını görebilirsiniz. Zincirin görünür hâli bu: oynaklık büyüdükçe kural gevşiyor.
SAR iki farklı şey olarak kullanılabilir: dönüş anı bir sinyal sayılabilir, ya da içinde bulunulan durum (SAR altta mı üstte mi) bir süzgeç olarak okunabilir. İkisini ayrı ölçtük — çünkü Bölüm 28'de MACD'de, Bölüm 36'da kırılımlarda bu ikisi ters işaretli çıkmıştı.
Şekildeki ikinci satır da anlatılmayı hak ediyor. Sat dönüşü — yani SAR'ın fiyatın üstüne geçtiği, kaynağın çıkış ya da açığa satış sinyali saydığı gün — sonrasında getiri %3,50; eş durumlu kontrol günlerinde %2,82. Fark +0,69 puan, t = 4,30. Yani sat sinyali de ters yönde: satmanız söylenen gün, benzer durumdaki sıradan günlerden daha iyi gidiyor. İki dönüş de yanlış tarafa bakıyor ve ikisi de eşiği geçiyor.
Al dönüşünün anı eş durumlu kontrolden 1,07 puan kötü (t = −6,38). Ama SAR'ın yukarı durumu bütün günlere göre +0,86 puan iyi (t = 19,82). Aynı gösterge, iki farklı soru, ters işaretli iki cevap.
Bu, kitapta üçüncü tekrar: Bölüm 28'de MACD'nin al kesişmesi −1,01 puanken MACD>0 durumu +2,57'ydi; Bölüm 36'da formasyon kırılımının anı −2,54'tü. Genel kural artık söylenebilir: bir göstergenin taraf değiştirdiği gün, o göstergenin en kötü günüdür. Değerli olan geçiş değil, geçişin bıraktığı durum — ve o durum, değerini geçişten değil momentumun sürmesinden alıyor.
Kaynak 0,02'yi standart verir ve sebebini açıklamaz. Ölçüm, katsayı küçüldükçe ayırt etme gücünün arttığını söylüyor: AF 0,01'de fark 2,24 puan, 0,02'de 1,74 puan, 0,04'te 1,50 puan. Ama bu bir üstünlük değil, bir dönüşüm: katsayı küçüldükçe SAR daha az dönüyor (36.142 dönüşe karşı 82.896) ve giderek basit bir trend süzgecine benziyor. Yani “yavaş SAR daha iyi” cümlesinin altında yatan şey, SAR'ın kendine özgü kısmının azalması.
Son soru Bölüm 18'in aracıyla soruluyor ve bu bölümün en sert cevabı burada. SAR bir trend süzgeci olarak kullanılıyorsa, en basit trend süzgecinin — “fiyat SMA(20) üstünde mi” — üstüne bir şey ekliyor mu? Testi iki yönde de yapalım: önce hareketli ortalamayı sabitleyip SAR'ın katkısına, sonra SAR'ı sabitleyip hareketli ortalamanın katkısına bakalım.
Fiyat SMA(20) üstündeyken SAR'ın yukarı olması yalnız +0,39 puan ekliyor (t = 4,33). Fiyat ortalamanın altındayken SAR'ın yukarı olması ise −0,45 puan zararlı (t = −6,21) — yani orada SAR yanlış söylüyor. Ters yönde bakınca tablo çarpıcı: SAR yukarı sabitken, fiyatın ortalamanın üstünde olması +3,24 puan ekliyor (t = 42,09).
Karşılaştırma tek yönlü: hareketli ortalama SAR'ın üstüne çok şey ekliyor, SAR hareketli ortalamanın üstüne neredeyse hiçbir şey. SAR, aynı bilgiyi çok daha karmaşık bir kutuda taşıyor — ve kutunun karmaşıklığı için bir bedel var: fazladan dönüş, fazladan işlem, fazladan maliyet.
Peki bir araç, daha basit bir aracın üstüne hiçbir şey eklemiyorsa neden kullanılmaya devam ediyor? Cevabın bir kısmı SAR'ın her gün bir sayı vermesi. “Fiyat ortalamanın üstünde” bir durumdur, ekranda bir çizgidir; SAR ise her gün yeni bir seviye, yani yapılacak somut bir iş söyler — stop'unu şuraya çek. Kararsızlığı azalttığı için rahatlatıcıdır. Ölçüm, bu rahatlığın bilgiye dönüşmediğini söylüyor; ama rahatlığın kendisi de bir ihtiyaç ve kaynağın bu kadar yaygınlaşmasını açıklayan şey muhtemelen o.
Bu bölümde beş ATR dilimi, dört genişleme dilimi, iki stop kıyası, iki SAR durumu, iki SAR dönüşü, üç hızlanma katsayısı ve üç şart kıyası — toplam 21 test yapıldı. Bölüm 11'in kuralıyla eşik yaklaşık 3,5'e çıkıyor. Aşağıdaki tabloda her bulgunun bu eşiğe göre durumu var.
| İddia | Fark | t | Sonuç |
|---|---|---|---|
| ATR yüksekken hareket büyük | 3,65 puan | 32,28 | DOĞRULANDI |
| Yüksek ATR'de getiri de iyi | −2,33 puan | −30,51 | TERS |
| ATR artarken getiri iyi | 3,00 puan | 21,05 | DOĞRULANDI |
| Stop kuyruğu kesiyor | 5,75 puan | — | DOĞRULANDI |
| ATR stop > sabit % stop | −0,09 puan | −3,03 | ters yönde · eşik altı |
| SAR al dönüşünün ANI iyi | −1,07 puan | −6,38 | TERS |
| SAR yukarı DURUMU iyi | +0,86 puan | 19,82 | DOĞRULANDI |
| SAR, SMA(20) üstüne katkı yapıyor | +0,39 puan | 4,33 | geçti |
Stop kullanın — ama ne aldığınızı bilerek — Ölçüm stop'un ortalama getiriyi 0,64 puan düşürdüğünü, buna karşılık en kötü %5'lik sonucu 5,75 puan iyileştirdiğini söylüyor. Bu bir sigorta ve primi ölçüldü. Kararı veren siz olun, kaynak değil.
ATR'ye göre stop, sabit yüzdeye göre stop'tan iyi çıkmadı — Aynı sıklıkta devreye girecek biçimde eşleştirilen beş karşılaştırmanın dördünde basit sabit yüzde eşit ya da daha iyi getirdi. ATR'nin oynaklığa uyum sağlama üstünlüğü ölçümde görünmüyor.
Yüksek oynaklığı fırsat sanmayın — Eksen net: oynak hisseler daha çok hareket ediyor ama daha az kazandırıyor. En oynak beşte birde 20 günlük getiri %1,98, en sakininde %4,31.
SAR dönüşünü sinyal saymayın — Al dönüşünün anı eş durumlu kontrolden 1,07 puan kötü. Değerli olan dönüş değil, dönüşün bıraktığı durum.
SAR yerine hareketli ortalamaya bakın — SMA(20) sabitlendiğinde SAR neredeyse hiçbir şey eklemiyor; SAR sabitlendiğinde SMA(20) 3,24 puan ekliyor. Aynı bilgiyi daha karmaşık bir kutuda taşıyor.
Yavaş SAR, hızlı SAR'dan iyi — Hızlanma katsayısı küçüldükçe ayırt etme gücü artıyor (0,04'te 1,50 puan, 0,01'de 2,24 puan). Kaynağın standart 0,02'si ölçümde en iyisi değil — ama bu da SAR'ın bir trend süzgecine yaklaşmasından ibaret.
❗ Stop, tam stop seviyesinden doldu sayıldı — Gerçekte fiyat boşlukla stop'un altında açabilir ve emir daha kötü bir seviyeden gerçekleşir. Yani ölçtüğümüz kuyruk iyileşmesi, gerçekte olacağından bir miktar iyimser. Bu, stop lehine bir yanlılıktır ve sonucu kaynağın lehine çeviriyor — buna rağmen ATR stop sabit yüzdeyi geçemedi.
Yeniden giriş yok — Stop vurduktan sonra parayı ne yaptığınız ölçülmedi; nakitte beklediği varsayıldı. Gerçek bir sistemde o para başka bir yere girer ve karşılaştırma değişir.
Sadece alış yönü — Stop da SAR da yalnız uzun pozisyon için ölçüldü. Açığa satış tarafı BIST'te sınırlı ve ayrı bir örneklem.
İşlem maliyeti yok — Hızlı SAR iki kattan fazla dönüş üretiyor (82.896'ya karşı 36.142). Maliyet eklendiğinde hızlı SAR daha da kötüleşir; yani bulgunun yönü değişmez, büyüklüğü artar.
Diğer pazarlar — Yalnız BIST, yalnız 2021 sonrası. ATR bir oynaklık ölçüsü ve oynaklık rejimi pazardan pazara değişir.
Pozisyon büyüklüğü — Kaynağın ATR için ikinci kullanımı “oynaklığa göre pozisyon büyüklüğü”. Bu bir getiri iddiası değil, bir portföy kuralı; tek hisse ölçümüyle sınanamaz.
Bu bölümle birlikte Wilder'ın 1978 tarihli kitabından çıkan üç araçtan ikisini ölçmüş olduk; üçüncüsü ADX bir sonraki bölümde. Şimdiden görülen bir düzen var. RSI (Bölüm 27) bir yön göstergesi diye anlatılıyordu; ölçüm onu bir momentum göstergesi olarak buldu — eksen kaynağın dediğinin tersine işliyordu. ATR bir oynaklık ölçüsü diye anlatılıyordu ve gerçekten öyle çıktı; sorun ölçtüğü şeyde değil, onunla yapılması önerilen işte. SAR bir dönüş göstergesi diye anlatılıyordu; ölçüm onu bir trend süzgecinin karmaşık bir kopyası olarak buldu.
Wilder bu araçları, bilgisayar öncesinde elle hesaplanabilsinler diye tasarladı; Wilder yumuşatmasının bugün hâlâ kullanılan biçimi bile bir hesap kolaylığıdır (Bölüm 27'de basit ortalamayla arasındaki farkı ölçmüştük: günlerin %8,7'sinde 70 eşiğinde çelişiyorlardı).
Ölçümün söylediği şey “Wilder yanılmış” değil. Söylediği şu: bu araçların ölçtükleri gerçek — momentum gerçek, oynaklık kümelenmesi gerçek. Tartışmalı olan, o ölçümlerden çıkarılan kurallar. Araçla kural arasındaki bu fark, kitabın en sık tekrarlanan bulgusu hâline geldi.
ATR, kitabın uzun süredir ilk temiz doğrulamasını veriyor: oynaklık kümeleniyor, yüksek ATR'nin ardından büyük hareket geliyor (%10,79'a karşı %14,44). Ama büyük hareket iyi hareket değil — en oynak dilimde getiri %1,98, en sakinde %4,31.
Stop testi iki katmanlı çıktı ve bölümün en dürüst anı orası. Stop ortalamayı 0,64 puan düşürüyor, buna karşılık en kötü %5'i 5,75 puan iyileştiriyor: sigortanın primi de teminatı da ölçüldü, kaynak haklı. Ama iddia “ATR'ye göre stop” idi ve orada kaybediyor — aptal sabit %10 stop hem daha iyi getiriyor hem kuyruğu daha sıkı kesiyor.
Parabolik SAR tarafında iki tanıdık sonuç: dönüşün anı kötü, bıraktığı durum iyi (kitapta üçüncü kez); ve şart kaldırma testinde SAR, SMA(20)'nin üstüne neredeyse hiçbir şey eklemiyor (+0,39 puan) — tersi ise +3,24 puan. Aynı bilgi, daha karmaşık kutu.
Bir de merdivene yeni bir satır: ATR ile Bollinger genişliği yalnız %48,9 örtüşüyor. Aynı kavramın adını taşıyan iki araç bile, farklı ham veriye bakınca ayrışıyor.
Önceki bölümü bir soruyla kapatmıştık: trendin yönünü değil gücünü ölçtüğünü söyleyen bir gösterge bir işe yarar mı? Wilder'ın üçüncü aracı ADX tam olarak bunu iddia ediyor. Ölçümün cevabı iki katmanlı — evet, işe yarıyor; ama yaradığı yer, kaynağın gösterdiği yer değil.
ADX tek başına gelmez. Wilder'ın kurduğu düzen üç parçalıdır: +DI yukarı yönlü hareketin payını, −DI aşağı yönlü hareketin payını ölçer; ADX ise bu ikisi arasındaki farkın yumuşatılmış hâlidir. Yön bilgisi ilk ikisinde, güç bilgisi üçüncüsünde. Kaynağın anlattığı kural da buna dayanır: “ADX 25'in üstündeyse güçlü trend vardır, trend yönünde işlem yap.”
Wilder'ın böyle bir araca neden ihtiyaç duyduğunu anlamak, testi kurmayı da kolaylaştırıyor. Trend takip eden her sistemin bilinen bir zaafı var: fiyat yatay bir bantta gidip gelirken üst üste yanlış sinyal üretir, her seferinde biraz para kaybeder. Wilder'ın aradığı şey bir alım sinyali değil, bir anahtardı — “şu anda trend sistemi kullanmalı mıyım, yoksa salınım göstergesi mi?” sorusuna cevap veren bir ölçü. Yönü bilmesine gerek yoktu; yalnız ortada gidilecek bir yön olup olmadığını bilmesi yetiyordu. Bölümün ana testi de bu niyeti sınıyor.
Bir günün +DM'i, yükseğinin dünkü yükseği aştığı kadardır; −DM'i, düşüğünün dünkü düşüğün altına indiği kadar. İkisi birbirini dışlar — hangisi büyükse yalnız o sayılır, diğeri sıfırlanır. Bu iki değer 14 gün boyunca Wilder yöntemiyle yumuşatılır ve gerçek aralığa bölünerek +DI ile −DI elde edilir. Sonra DX hesaplanır: iki DI arasındaki farkın MUTLAK değerinin, toplamlarına oranı. ADX ise DX'in 14 günlük ortalamasıdır.
Dikkat edilecek yer şurası: mutlak değer alındığı anda yön bilgisi atılır. ADX, yukarı mı aşağı mı olduğunu bilmez; yalnız iki tarafın ne kadar ayrıştığını bilir.
BIST'in bütün hisselerinde 2021'den bugüne 663.537 işlem günü tarandı. Her gün için +DI, −DI ve ADX (14 gün), karşılaştırma için SMA(50) ve ATR(14) hesaplandı. İzleyen getiri her yerde 20 işlem günü. Bütün günlerin ortalaması %3,89. ADX'in “yüksek” ya da “düşük” sayılması hisse içinde yapıldı — bir hissenin ADX'i tipik olarak 15-20 bandında yaşarken bir başkasınınki 30'un üstünde dolaşabiliyor; mutlak eşik bu farkı görmezden gelirdi.
Yukarıdaki grafik KCHOL'in 11.2025 ile 09.2026 arası seyri. Taralı bölgeler ADX'in 25'in üstünde kaldığı dönemler; alttaki panelde koyu çizgi ADX, mavi +DI, kırmızı −DI. Göz iki şeyi birden görüyor: ADX gerçekten de uzun ve düzgün hareketlerin içinde yükseliyor — ama yükselmesi o hareketin ortasında oluyor, başında değil. Taramanın başladığı yer, çoğu zaman yükselişin çoktan yaşandığı yer. Bu gecikme bölümün geri kalanında sayılara dönüşecek.
Grafiği bir kez de kural gibi okuyalım. Kaynağın tarifi “ADX 25'i yukarı keserse trend başladı” der. Şekilde bu kesişmelerin her biri bir taralı bölgenin sol kenarı. İlk taralı bölge yükselişin ortasında başlıyor ve tepeden sonra bir süre daha sürüyor — çünkü ADX, iki DI'nin ayrışmasını yumuşatarak ölçer ve yumuşatma geciktirir. Fiyat dönüp aşağı gitmeye başladığında bile ayrışma bir süre yüksek kalır. Sondaki taralı bölge ise yeni yükselişi yakalıyor. Yani araç işini yapıyor; ama yaptığı iş “başlangıcı haber vermek” değil, “süren bir hareketi teyit etmek”.
İlk ölçüm şaşırtıcı. ADX'in en düşük beşte birinde izleyen 20 günün getirisi %2,45, en yüksek beşte birinde %5,77 — arada 3,33 puan var ve eksen tek yönde (t = −27,52'den 28,29'a). Oysa ADX'in yön bilgisi taşımadığını az önce gördük: mutlak değer alınıyor, işaret atılıyor. Yön bilmeyen bir sayı, yönlü bir getiri farkı üretiyor.
Aynı dilimlere bir de büyüklük sorusuyla bakmak gerekiyor, çünkü getirinin yükselmesinin sıradan bir açıklaması olabilir: belki yüksek ADX günleri sadece daha oynak günlerdir ve oynaklık her iki yöne de büyük hareket üretir. Ölçüm: en düşük dilimde izleyen 20 günün mutlak hareketi %11,38, en yüksek dilimde %15,49 (t = 49,68). Yani evet, hareket de büyüyor — ama getiri 2,4 kat artarken mutlak hareket yalnız 1,36 kat artıyor. İkisi aynı şey değil: yüksek ADX günlerinde hareket hem daha büyük hem daha yukarı yaslı.
ADX yönü bilmiyorsa, yüksek ADX neden daha iyi getiriyle gidiyor? Çünkü ADX ayrışmayı ölçüyor ve ölçülen dönemde ayrışmaların çoğu yukarı yönlüydü. Yani ADX'in kendi içinde yön yok; ama ADX'in yüksek olduğu günler kümesinde yön var.
Bu, kitapta daha önce de gördüğümüz bir yanılgı biçimi: bir göstergenin tanımında olmayan bir şey, o göstergenin işaretlediği günlerde olabilir. Ölçüm ikisini ayırmak zorunda — sıradaki bölüm tam olarak bunu yapıyor.
ADX'in seviyesi bir şey söylüyor. Peki yönü? Bölüm 37'de ATR için aynı soruyu sormuş ve seviye ile değişimin farklı cevaplar verdiğini görmüştük. Burada ölçüm şöyle kuruldu: ADX bugün beş gün öncesine göre yükselmiş mi, düşmüş mü? Yükselen günlerde izleyen 20 günün getirisi %4,68, düşen günlerde %3,01 — fark +1,67 puan, t = 34,74. Bu, bölümün en büyük t değerlerinden biri.
Okunuşu şu: ADX'in yüksek olması iyi, ama yükseliyor olması daha iyi. Ayrışmanın zaten yaşanmış olması değil, ayrışmanın artıyor olması değerli. Bu da ADX'in gecikmeli bir araç olmasıyla tutarlı — seviye geçmişi özetler, eğim şu anda olan biteni.
Bölüm 37'de ATR için aynı ayrımı bulmuştuk ve orada iki cevap çelişiyordu: ATR'nin seviyesi yüksekken getiri kötü, ATR artarken iyiydi. ADX'te ise ikisi aynı yöne bakıyor — hem yüksek olması hem yükseliyor olması iyi.
Bu fark tesadüf değil ve iki aracın ne ölçtüğünü ayırt ediyor. ATR bir büyüklük: yüksek olması "ortalık karışık" demek, o yüzden seviyesi cezalı. ADX bir oran: yüksek olması "hareket bir yöne yaslanmış" demek, o yüzden seviyesi de eğimi de ödüllü.
Genel kural olarak akılda tutulacak olan şu: bir göstergeye bakarken “kaçta” ile “ne yöne gidiyor” ayrı iki sorudur ve çoğu kaynak ikisini tek cümlede kullanır.
Kaynağın kuralı “ADX yüksekse trend yönünde işlem yap”. Bu cümle ancak bir şart altında bilgi taşır: ADX yüksekken yönün getiriyle ilişkisi GÜÇLENMELİ. Yani ADX yüksekken yukarı ile aşağı arasındaki makas, ADX düşükken olandan geniş olmalı. Dört hücreli bir tabloyla bakalım: ADX yüksek/düşük (hisse içi üst ve alt üçte bir) çarpı fiyat SMA(50) üstünde/altında.
ADX yüksekken makas 2,62 puan (t = 27,26); ADX düşükken 2,06 puan (t = 23,75). İkisinin farkı 0,56 puan ve bu farkın kendisi de ölçülebilir: t = 4,33. Yirmi beş testlik bir bölümde eşik yaklaşık 3,6; bu onu geçiyor.
Bu, kitapta ikinci kez bir kaynak iddiasının kendi terimleriyle ayakta kaldığı yer (ilki Bölüm 37'deki ATR). ADX yüksekken yön ayrımı gerçekten genişliyor.
Ama büyüklüğe bakmak gerekiyor. Kazanç 0,56 puan. Aynı bölümde ADX'in kendi getiri farkı 3,33 puandı — yani ADX'in “yön ayrımını keskinleştirme” katkısı, ADX yüksek olmanın doğrudan katkısının altıda biri kadar. Kaynak ADX'i birinci iş için öneriyor; ölçüm ikinci işte çok daha güçlü olduğunu söylüyor.
Şimdi bölümün en açık bulgusuna geliyoruz ve onu görmek için Bölüm 18'in aracı gerekiyor. “Trend gücü” ifadesi bir simetri vaat eder: güç yukarı trendde yukarıyı, aşağı trendde aşağıyı kuvvetlendirir. Öyleyse fiyat ortalamanın altındayken ADX'in yüksek olması getiriyi kötüleştirmelidir — güçlü bir düşüş, daha çok düşüş demektir.
Öyle olmuyor. Fiyat ortalamanın üstündeyken ADX'in yüksek olması +1,75 puan (t = 18,54); ortalamanın altındayken de +1,19 puan (t = 13,46). İki hücrede de artı. Ters yönde bakıldığında ise ADX yüksekken hareketli ortalamanın katkısı +2,62 puan (t = 27,26) — yani yön bilgisini taşıyan parça hâlâ ortalama.
Hücrelerin büyüklükleri de bir şey söylüyor ve tabloya bakarken kolayca gözden kaçıyor. ADX'in yüksek olduğu günlerin %79,6'sında fiyat zaten ortalamanın üstünde (168.887 güne karşı 43.235). ADX'in düşük olduğu günlerde ise oran tersine dönüyor: yalnız %29,4. Yani ADX yüksek olmak ile ortalamanın üstünde olmak büyük ölçüde aynı günler. Bu, ADX'in bağımsız bir bilgi kaynağı olmaktan çok, trendin kendisinin bir yankısı olduğunu gösteriyor — ve iki hücrenin de artı çıkmasının bir parçası da burada.
Bulgu tek cümleyle söylenebilir: ADX'in yüksek olması, yönden bağımsız olarak iyi. Aşağı tarafta işaretin ters dönmesi gerekirdi; dönmüyor.
Peki ADX ne ölçüyor? En iyi okuma şu: ADX, fiyatın düzenli hareket ettiği dönemleri işaretliyor — gürültünün azaldığı, hareketin bir yöne yaslandığı dönemleri. Ölçülen dönemde bu düzenlilik ağırlıklı olarak yukarıda yaşandığı için her iki hücrede de artı çıkıyor. “Aşağı trend güçlü” dediğimiz durum, ölçümde çoğu zaman düşüşün sonuna denk geliyor.
Bu bir kusur sayılmamalı; ama “ADX yüksek, demek ki düşüş sürecek” cümlesi ölçümde karşılık bulmuyor.
Burada bir ön kestirim yazmıştık — ölçümü yapmadan önce, betiğin başına. Gerekçe basitti: ADX de ATR de aynı ham veriden, gerçek aralıktan besleniyor. Bölüm 32'nin örtüşme merdiveni kuralına göre aynı ham veriyi kullanan göstergeler yüksek oranda örtüşür. Öyleyse ADX'in üst dilimi ile ATR'nin üst dilimi büyük ölçüde aynı günleri işaretlemeliydi.
Çıkan sayı %25,8. ADX üst dilimdeyken ATR'nin de üst dilimde olma oranı bu — ikisi günlerin yalnız %23,4'ünde aynı dilime düşüyor, rastgele olsa %20 olurdu. Bu, merdivenin en alt satırı; Bölüm 37'de eklediğimiz ATR-Bollinger satırından (%48,9) bile aşağıda. Kestirim çöktü.
Sebebi bulmak zor değil ve bulunca kural düzeliyor. ADX'in son adımı bir oran: iki DI arasındaki farkın toplamlarına bölünmesi. Gerçek aralık hem payda hem payda içinde yer aldığı için sadeleşiyor. ATR ise doğrudan gerçek aralığın kendisi — bir büyüklük. Biri ölçeği atıyor, diğeri ölçeğin ta kendisi.
Bu yüzden Bölüm 32'nin kuralını şöyle düzeltmek gerekiyor: aynı ham veriyi kullanmak örtüşme için yeterli değil; önemli olan o ham veriyle ne yapıldığı. İki gösterge aynı sayıdan besleniyor olabilir ve yine de farklı şeyler söyleyebilir — bu bölüm bunun en temiz örneği. Ön kestirimin çökmesi, kuralı kaybetmek değil keskinleştirmek oldu.
Kaynak 20 ve 25'i eşik olarak verir ve gerekçe göstermez. Ölçüm: 15 ile 25 arasında makas neredeyse sabit (2,45 · 2,39 · 2,39 · 2,37 · 2,44 puan). Kaynağın iki sayısı komşularından ayrıcalıklı değil. Eşiği daha da yükseltmek işe yarıyor — 30'da 2,72, 35'te 3,22 puan — ama bu “doğru eşik bulundu” demek değil; her eksende olduğu gibi uç daha keskin, karşılığında vaka sayısı 550.791'den 135.197'ye iniyor.
Periyotta sonuç daha da keskin: kaynağın standardı 14, üçünün en kötüsü. Periyot 7'de makas 3,29 puan, 14'te 2,62, 28'de 3,50. Hem kısaltmak hem uzatmak iyileştiriyor — yani 14'ün altında yatan bir optimallik yok. Bu, kitapta yuvarlak sayılar için tekrarlanan bulgunun bir örneği daha: 14 Wilder'ın elle hesap yapılan bir çağda seçtiği bir sayı, ölçümle bulunmuş bir değer değil.
Son olarak sistemin yön parçasına bakalım. +DI'nin −DI'yi yukarı kesmesi klasik bir al sinyali sayılır. Ölçüm: kesişmenin anı eş durumlu kontrolden 0,84 puan kötü (t = −5,30); sat kesişmesinin anı ise 0,64 puan iyi (t = 4,32) — iki sinyal de ters tarafa bakıyor. Buna karşılık +DI'nin −DI'nin üstünde olma durumu +0,52 puan (t = 12,98).
Bu, kitapta dördüncü tekrar: Bölüm 28'de MACD kesişmesi, Bölüm 36'da formasyon kırılımı, Bölüm 37'de SAR dönüşü, şimdi DI kesişmesi. Artık bunu bir kural olarak yazabiliriz: bir göstergenin taraf değiştirdiği gün, o göstergenin en kötü günüdür.
Bir de sıklık meselesi var. Ölçülen dönemde 25.411 al kesişmesi ve 25.507 sat kesişmesi bulundu — hisse başına kabaca iki ayda bir taraf değiştirme. Wilder'ın ADX'i eklemesinin sebebi tam da buydu: DI kesişmeleri yatay bantta testere gibi çalışır ve her dönüş bir işlem maliyeti demektir. Ölçüm bu gerekçeyi destekliyor; ama çözümün kesişmeleri süzmek değil, kesişmeyi bir sinyal saymaktan vazgeçmek olduğunu söylüyor.
Bu bölümde beş ADX dilimi, dört yön hücresi ve makaslarının karşılaştırması, üç şart kıyası, iki DI durumu, iki DI kesişmesi, yedi eşik ve üç periyot — toplam 25 test. Bölüm 11'in kuralıyla eşik yaklaşık 3,6. Aşağıdaki tabloda her iddianın bu eşiğe göre durumu var.
| İddia | Ölçüm | t | Sonuç |
|---|---|---|---|
| Yüksek ADX → yüksek getiri | 3,33 puan | 28,29 | DOĞRULANDI |
| ADX yüksekken yön ayrımı genişliyor | 0,56 puan | 4,33 | DOĞRULANDI (küçük) |
| ADX aşağı trendde aşağıyı güçlendiriyor | +1,19 puan | 13,46 | TERS |
| ADX ile ATR örtüşür (ön kestirim) | %25,8 | — | ÇÖKTÜ |
| 20 / 25 eşikleri özel | 15: 2,45 · 25: 2,44 | — | HAYIR |
| Periyot 14 en iyisi | 7: 3,29 · 14: 2,62 · 28: 3,50 | — | HAYIR — 14 en kötüsü |
| +DI/−DI al kesişmesinin ANI iyi | −0,84 puan | −5,30 | TERS |
| +DI > −DI DURUMU iyi | +0,52 puan | 12,98 | DOĞRULANDI |
Tablonun okunuşu iki başlıkta toplanıyor. ADX'in ölçtüğü şey gerçek: yüksek ADX günlerinde getiri de hareket de büyük, eksen tek yönde ve t değerleri kitabın en yükseklerinden. Ama ADX'e yüklenen anlam gerçek değil: “trend gücü” ifadesinin gerektirdiği simetri yok, kaynağın eşikleri ayrıcalıklı değil, önerdiği periyot üçünün en kötüsü ve yön parçasının kesişmeleri ters tarafa bakıyor.
Bu ayrım kitabın en sık tekrarlanan bulgusu hâline geldi: araç ile onun kullanım kuralı ayrı ayrı sınanmalı. Bölüm 37'de ATR için de aynısı çıkmıştı — ölçtüğü oynaklık gerçekti, ondan türetilen stop kuralı değildi.
ADX'i “trend gücü” diye okumayın — Ölçüm, ADX yüksek olmanın hem yukarı hem aşağı tarafta iyi olduğunu söylüyor (+1,75 ve +1,19 puan). Trend gücü olsaydı aşağıda işaret ters dönerdi.
Yön ayrımına katkısı gerçek ama küçük — ADX yüksekken yön makası 2,62 puan, düşükken 2,06 puan. Fark 0,56 puan (t = 4,33) — eşiği geçiyor ama ADX'in kendi getiri farkının yanında küçük kalıyor.
25 eşiğine özel bir anlam yüklemeyin — Eşik ekseni 15 ile 25 arasında düz. Eşiği yükseltmek işe yarıyor ama bu “25 doğru sayı” demek değil; 35'te makas 3,22 puana çıkıyor, karşılığında vaka sayısı dörtte bire iniyor.
Periyot 14'e bağlı kalmayın — Üç periyottan en kötüsü kaynağın standardı: 7'de 3,29, 14'te 2,62, 28'de 3,50 puan. Hem kısası hem uzunu daha iyi.
+DI/−DI kesişmesini sinyal saymayın — Al kesişmesinin anı eş durumlu kontrolden 0,84 puan kötü. Bu, kitapta dördüncü kez çıkan aynı sonuç.
ADX'i ATR'nin yerine koymayın — İkisi aynı ham veriden beslendiği hâlde günlerin yalnız %25,8'inde birlikte üst dilime düşüyor. Farklı şeyler söylüyorlar.
Yön süzgeci olarak yalnız SMA(50) kullanıldı — Başka bir yön tanımı (daha kısa ortalama, trend çizgisi, önceki tepeler) makasları değiştirebilir. Seçim Bölüm 25 ile tutarlı olsun diye yapıldı.
Açığa satış tarafı yok — “Aşağı trendde aşağı yönde işlem” BIST'te sınırlı ve ölçümde uzun taraf varsayıldı. Aşağı hücrelerin düşük getirisi, kısa pozisyonun kârı anlamına gelmez.
Yükselen bir dönem — Ölçülen dönemde BIST genel olarak yükseldi (bütün günlerin ortalaması %3,89). Güçlü trendlerin çoğunun yukarı olması ADX'in her iki hücrede de iyi görünmesine katkıda bulunuyor olabilir; bunu ayıramadık.
Wilder'ın kendi kullanım biçimi — Kaynak ADX'i tek başına değil, +DI/−DI kesişmesiyle birlikte bir sistem olarak önerir. Parçaları ayrı ayrı ölçtük; birleşik sistemin kendisi ayrı bir ölçüm.
Diğer pazarlar — Yalnız BIST, yalnız 2021 sonrası.
Bir aracın iddiasını çürütmek, onu çöpe atmak demek değil. Ölçümlerin toplamı ADX için savunulabilir bir kullanım bırakıyor — ama kaynağın gösterdiğinden farklı bir kullanım. ADX size trendin yönünü söylemiyor (tanımı gereği), aşağı trendin gücünü de söylemiyor (ölçüm böyle diyor). Söylediği şey, fiyatın düzenli mi yoksa dağınık mı hareket ettiği. Ve bu, yön bilgisiyle birlikte kullanıldığında ölçülebilir bir katkı veriyor: yön makası 2,06 puandan 2,62 puana çıkıyor.
ADX'i tek başına bir sinyal kaynağı değil, başka bir kuralın güven aralığı gibi okumak ölçümle uyumlu tek kullanım. Yön kararını veren şey başka bir şey olur — hareketli ortalama, momentum, ne kullanıyorsanız; ADX yalnız o kararın o gün ne kadar güvenilir olduğunu söyler.
Bunun pratik karşılığı pozisyon büyüklüğüdür, alıp almamak değil. Ve ölçülen katkının büyüklüğü de bunu destekliyor: 0,56 puanlık bir fark, bir kararı tersine çevirmeye yetmez ama bir kararın ağırlığını ayarlamaya yeter.
Kitabın genel dersi burada da geçerli: göstergeler kendi başlarına karar vermiyor; bir kararın ne kadar sağlam olduğunu söylüyorlar.
Eşik ekseninde dikkat çeken bir şey var ve kitabın başka bölümlerinde de tekrarlanıyor, o yüzden burada adını koyalım. Eşik yükseldikçe makas büyüyor: ADX ≥ 15'te 2,45 puan, ADX ≥ 35'te 3,22 puan. İlk bakışta “demek ki eşiği yükseltmeli” denir. Ama aynı eksende t değeri küçülüyor: 48,53'ten 21,49'a. Çünkü vaka sayısı 550.791'den 135.197'ye iniyor — dörtte birine.
Yani etki büyürken kanıt zayıflıyor. İkisi aynı anda ölçülmezse insan kendini kandırır: daha uç bir eşik seçip daha büyük bir sayı bulmak her zaman mümkündür, çünkü uçta her şey daha gürültülüdür. Bu kitapta bir bulgunun büyüklüğü kadar t değerinin de her yerde yazılmasının sebebi bu.
ADX, yön bilgisini tanımı gereği atan bir gösterge; yine de en düşük diliminden en yükseğine 3,33 puanlık bir getiri farkı üretiyor (%2,45 → %5,77). Kaynağın asıl iddiası — “ADX yüksekse trend yönünde işlem yap” — kendi terimleriyle ayakta: ADX yüksekken yön makası 0,56 puan genişliyor (t = 4,33). Ama kazanç, ADX yüksek olmanın doğrudan katkısının altıda biri kadar.
Asıl bulgu şu: ADX yüksek olmak her iki yönde de iyi — fiyat ortalamanın üstündeyken +1,75 puan, altındayken +1,19 puan. Trend gücü ölçseydi ikincisi eksi çıkardı. ADX'in ölçtüğü şey trendin gücü değil, hareketin düzenliliği.
Bölümün yöntem açısından en değerli anı bir ön kestirimin çökmesi oldu: ADX ile ATR aynı ham veriden beslendiği için yüksek örtüşme beklemiştik, %25,8 çıktı — merdivenin en alt satırı. Çünkü ADX bir oran, ATR bir büyüklük. Kural düzeldi: ham veriyi paylaşmak bilgiyi paylaşmak değildir.
SuperTrend, grafik programlarında hazır bulunan bir trend göstergesi. Kaynak seride kendi dersi yok; okurlarımızın isteğiyle ekledik. Fiyatın altında ya da üstünde duran tek bir çizgidir: altında ve maviyse yükseliş, üstünde ve kırmızıysa düşüş. Bu bölümde nasıl çizildiğini ve nasıl okunduğunu anlatıyor, sonra kitabın yöntemiyle ölçüyoruz.
SuperTrend, Bölüm 37'deki ATR'nin, yani fiyatın günlük ortalama oynaklığının üzerine kurulur. Her gün günün ortası (en yüksek ile en düşüğün ortalaması) alınır; bunun 3 ATR üstüne ve altına birer bant çizilir. Yükseliş sürerken yalnız alttaki bant gösterilir ve bu bant yalnız yukarı taşınabilir, hiç geri inmez. Kapanış bu bandın altına düşerse trend döner: çizgi fiyatın üstüne geçer, rengi kırmızı olur ve bu kez yalnız aşağı taşınır. Biz TradingView'daki varsayılan ayarı kullandık: 10 günlük ATR ve 3 çarpanı.
İkisi de fiyatı izleyen bir çizgi çizer ve fiyat çizgiye değince taraf değiştirir. Farkı, SAR'ın zamanla hızlanması, SuperTrend'in ise mesafesini oynaklığa göre ayarlamasıdır: fiyat sakinken çizgi yaklaşır, hareketlenince uzaklaşır.
Çizgi fiyatın altında ve mavi — Yükseliş trendi. Çizgi aynı zamanda zarar durdurma (stop) seviyesi olarak kullanılır.
Çizgi fiyatın üstünde ve kırmızı — Düşüş trendi.
Renk kırmızıdan maviye dönerse — Al sinyali sayılır.
Renk maviden kırmızıya dönerse — Sat sinyali sayılır.
Yatay piyasada — Renk sık sık değişir; sinyaller güvenilmez. Bu yüzden rengi tek başına değil, ADX gibi trendin gücünü gösteren bir araçla birlikte okumak mantıklıdır.
Bugün grafikte ne görüyoruz? Örnek hisseyi kurayla seçtik: CWENE. Hisse 29 işlem günü önce (14 Ağustos 2026) kapanış 37,00 TL ile çizgiyi aşağı kırdı ve renk kırmızıya döndü. 24 Eylül 2026 itibarıyla kapanış 24,42 TL, SuperTrend çizgisi 29,23 TL; aradaki mesafe %16,4. Klasik okuma: fiyat 29,23 TL üstünde kapanana kadar düşüş trendi sürüyor sayılır. Düşüş sürdükçe çizgi de aşağı taşınır ve dönüş için gereken seviye fiyata yaklaşır.
Kitap boyunca kesişme ve dönüş göstergelerine iki soru sorduk: gösterdiği durum bilgi taşıyor mu, ve dönüşün günü bilgi taşıyor mu? SuperTrend'i BIST'te 547 hissede, 2021'den bu yana her gün hesapladık ve izleyen 20 günün getirisine baktık.
| Ne ölçüldü | Neye göre | Gün | Fark, puan | t |
|---|---|---|---|---|
| Trend yukarı iken (durum) | karşı durumdaki günler | 335.468 | +2,08 | +44,24 |
| Maviye dönüş günü (al) | eşli kontrol günleri | 7.600 | −0,74 | −2,23 |
| Kırmızıya dönüş günü (sat) | eşli kontrol günleri | 8.153 | +0,21 | +0,76 |
Sonuç, kitabın defalarca gördüğü tabloyla aynı. Trendin yukarı olduğu günler, aşağı olduğu günlerden izleyen 20 günde 2,08 puan daha iyi (t = 44,2); bu, eşiği katbekat geçen güçlü bir durum bilgisi. Ama rengin değiştiği gün kendi başına bir şey söylemiyor. Maviye dönüş günleri, aynı hissenin aynı ayda benzer bir hareketten sonraki günlerinden −0,74 puan (t = −2,23), kırmızıya dönüş günleri +0,21 puan (t = +0,76) farklı; sekiz testlik bu bölümde eşik yaklaşık 3,2 ve ikisi de altında kalıyor. SAR'da (Bölüm 37) ve MACD'de (Bölüm 28) de aynı ayrım çıkmıştı: bilgi dönüşün anında değil, dönüşün bıraktığı durumda.
Çarpan, çizginin fiyata ne kadar uzak duracağını belirler. Küçük çarpan çizgiyi yaklaştırır ve çok sinyal üretir; büyük çarpan uzaklaştırır ve az sinyal üretir. Beş çarpanı yan yana ölçtük.
| Çarpan | Yukarı − aşağı, puan | t | Yılda dönüş |
|---|---|---|---|
| 1 | +2,03 | 42,2 | 27,1 |
| 2 | +2,39 | 50,2 | 12,2 |
| 3 | +2,08 | 44,2 | 7,0 |
| 4 | +1,83 | 39,5 | 4,6 |
| 5 | +1,17 | 25,1 | 3,2 |
En iyi ayrımı 2 çarpanı veriyor ama komşularıyla fark küçük; standart 3, ortadaki makul bir seçim. Asıl değişen sinyal sayısı: çarpan 1 iken çizgi yılda 27 kez, 5 iken 3 kez renk değiştiriyor. Kısa vadeli işlem yapan küçük, uzun vadeli yatırımcı büyük çarpan seçer; ama ölçüme göre hiçbiri öbüründen belirgin biçimde daha doğru değil.
SuperTrend'in yönü, Parabolik SAR'ın yönüyle günlerin %65,9'unda, fiyatın 20 günlük ortalamaya göre tarafıyla %76,3'ünde aynı. Yani SuperTrend ne SAR'ın ne de basit bir ortalamanın kopyası; ama üçü de aynı soruyu, fiyatın trendin hangi tarafında olduğunu soruyor. Grafiğe üçünü birden koymak üç ayrı kanıt değil, aynı sorunun üç cevabıdır.
SuperTrend, oynaklığa göre fiyattan uzaklaşan tek bir çizgidir: altında ve maviyse yükseliş, üstünde ve kırmızıysa düşüş. Gösterdiği durum güçlü bir bilgi; rengin değiştiği gün ise tek başına bir şey söylemiyor. En iyi kullanımı, trendin tarafını göstermesi ve izleyen bir stop seviyesi vermesi. Çarpan seçimi sinyal sayısını değiştirir, doğruluğu pek değiştirmez.
Kaynak serinin göstergeler bölümünün son büyük sistemi Ichimoku. Adı Japonca “tek bakışta denge grafiği” demek ve iddiası da buna uygun: beş çizgi, tek grafikte trendi, momentumu, desteği, direnci ve hatta geleceği gösteriyor. Kaynak yedi ayrı iddia sıralıyor; hepsi ölçülebilir. Bu bölüm hepsini ölçüyor — ve yol üstünde, kitabın dört bölümdür doğru çıkan bir kuralı bozuluyor.
Ichimoku'yu 1930'larda Japon gazeteci Goichi Hosoda geliştirdi ve otuz yıllık çalışmadan sonra 1968'de yayımladı. Beş bileşeni var: Tenkan (dönüşüm çizgisi), Kijun (baz çizgisi), bulutu oluşturan Senkou A ve Senkou B, ve Chikou (gecikmeli çizgi). Bulut, iki Senkou çizgisi arasındaki alan; 26 gün ileriye çizildiği için grafiğin sağında, henüz yaşanmamış günlerin üstünde durur.
Beş çizgiden dördü aynı formülle hesaplanır: belli bir dönemin en yükseği ile en düşüğünün ortası. Tenkan 9 günün, Kijun 26 günün, Senkou B 52 günün aralık ortasıdır; Senkou A ise Tenkan ile Kijun'un ortalamasıdır. Bu, kitapta şimdiye kadar ölçtüğümüz göstergelerden önemli bir farktır: hareketli ortalama bütün kapanışları yumuşatır, aralık ortası yalnız iki uca — tepeye ve dibe — bakar. Bölümün en şaşırtıcı bulgusunu anlamak için bu ayrımı akılda tutmak gerekecek.
Kaynak Chikou'yu “teyit çizgisi” olarak anlatır: Chikou fiyatın üstündeyse yükseliş teyit edilmiş sayılır. Ama Chikou'nun ne olduğuna bakınca bu cümle kendi kendini açıklıyor. Chikou, bugünkü kapanışın 26 gün geriye çizilmiş hâlidir. Onun 26 gün önceki fiyatın üstünde olması, bugünkü kapanışın 26 gün önceki kapanıştan yüksek olması demektir. Bu bir ölçüm sonucu değil, tanım. Chikou, adı değişmiş bir 26 günlük momentumun işaretidir — ve kitap momentumun ne yaptığını Bölüm 25'ten beri biliyor. Aşağıda bu özdeşliğin bir sonucunu göreceğiz: “üçlü teyidin” üçüncü bileşeni neredeyse hiçbir yeni bilgi taşımıyor.
BIST'in bütün hisselerinde 2021'den bugüne 624.483 işlem günü tarandı. Her gün için kaynağın standart parametreleriyle (9/26/52) Ichimoku'nun bütün bileşenleri hesaplandı. Bir incelik: bulut 26 gün ileriye çizildiği için, bir gün fiyatın karşılaştırıldığı bulut 26 gün önce hesaplanmış değerlerdir — yani o gün zaten bilinir, ölçüme gelecekten bilgi sızmaz. İzleyen getiri her yerde 20 işlem günü; bütün günlerin ortalaması %3,96. Anlara ilişkin testlerde kontrol grubu kitabın alışılmış eşli kontrolü: aynı hisse, aynı ay, önceki on günde benzer hareket.
Kaynağın Ichimoku için sıraladığı iddialar, bölümdeki sırasıyla:
1. Fiyat bulutun üstündeyken yükseliş, altındayken düşüş beklenir.
2. Kalın bulut güçlü, ince bulut zayıf bir destek-dirençtir.
3. Tenkan'ın Kijun'u yukarı kesmesi alım, aşağı kesmesi satım sinyalidir.
4. Bulutun renk değiştirmesi (Kumo twist) trend dönüşünü haber verir.
5. Fiyatın bulutu yukarı delmesi (Kumo kırılımı) yeni trendin başıdır.
6. Fiyatın Kijun'a dokunup dönmesi iyi bir giriş noktasıdır.
7. Üç teyidin birlikte gerçekleşmesi en güçlü sinyaldir.
Bunlara iki soru ekledik: 9/26/52 parametreleri doğru mu, ve bulut hareketli ortalamanın söylemediği bir şey söylüyor mu?
Grafikte THYAO'nun 01.2026 ile 09.2026 arası seyri var. Ichimoku'nun asıl görsel iddiası sağ kenarda: kesikli çizgi bugünü gösteriyor ve bulut onun ötesine, 26 gün boyunca uzanıyor. Kaynak bunu “gelecekteki destek ve dirençleri önceden görmek” olarak anlatıyor. Yeşil bölgeler Senkou A'nın B'nin üstünde olduğu, kırmızılar altında olduğu dönemler. Göz, fiyatın yükselişlerde bulutun üstünde, düşüşlerde altında gezindiğini hemen görüyor. Asıl soru bunun ileriye dönük bir şey söyleyip söylemediği.
Burada kaynak haklı ve eksen tereddütsüz. Fiyat bulutun üstündeyken izleyen 20 günün getirisi %5,42 (bütün günlere göre +1,46 puan, t = 30,23); altındayken %2,74 (t = −31,36). Üst ile alt arasındaki makas 2,68 puan, t = 51,72 — kitabın en büyük t değerlerinden biri. Bulutun içi iki uç arasında ama alt tarafa yakın duruyor (%3,03). Bu, günlerin %43,9'unda fiyatın bulutun üstünde olduğu bir örneklemde ölçüldü.
Kaynak kalın bulutun “geçilmesi zor”, ince bulutun zayıf bir engel olduğunu söyler. Bunu ölçmek için fiyatın bulutun içinde olduğu günleri aldık, bulutun kalınlığına göre beşe böldük ve her dilimde fiyatın izleyen 20 gün içinde buluttan çıkıp çıkmadığına baktık — çıktıysa hangi yöne.
| Bulut kalınlığı | Gün | 20 günde buluttan çıktı | Çıkanların yukarı payı |
|---|---|---|---|
| en ince %20 | 15.664 | %99,9 | %49,0 |
| 2. | 15.847 | %99,6 | %48,9 |
| orta | 16.563 | %96,5 | %50,4 |
| 4. | 16.158 | %98,2 | %48,8 |
| en kalın %20 | 17.284 | %92,3 | %49,0 |
Kalın bulut gerçekten daha zor geçiliyor: en ince dilimde fiyatın %99,9'u yirmi gün içinde dışarı çıkıyor, en kalında %92,3 (fark 7,7 puan, z = −34,98). Ama bu bir destek-direnç etkisi değil, geometri: daha geniş bir banttan çıkmak için fiyatın daha çok yol alması gerekir. Herhangi bir genişlikteki bant aynı sonucu verirdi.
Asıl bilgi son sütunda. Kalınlık ne olursa olsun, buluttan çıkanların yarısı yukarı yarısı aşağı çıkıyor (%48,8 ile %50,4 arası). Bulut fiyatı iki yönde de eşit tutuyor. Yani bulut bir yön söylemiyor; yalnız genişliğini söylüyor.
Tenkan'ın Kijun'u yukarı kesmesi kaynağın “boğa çaprazı” dediği alım sinyali. Bu, kitapta beşinci kez sorulan bir soru: bir göstergenin taraf değiştirdiği gün iyi mi? Önceki cevapların çoğu aynıydı — MACD'de (Bölüm 28), formasyon kırılımında (Bölüm 36), Parabolik SAR'da (Bölüm 37) ve +DI/−DI kesişmesinde (Bölüm 38) anın kendisi eş durumlu kontrolden kötü çıkmıştı; tek istisna Bölüm 30'daki stokastiğin al anıydı (küçük ama eşiği geçen bir katkı). Bölüm 38'de bunu bir kural olarak bile yazmıştık.
Bu kez cevap farklı. Al kesişmesinin anı eşli kontrolden +1,15 puan iyi (t = 5,15); sat kesişmesinin anı −0,96 puan kötü (t = −4,66). İkisi de iddia edilen yönde ve ikisi de eşiği geçiyor. Kitapta ilk kez bir kesişme anı iki yönde birden kaynağın dediği gibi çalışıyor.
Dört kez tekrarlanmış bir kuralı bozan bir sonuç, ek bir kontrolü hak ediyor. Akla gelen itiraz şu: kesişme günü, Tenkan'ın Kijun'u geçtiği gündür; yani fiyat “iyi bir duruma” girmektedir. Belki ölçtüğümüz şey anın değil, o durumun değeridir.
Bunu ayırmak için kontrol günlerini sıkılaştırdık: kontrol günü artık aynı hisse, aynı ay, benzer önceki hareket ve zaten Tenkan>Kijun durumunda olmak zorunda. Sonuç güçlendi: al anı +1,36 puan (t = 5,39), sat anı −1,99 puan (t = −9,11). Yani kesişme günü, zaten iyi durumdaki günlerden de iyi. Anın kendine özgü bir bilgisi var.
Neden burada çalışıyor da MACD'de çalışmıyor? Bir hipotez — bu bölümde sınanmadı: Ichimoku'nun çizgileri hareketli ortalama değil aralık ortası. MACD iki yumuşatılmış ortalamanın kesişmesidir ve yumuşatma, hareket çoktan yaşandıktan sonra sinyal verir. Tenkan-Kijun kesişmesi ise kısa aralığın ortasının uzun aralığınkini geçmesidir — hareketin başında olabilir. Bu doğruysa kural “kesişme anı kötüdür” değil, “yumuşatılmış göstergelerin kesişme anı kötüdür” olmalı.
Buraya kadar ölçtüklerimiz, kitabın zaten tanıdığı trend süzgecinin Ichimoku dilindeki hâlleriydi. Sistemin kendine özgü iddiaları başka: bulutun renk değiştirmesi (Kumo twist) “yaklaşan trend dönüşüdür”; fiyatın bulutun içinden üstüne çıkması (Kumo kırılımı) uzun vadeli trend değişiminin başıdır; fiyatın Kijun'a dokunup dönmesi (Kijun sekmesi) “swing trader'ların en sevdiği giriş noktasıdır”; ve üç teyidin aynı anda gerçekleşmesi “en güçlü Ichimoku sinyalidir”.
Beşinin hiçbiri kaynağın dediğini yapmıyor. İki twist de hiçbir şey söylemiyor (t = 1,42 ve 0,29). Üçlü teyidin gerçekleştiği an — “en güçlü sinyal” — kontrolden ayırt edilemiyor (−0,12 puan, t = −0,48). Kijun sekmesi ters çalışıyor: eşli kontrolden 0,68 puan kötü (t = −4,17). Kumo kırılımı da ters yönde (−0,84 puan) ama t = −3,13 ile eşiğin altında — Bölüm 36'daki formasyon kırılımı bulgusuyla aynı yöne bakıyor, tek başına kanıt sayılmaz.
Üçlü teyidin anı bir şey söylemiyor. Peki durumu? Burada Bölüm 18'in aracını ters yönde kullanıyoruz: şartları teker teker ekleyip her eklemenin ne kazandırdığına bakıyoruz.
Merdiven yükseliyor ama basamakların boyu çok farklı. Bulut üstü %5,42; Tenkan>Kijun eklenince %5,92 (+0,50 puan); Chikou eklenince %6,00 (+0,08 puan). Üçüncü şart, günlerin yalnız %3,2'sini ayıklıyor (220.023 günden 212.954 güne) — çünkü fiyat bulutun üstünde ve Tenkan Kijun'un üstündeyken, 26 günlük momentum da neredeyse her zaman artıdır. Yukarıdaki özdeşliğin ölçüme yansıyan hâli bu: Chikou, zaten bilinen bir şeyi üçüncü kez söylüyor.
Kaynak 9, 26 ve 52'yi sabit sayılar gibi verir. Bu sayıların bir hikâyesi var: Hosoda onları 1930'ların Japonya'sında, haftada altı gün işlem yapılan bir piyasa için seçti. 26, aşağı yukarı bir aylık işlem günüydü; 52 iki ay; 9 ise bir buçuk hafta. Bugün haftada beş gün işlem yapılıyor. Aynı takvim süreleri beş günlük haftada 7, 22 ve 44 gün eder. Dört parametre üçlüsünü aynı testte yarıştırdık: bulutun üstü ile altı arasındaki makas.
Eksen tek yönde: parametre kısaldıkça makas büyüyor. 7/22/44 en iyi (2,91 puan), kaynağın 9/26/52'si ikinci (2,68), 10/30/60 üçüncü (2,50), kripto dünyasında önerilen 20/60/120 açık farkla sonuncu (1,51). Beş günlük haftanın takvim karşılığı kanonik sayıyı geçiyor.
Ama dürüst olmak gerekiyor: eksen tek yönde olduğu için bunun “Hosoda'nın takvimi doğru çevrildiği için” mi, yoksa sadece “daha kısa olduğu için” mi olduğunu bu ölçüm ayıramıyor. Söyleyebileceğimiz tek şey şu: 9/26/52'de özel bir şey yok. Kitapta yuvarlak ve tarihsel sayılar için tekrarlanan bulgunun bir örneği daha.
Bulut, fiyatın uzun bir dönemin aralık ortasının üstünde olup olmadığını söylüyor. Bu, hareketli ortalamanın söylediğine çok benziyor. Ne kadar benzediğini ve ikisi ayrıştığında hangisinin haklı çıktığını dört hücreli bir tabloyla ölçtük: fiyat SMA(50) üstünde/altında çarpı bulut üstünde/altında.
İki gösterge günlerin %94,6'sında aynı şeyi söylüyor. Asıl bilgi anlaşmazlıkta. Fiyat ortalamanın üstünde ama bulutun altındayken (19.296 gün) getiri %4,47 — yükseliş tarafına yakın. Fiyat bulutun üstünde ama ortalamanın altındayken (9.748 gün) getiri %2,63 — düşüş tarafıyla neredeyse aynı (%2,60). İkisi anlaşmazlığa düştüğünde piyasa ortalamayı dinliyor, bulutu değil.
Fiyat bulutun üstündeyken, günlerin %96,4'ünde SMA(50)'nin de üstünde. Bu, örtüşme merdiveninin üst basamaklarında. Bölüm 38'de “ham veriyi paylaşmak bilgiyi paylaşmak değildir” demiştik; burada aynası var. Bulut aralıktan, SMA kapanıştan besleniyor — farklı ham veri — ama ikisi de fiyatın uzun bir dönemin merkezinin üstünde olup olmadığını ölçüyor. Bir trend sürerken aralığın ortası ile kapanışların ortalaması birbirine çok yakın durur.
Merdivenin şimdiye kadarki dört durağı birlikte şunu söylüyor: örtüşmeyi ne yalnız ham veri ne yalnız göstergenin adı belirliyor. ATR ile Bollinger ikisi de “oynaklık” diye anılıyor ama biri gün içi aralığı, öteki kapanışların dağılımını ölçtüğü için %48,9'da kaldı. Belirleyen, iki ölçünün matematiksel olarak ne kadar yakın olduğu. Araç seçerken sorulacak soru Bölüm 33'teki gibi kalıyor: bu, elimdekinden gerçekten farklı bir şey mi ölçüyor?
Bu bölümde üç konum, bir makas, bir kalınlık testi, iki TK durumu, yedi an, iki sert kontrol, bir kademe farkı, dört parametre ve üç şart kıyası yapıldı — toplam 24 test. Bölüm 11'in kuralıyla eşik yaklaşık 3,6.
| İddia | Ölçüm | t | Sonuç |
|---|---|---|---|
| Bulut üstü yükseliş, altı düşüş | makas 2,68 puan | 51,72 | DOĞRULANDI |
| Kalın bulut geçilmesi zor | çıkma 7,7 puan az | z −34,98 | doğru ama geometri |
| Tenkan-Kijun al kesişmesi | +1,15 puan | 5,15 | DOĞRULANDI |
| Kumo twist (yeşile) | +0,44 puan | 1,42 | ETKİ YOK |
| Kumo kırılımı | −0,84 puan | −3,13 | ters · sınırda |
| Kijun sekmesi | −0,68 puan | −4,17 | TERS |
| Üçlü teyit en güçlü sinyal | −0,12 puan | −0,48 | ETKİ YOK |
| 9/26/52 doğru parametre | 7/22/44 daha iyi | — | HAYIR |
| Bulut SMA'ya bilgi ekler | %96,4 örtüşme | — | ÇOK AZ |
Bulutu bir trend süzgeci olarak okuyun, fazlası olarak değil — Fiyatın bulutun üstünde olması gerçekten iyi (2,68 puan makas). Ama bu, SMA(50)'nin söylediğiyle günlerin %94,6'sında aynı; ikisi ayrıştığında ortalama haklı çıkıyor.
Tenkan-Kijun kesişmesi bu kitapta iki yönde de çalışan tek kesişme — Al anı +1,15, sat anı −0,96 puan — ve zaten aynı durumdaki günlere karşı da geçerli. Yumuşatılmış göstergelerin kesişmelerinden farklı davranıyor.
Kumo twist'e ve üçlü teyidin anına anlam yüklemeyin — İkisi de ölçümde hiçbir şey söylemiyor.
Kijun sekmesini alım noktası saymayın — Eşli kontrolden 0,68 puan kötü. Kaynağın “en sevilen giriş noktası” ters çalışıyor.
Chikou'yu ayrı bir teyit saymayın — 26 günlük momentumun işaretidir; fiyat bulutun üstündeyken ve Tenkan Kijun'un üstündeyken neredeyse her zaman zaten doğrudur.
Parametreleri kutsal saymayın — 9/26/52 altı günlük bir işlem haftası için seçildi. Daha kısa parametreler bu ölçümde daha iyi sonuç verdi.
Bulutun ileri çizilen kısmı — Kaynağın en özgün iddiası, 26 gün ileri çizilen bulutun gelecekteki destek ve direnci önceden göstermesi. Bunu ayrıca ölçmedik; kalınlık testindeki simetri (yukarı ve aşağı çıkış eşit) bu iddia için iyi bir işaret değil ama doğrudan sınama sayılmaz.
Neden yalnız TK kesişmesi çalışıyor — Aralık ortası ile yumuşatılmış ortalama arasındaki fark bir hipotez olarak yazıldı; sınanmadı. Sınamanın yolu, aynı süreli hareketli ortalamaların kesişmesini aynı kontrolle ölçmek.
Parametre ekseninin nedeni — 7/22/44'ün üstünlüğü takvimden mi kısalıktan mı, bu eksen ayıramıyor.
Forex ve kripto — Ichimoku en çok bu piyasalarda kullanılıyor; ölçüm yalnız BIST hisselerinde yapıldı.
Diğer pazarlar — Yalnız BIST, yalnız 2021 sonrası.
Ichimoku'nun çekirdeği çalışıyor: fiyat bulutun üstündeyken izleyen getiri, altındayken olduğundan 2,68 puan yüksek (t = 51,72). Ama bu çekirdek kitabın tanıdığı trend süzgeci — bulut, SMA(50) ile günlerin %94,6'sında aynı şeyi söylüyor ve ikisi ayrıştığında ortalama haklı çıkıyor. Sistemin kendine özgü iddiaları ise çöküyor: Kumo twist ve üçlü teyidin anı hiçbir şey söylemiyor, Kijun sekmesi ters çalışıyor, Chikou 26 günlük momentumun yeniden adlandırılmış hâli ve kalın bulutun “güçlü direnci” yön taşımayan bir geometri.
Bölümün asıl bulgusu kitabın kendi kuralını bozuyor. Tenkan-Kijun kesişmesinin anı iddia edilen yönde çalışıyor (+1,15 ve −0,96 puan) ve zaten aynı durumdaki günlere karşı da geçerli. Dört bölümdür “kesişme anı kötüdür” diyorduk. Bu kural artık daraltılmalı: kötü olan, yumuşatılmış göstergelerin kesişme anı olabilir.
Son olarak parametreler: Hosoda'nın 9/26/52'si altı günlük bir işlem haftası için seçildi ve ölçümde özel bir yanı yok.
Kaynak serinin gösterge bölümü, iki “kurumsal” araçla kapanıyor. VWAP, hacimle ağırlıklandırılmış ortalama fiyat; hacim profili ise hacmi zamana göre değil fiyata göre dağıtan bir histogram. İkisinin de iddiası aynı yöne bakıyor: büyük oyuncuların işlem yaptığı fiyatlar, sonradan fiyatı çeken ya da iten seviyelere dönüşür. Kitapta hacim bir kez, Bölüm 32'de ölçüldü ve örtüşme merdiveninin en bağımsız satırı çıkmıştı. Bu bölüm, hacmin bir ağırlık olarak fiyata bir şey katıp katmadığını soruyor.
VWAP'ın formülü basit: her günün tipik fiyatı (yüksek, düşük ve kapanışın ortalaması) o günün hacmiyle çarpılır, toplanır ve toplam hacme bölünür. Çok işlem gören gün ortalamayı kendine doğru çeker, az işlem gören gün neredeyse hiç etkilemez. Aynı pencerenin basit ortalamasından tek farkı budur. Kaynak iki hâlini anlatıyor: her sabah sıfırlanan gün içi VWAP ve seçilen bir tarihten, örneğin önemli bir dipten başlatılan sabitlenmiş (anchored) VWAP. İkincisini kaynak, “büyük oyuncuların ortalama maliyetini tahmin etmenin güçlü bir yolu” olarak sunuyor.
Gerçek bir örnek: ASELS'in son üç günü. Üç günün VWAP'ı 377,603, aynı üç günün tipik fiyat ortalaması 377,222. Fark, hacmin hangi güne yığıldığından geliyor.
| Gün | Tipik fiyat | Hacim | Tipik fiyat × hacim |
|---|---|---|---|
| 22.09.2026 | 377,25 | 19.564.289 | 7.380.628.025 |
| 23.09.2026 | 381,50 | 25.790.079 | 9.838.915.138 |
| 24.09.2026 | 372,92 | 19.974.718 | 7.448.905.254 |
Kaynağın VWAP'ı esas olarak gün içi bir araç: dakikalık işlemlerden hesaplanıyor, gün sonunda sıfırlanıyor ve “VWAP'a geri çekilmede al” kuralı gün içi işlem yapan için yazılmış. Veritabanımızda yalnız günlük mum var; bir günün içinde fiyatın hangi saatte nerede olduğunu bilmiyoruz. Bu yüzden kaynağın gün içi iddialarını sınamadık ve sınamış gibi yapmıyoruz. Aşağıdaki her ölçüm, aynı fikrin günlük veriyle kurulabilen hâli: son 20 günün VWAP'ı ve bir dipten başlatılan VWAP.
Hacim profili, belli bir dönemde hangi fiyatta ne kadar işlem yapıldığını yatay çubuklarla gösterir. En çok işlemin yapıldığı fiyat POC (point of control) diye anılır. Toplam hacmin %70'inin yapıldığı, POC'u çevreleyen aralık değer alanıdır; üst sınırı VAH, alt sınırı VAL. Hacmin yoğunlaştığı fiyatlar HVN, seyrek kaldığı fiyatlar LVN diye adlandırılır. Kaynağın iddiaları bu kavramlar üzerine kurulu: POC güçlü destek ve dirençtir, VAH direnç ve VAL destektir, fiyat LVN'den hızla geçer, HVN'de yavaşlar.
Gerçek hacim profili her işlemin fiyatını bilir. Günlük mumda ise yalnız o günün en yükseği, en düşüğü ve toplam hacmi var. Yaygın yaklaşımı kullandık: her günün hacmi, o günün düşüğü ile yükseği arasına eşit dağıtıldı. Fiyat, %1 genişliğinde kovalara bölündü ve son 60 günün hacmi bu kovalarda toplandı. Bu, profilin kaba biçimini doğru verir ama ince yapısını bulanıklaştırır. Sonuçları okurken bu sınırı akılda tutmak gerekiyor; özellikle LVN-HVN testinde önemli olacak.
BIST'in bütün hisselerinde 2021'den 24.09.2026 tarihine kadar 601.149 işlem günü tarandı. Her gün için son 20 günün VWAP'ı, aynı pencerenin basit ortalaması, son 120 günün en düşük gününden başlatılan VWAP ve son 60 günün hacim profili hesaplandı. Hepsi yalnız o güne kadarki veriyi kullanır; ölçüme gelecekten bilgi sızmaz. İzleyen getiri her yerde 20 işlem günü; bütün günlerin ortalaması %4,10. Anlara ilişkin testlerde kontrol grubu kitabın alışılmış eşli kontrolü: aynı hisse, aynı ay, önceki on günde benzer hareket.
Kaynaktan, bölümdeki sırasıyla:
1. Fiyat VWAP'ın üstündeyse boğalar, altındaysa ayılar kontrolündedir.
2. Önemli bir dipten başlatılan VWAP büyük oyuncuların maliyetini gösterir.
3. Yükselişte VWAP'a geri çekilme alım fırsatıdır.
4. POC'un yukarı kırılıp üstünde kapanılması güçlü yükseliş sinyalidir.
5. POC güçlü destek ve dirençtir.
6. VAH direnç, VAL destektir.
7. Fiyat LVN'den hızla geçer, HVN'de yavaşlar.
Bunlara kitabın sorusu eklendi: hacim ağırlığı, aynı pencerenin basit ortalamasına bir şey ekliyor mu?
Grafikte ASELS'in 03.2026 ile 09.2026 arası seyri var. Sağ kenardaki çubuklar son 60 günün hacim profili; kırmızı çubuk ve kesikli çizgi POC (381,36), gölgeli bant değer alanı (362,12 ile 408,70 arası). Yeşil kesikli çizgi, 01.04.2026 tarihindeki dipten başlatılan VWAP. Bu örnekte fiyat altmış gün boyunca POC'un çevresinde gidip gelmiş; sabitlenmiş VWAP ise zamanla yataylaşarak POC'a yaklaşmış (382,13). Kaynağın anlattığı tablo tam olarak bu: hacmin yoğunlaştığı fiyat bir mıknatıs gibi görünüyor. Soru, bu görüntünün ileriye dönük bir şey söyleyip söylemediği.
İlk iddia sağlam çıkıyor. Fiyat 20 günlük VWAP'ın üstündeyken izleyen 20 günün getirisi %5,64, altındayken %2,73. Aradaki makas 2,91 puan, t = 58,21. Aynı pencerenin basit ortalamasıyla kurulan aynı testin makası 2,66 puan (t = 54,36); VWAP biraz daha keskin ayırıyor. Hacim profilinin POC'u da benzer bir ayrım yapıyor: POC'un üstü ile altı arasında 2,22 puan (t = 44,46).
Kaynak VWAP'ın gücünü kurumların onu kullanmasına bağlıyor: fon yöneticileri alımlarını VWAP'la kıyaslar, VWAP'ın altından almak “VWAP'ı yenmek” sayılır. Bu doğru, ama bir performans ölçüsü hakkında bir bilgi. Oradan “öyleyse fiyat VWAP'ta döner” sonucuna geçmek ayrı bir iddia ve ancak ölçülerek kabul edilebilir. Aşağıdaki testler tam olarak bu ikinci iddiayı sınıyor.
Bunlar kitabın iyi tanıdığı trend süzgecinin yeni adları. Şekildeki sağdaki üç çubuk ise değer alanına göre konumu gösteriyor ve orada kaynakla ölçüm ayrışıyor; ona aşağıda, kendi başlığında döneceğiz.
VWAP ile basit ortalama aynı günleri, aynı tipik fiyatı kullanıyor; tek fark hacim ağırlığı. Bu yüzden ikisi çoğu gün aynı şeyi söyler: günlerin %95,2'sinde fiyat ya ikisinin de üstünde ya ikisinin de altında. Bölüm 40'taki yöntemle soruyoruz: ayrıştıkları günlerde hangisi haklı?
Cevap bu kez hacmin lehine. Fiyat basit ortalamanın üstünde ama VWAP'ın altındayken (26.606 gün) izleyen getiri %2,76. Bu, fiyatın iki çizginin de altında olduğu günlerle neredeyse aynı (%2,73). Yani basit ortalama “yukarıdayız” derken VWAP “aşağıdayız” diyorsa, piyasa VWAP'ı dinliyor. Basit ortalamanın üstündeki günlerde VWAP'ın katkısı 2,90 puan, t = 23,58. Öteki ayrışma hücresi küçük (2.381 gün) ama aynı yöne bakıyor: VWAP yukarıda, basit ortalama aşağıdayken getiri %4,27 (t = 3,51).
VWAP satırı merdivenin en üst basamaklarına yerleşiyor: fiyat VWAP'ın üstündeyken, günlerin %99,2'sinde basit ortalamanın da üstünde. Bölüm 40'ta bulut için benzer bir oran bulmuş ve bulutun ortalamaya neredeyse hiçbir şey eklemediğini görmüştük. Burada tablo farklı. Ters yönden bakınca ayrışma daha görünür: fiyat basit ortalamanın üstündeyken günlerin %91,4'ünde VWAP'ın da üstünde; kalan günler, VWAP'ın “hayır” dediği günler, ve orada VWAP haklı.
Bu, merdiven kuralına bir incelik ekliyor: yüksek örtüşme, ek bilgi olmadığını garanti etmez. Örtüşme, iki ölçünün ne sıklıkla aynı şeyi söylediğini gösterir; ayrıştıklarında kimin haklı olduğunu göstermez. Bölüm 32'de OBV, şart kaldırma testini net geçen ilk gösterge olmuştu; hacim burada aynı şeyi ikinci kez yapıyor. Ortalamayı az oynatıyor ama oynattığı yerde anlamlı. Bunun neden böyle olduğu bu bölümde sınanmadı.
Kaynağın “büyük oyuncuların maliyeti” dediği sabitlenmiş VWAP, son 120 günün dibinden başlatıldı. Üstü ile altı arasındaki makas 2,64 puan (t = 51,87). Ama aynı dipten başlatılan basit ortalamanın makası 2,57 puan ve iki çizgi günlerin %93,6'sında aynı tarafta. Uzun bir pencerede hacim ağırlığı ortalamayı pek oynatmıyor; “maliyet” yorumu, dipten beri geçen günlerin ortalama fiyatından ölçülebilir biçimde farklı bir şey söylemiyor.
Çıpanın nasıl seçildiği de önemli. Kaynak “önemli bir dip ya da kırılım noktası” diyor ama önemliyi tanımlamıyor. Grafiğe geriye dönük bakan biri, sonradan işe yaramış dibi seçme eğilimindedir; böyle seçilmiş bir çıpa her zaman iyi görünür. Bunu önlemek için kuralı önceden sabitledik: son 120 günün en düşük günü, en az on gün önce gerçekleşmiş olmak şartıyla. Kural mekanik olduğu için her gün, o gün bilinen veriyle aynı biçimde uygulanabiliyor.
Pencere ekseni tek yönde değil: makas 20 günde en büyük (2,89 puan; bölümün başındaki 2,91 puandan küçük farkı, iki ölçümde kontrol sayılan gün sayısının biraz farklı olmasından: 317.725 ve 315.649), daha kısa ve daha uzun pencerelerde küçülüyor (10 günde 2,23, 100 günde 1,94). Kaynak VWAP için bir pencere önermiyor, çünkü onun VWAP'ı günlük; 20'yi biz, kitabın öteki bölümleriyle aynı ufuk olsun diye seçtik. Tepenin tam oraya düşmesi dikkatle okunmalı: dört pencere denendi ve en iyisini öne çıkarmak, Bölüm 11'in uyardığı seçme hatasına açık.
Kaynağın iki alım anı var. VWAP sekmesi: yükselişte (fiyat 50 günlük ortalamanın üstünde, VWAP yükseliyor) günün düşüğü VWAP'a değiyor, kapanış yine üstünde kalıyor. POC kırılımı: dün POC'un altında kapanan fiyat bugün üstünde kapanıyor. Her biri Bölüm 40'taki gibi iki kontrolle ölçüldü: kitabın alışılmış eşli kontrolü ve kontrol günlerinin zaten aynı durumda olduğu sert kontrol.
İki kontrol zıt yönü gösteriyor. VWAP sekmesi eşli kontrolden 0,59 puan kötü (t = −3,62), ama zaten VWAP'ın ve ortalamanın üstündeki günlerden 0,59 puan iyi (t = 3,50). POC kırılımında aynı desen daha belirgin: eşli kontrolden 0,70 puan kötü (t = −4,19), POC'un zaten üstündeki günlerden 1,13 puan iyi (t = 6,16).
Cevap kontrol gruplarının kendisinde duruyor. Eşli kontrol aynı hissenin aynı ayından seçilir. Aynı ay içinde, benzer önceki hareketle, fiyatın VWAP'ın ve ortalamanın üstünde olduğu günlerin izleyen getirisi %4,28; durumu gözetmeden seçilen kontrol günlerininki %5,15. POC için de aynısı: %3,56 ile %4,70. Yani ay içinde fiyatın görece yüksekte olduğu günler, sıradan günlerden kötü. Bütün örneklemde “VWAP üstü iyidir” derken ay içinde bunun tersi görünüyor, çünkü aynı ay içinde karşılaştırmak trendi siler, geriye ay içi zamanlama kalır ve ay içinde kısa bir geri dönüş var.
İki anın yeri bu iki kontrolün arası. Kaynağın iddiası “güçlü alım sinyali”; sıradan bir günden kötü olan bir an için bu söylenemez. Bölüm 40'taki Tenkan-Kijun kesişmesi iki kontrolü de geçmişti; bu iki an geçemiyor.
Bir seviyenin “destek” olduğunu ölçmek için bir karşılaştırma çizgisi gerekir: fiyat hangi çizgiye değerse değsin bir süre o tarafta kalabilir. Plasebo olarak aynı 60 günün fiyat aralığının ortasını aldık; fiyatın sık dolaştığı ama hacim bilgisi taşımayan bir çizgi. POC'a çok yakın olduğu günlerde plasebo kullanılmadı. Test: fiyat çizgiye değiyor (%0,5 yakınlık); izleyen beş gün boyunca hep aynı tarafta kalırsa seviye “tuttu” sayıldı.
POC plasebodan daha iyi tutuyor: üstten değildiğinde %30,1 (plasebo %26,1, fark 4,04 puan, z = 11,57), alttan değildiğinde %35,5 (plasebo %33,7, z = 5,19). VAL de plasebodan iyi (+3,11 puan, z = 8,61). VAH ise plasebodan farksız (−0,92 puan, z = −2,59). Dört testin üçü kaynağın yönünde, ama büyüklüğe bakmak gerekiyor: fiyat POC'a üstten değdiğinde vakaların %69,9'unda beş gün içinde öbür tarafa geçiyor. POC gerçek bir etki taşıyor ama “güçlü destek” değil; plasebo çizgiden birkaç puan daha yapışkan bir çizgi.
Kaynak VAH'ı direnç sayıyor: değer alanının üst sınırı, fiyatın “pahalı” bulunup geri itildiği yer. Konum şekli başka bir şey söylüyor. Fiyat VAH'ın üstündeyken (140.784 gün) izleyen 20 günün getirisi %6,44; bu, bölümde ölçülen en iyi konum. Değer alanının içinde %3,49, VAL'in altında %3,22. VAH'ın üstü ile VAL'in altı arasındaki makas 3,21 puan (t = 43,79). Değer alanının üstüne çıkmak geri itilmenin değil, kitabın defalarca gördüğü momentumun işareti. Tablo simetrik de değil: VAL'in altı, değer alanının içinden kötü değil. Aşağı taşan fiyat cezalandırılmıyor, yukarı taşan ödüllendiriliyor.
Son iddia hızla ilgili: fiyat LVN'de hızlı, HVN'de yavaş hareket eder. Hızı, izleyen beş günün mutlak hareketinin o hissenin günlük oynaklığına (ATR) oranı olarak ölçtük; böylece oynak hisselerin daha hızlı görünmesi engellendi. Fiyat bir LVN kovasındayken bu oran 1,363, HVN'deyken 1,298, ikisinin arasındaki kovalarda 1,259. LVN ile HVN arasındaki fark doğru yönde ama küçük (t = 2,90) ve 21 testlik bir bölümde eşiğin (≈3,5) altında. Üstelik en yavaş olan HVN değil, ortadaki kovalar.
Burada günlük profilin sınırı da devreye giriyor. Hacmi günün aralığına eşit dağıttığımız için, fiyatın çok gün geçirdiği fiyatlar kendiliğinden HVN olur. “Fiyat HVN'de yavaşlar” cümlesi bu veride kısmen bir tanımdır. Gerçek işlem verisiyle sonuç farklı çıkabilir.
Bu bölümde beş konum makası, bir değer alanı makası, iki şart kıyası, dört pencere, dört an testi, dört seviye testi ve bir hız testi yapıldı — toplam 21 test. Bölüm 11'in kuralıyla eşik yaklaşık 3,5.
| İddia | Ölçüm | t / z | Sonuç |
|---|---|---|---|
| VWAP üstü yükseliş, altı düşüş | makas 2,91 puan | 58,21 | DOĞRULANDI |
| Hacim ağırlığı bilgi ekler (kitabın sorusu) | +2,90 puan | 23,58 | EVET |
| Dipten VWAP büyük oyuncu maliyeti | %93,6 örtüşme | — | basit ortalamadan FARKSIZ |
| VWAP sekmesi alım fırsatı | −0,59 puan | −3,62 | ters · geçti |
| POC kırılımı güçlü sinyal | −0,70 puan | −4,19 | TERS |
| POC güçlü destek/direnç | +4,04 puan tutma | z 11,57 | var ama ZAYIF |
| VAL destek | +3,11 puan tutma | z 8,61 | var ama ZAYIF |
| VAH direnç | −0,92 puan tutma | z −2,59 | ETKİ YOK |
| VAH üstü geri itilir | getiri %6,44 (en iyi konum) | 43,79 | TERS |
| LVN'de fiyat hızlı geçer | +0,065 (ATR oranı) | 2,90 | geçemedi |
| Gün içi VWAP'a geri çekilme | gün içi veri yok | — | ÖLÇÜLEMEDİ |
VWAP'ı basit ortalamanın yerine koyabilirsiniz — Çoğu gün aynı şeyi söylerler; ayrıştıklarında VWAP haklı çıkıyor. Hacim verisi olan bir piyasada 20 günlük VWAP, aynı pencerenin basit ortalamasından daha iyi bir trend süzgeci.
Dipten VWAP'a ayrıca anlam yüklemeyin — Dipten beri geçen günlerin basit ortalamasıyla %93,6 aynı; “büyük oyuncuların maliyeti” yorumunu ölçüm desteklemiyor.
VWAP sekmesini ve POC kırılımını alım anı saymayın — İkisi de sıradan günlerden kötü; yalnız zaten iyi durumdaki günlere karşı iyi görünüyorlar.
POC'u zayıf bir mıknatıs olarak okuyun — Plasebo çizgiden birkaç puan daha iyi tutuyor ama değen fiyatın çoğu beş gün içinde geçip gidiyor.
Değer alanının üstünü satış yeri saymayın — VAH'ın üstü bu bölümde izleyen getirinin en yüksek olduğu konum.
Gün içi VWAP — Kaynağın esas aracı. Dakikalık veri olmadan ölçülemez; bu bölümdeki hiçbir sonuç gün içi VWAP hakkında bir şey söylemiyor.
Gerçek hacim profili — Profili günlük mumdan, hacmi günün aralığına eşit dağıtarak kurduk. İşlem bazlı profil özellikle LVN-HVN testinin sonucunu değiştirebilir.
VWAP'ın neden bilgi eklediği — Ayrışma günlerinde VWAP'ın haklı çıktığını ölçtük; sebebini sınamadık.
Başka çıpalar — Sabitlenmiş VWAP yalnız son 120 günün dibinden başlatıldı. Kırılım günü, bilanço tarihi gibi çıpalar denenmedi.
Diğer pazarlar — Yalnız BIST, yalnız 2021 sonrası.
VWAP'ın çekirdek iddiası çalışıyor: fiyat 20 günlük VWAP'ın üstündeyken izleyen getiri, altındayken olduğundan 2,91 puan yüksek (t = 58,21). Bu bir trend süzgeci; ama hacim ona gerçek bir şey ekliyor. VWAP ile aynı pencerenin basit ortalaması ayrıştığında piyasa VWAP'ı dinliyor. Bölüm 32'de OBV'nin yaptığını hacim burada ikinci kez yapıyor: fiyat tarafı sabit tutulduğunda da bilgi taşıyor.
Kaynağın geri kalanı zayıf. Dipten VWAP basit ortalamadan farksız, VWAP sekmesi ve POC kırılımı sıradan günlerden kötü, POC ve VAL plasebo çizgiden yalnız birkaç puan yapışkan, VAH hiç tutmuyor ve değer alanının üstü direnç değil en iyi konum. Gün içi VWAP ise bu kitabın verisiyle ölçülemedi.
Merdiven kuralına bir incelik eklendi: yüksek örtüşme, ek bilgi olmadığını garanti etmez; bilgi, ayrışılan küçük dilimde saklı olabilir.
Bu bölümdeki iki araç aynı vaadi taşıyor: fiyatın gideceği ya da duracağı yeri, fiyat oraya varmadan önce hesaplamak. Fibonacci uzantıları bir yükselişin nereye kadar süreceğini, pivot noktaları günün hangi fiyatlarda döneceğini söylediğini iddia ediyor. İkisi de birer seviye iddiası; Bölüm 31'de Fibonacci düzeltmeleri için kurduğumuz yöntem burada da işe yarıyor. Bölümün sonunda, bir yöntem hatasının sonucu nasıl tersine çevirebildiğini de göreceğiz.
Fibonacci düzeltmeleri bir geri çekilmenin nereye kadar inebileceğini sorar. Uzantılar bir adım ötesini: geri çekilme bittikten sonra trend nereye kadar gider? Kaynak üç nokta kullanıyor: A başlangıç dibi, B tepe, C geri çekilmenin dibi. Hedefler C'den ileri, A-B hareketinin katları olarak hesaplanır: C + 1,272 × (B − A), C + 1,618 × (B − A), ve aynı biçimde 2 ile 2,618. Kaynak 1,618'i “en güçlü ve en önemli” hedef sayıyor ve fiyat oraya vardığında kâr almayı öneriyor.
Şekilde THYAO'nun kurala uyan son tamamlanmış dalgası var: A 29.12.2025, B 16.02.2026, C 21.05.2026. C'den sonra fiyat D'ye (07.07.2026) kadar yükselip C'nin altına inmiş. Uzantı, yani C'den D'ye hareketin A-B hareketine oranı, 0,89. Yani bu dalga ilk hedefe bile varmadan dönmüş. Tek bir örnek bir şey kanıtlamaz; vakayı güzel göründüğü için değil, bir kuralla seçtik: hissenin tamamlanmış en son dalgası.
Dalga tanımı Bölüm 31'dekiyle aynı: yerel tepe ve dipler on günlük pencereyle bulunur, A'dan B'ye hareket en az %15 olmalı. C, B'den sonraki geri çekilmenin en derin kapanışı; geri çekilme yeni bir tepeyle bitmeli ve en az %10 olmalı. D, C'den sonra fiyat C'nin altına inene kadar görülen en yüksek kapanış (en fazla 250 gün). Veri sonunda hâlâ süren dalgalar atıldı. BIST'in bütün hisselerinde 7.389 dalga bulundu.
Ölçü Bölüm 31'deki gibi koşullu: bir uzantı düzeyine ulaşan dalgaların yüzde kaçı orada duruyor? Fibonacci oranı özelse, o bantta durma oranı komşu bantlardan yüksek olmalı. Aynı ölçüm, Fibonacci ile ilgisi olmayan dört uydurma oranda da yapıldı (1,15; 1,45; 1,85; 2,3).
Eksen düzgün alçalıyor: uzantı büyüdükçe, o düzeye ulaşan dalgaların orada durma oranı küçülüyor. Altın çubuklarda bir tepe yok. Dağılımın kendisi de bir hedef değil bir yelpaze gösteriyor: uzantının ortancası 1,99, dalgaların dörtte biri 0,90'ın altında kalırken dörtte biri 5,52'nin üstüne çıkıyor. Bu geniş yelpazenin bir kısmı dönemin kendisinden: 2021 sonrası BIST, enflasyonla birlikte nominal fiyatların hızla yükseldiği bir piyasa.
Dört Fibonacci oranının komşularına göre z değerleri 0,19 ile 1,48 arasında; hiçbiri eşiğin yakınında değil. Uydurma oranlarınki −1,32 ile −0,02 arasında. “En güçlü hedef” 1,618'e ulaşan 4.161 dalganın %3,3'ü orada durmuş; komşu bantlarda bu oran %3,1. İki grup aynı yöntemle ölçüldüğünde birbirinden ayırt edilemiyor. Bölüm 31'in düzeltmeler için bulduğu sonuç uzantılarda da tekrarlanıyor: Fibonacci oranlarında özel bir durma yok.
Kaynağın pratik önerisi, fiyat 1,618'e vardığında kâr almak. Bu, uzantı aşıldığı anda izleyen getirinin kötüleşmesini gerektirir. Eşli kontrole göre 1,272'nin aşıldığı gün −0,86 puan (t = −1,59), 1,618'in aşıldığı gün −0,84 puan (t = −1,31). İkisi de eşiğin çok altında; bu anlar yükselişin bittiğine dair bir şey söylemiyor.
Pivot noktaları önceki günün üç fiyatından hesaplanır: en yüksek (Y), en düşük (D) ve kapanış (K). Merkez P = (Y + D + K) / 3; bu, Bölüm 41'deki tipik fiyatın bir gün önceki hâli. Dirençler R1 = 2P − D ve R2 = P + (Y − D), destekler S1 = 2P − Y ve S2 = P − (Y − D). Aynı hesap haftalık ya da aylık verilerle de yapılır. Kaynağın iddiaları üç tane: seviyeler destek ve direnç işi görür; fiyat pivotun üstünde açılıp orada tutunursa yükseliş beklenir; ve seviyeler sırayla test edilir, P aşılırsa R1'e, R1 aşılırsa R2'ye gidilir.
Şekildeki her günün kısa çizgileri, o günün sabahında bilinen seviyeler. Göz, mumların uçlarının bu çizgilere sık sık “değdiğini” görüyor. Ama bunun bir sebebi var: R1 ve S1, önceki günün aralığından türetildiği için bugünün olası aralığının iyi bir kestirimi. Fiyatın bu çizgilere yakın gezinmesi, oynaklığın günden güne benzer olmasından kaynaklanabilir; çizgilerin kendisinin fiyatı durdurmasından değil. Bu ikisini ayırmak gerekiyor.
Ayırmanın yolu bir süreksizlik testi. R1 gerçekten bir direnç ise, günün en yüksek fiyatları R1'in hemen altında yığılmalı, hemen üstünde seyrelmeli; dağılımda seviyenin tam üstünde bir kırılma görünmeli. Her gün için günün en yüksek fiyatının R1'e uzaklığını oynaklık (ATR) cinsinden hesapladık ve seviyenin hemen altındaki ile hemen üstündeki dar bantlarda (±0,05 ATR) kaç gün olduğunu saydık. Aynı sayım, seviyeden 0,1, 0,2 ve 0,3 ATR kaydırılmış altı plasebo çizgide de yapıldı. Plasebo çizgiler dağılımın doğal eğimini verir; seviyenin payı bu eğimden sapıyorsa seviye özeldir. Desteklerde (S1, S2) aynı test günün en düşük fiyatıyla, ters yönde yapıldı.
Örnek olarak R1: çizgi seviyeden ATR cinsinden kaydırıldıkça, günün en yüksek fiyatının çizginin hemen altında kalma payı. Plasebolar düzgün bir eğim çiziyor; R1'in kendisi o eğimin altına düşüyor. Eğriden beklenen pay %51,4.
| Çizgi | −0,3 | −0,2 | −0,1 | R1 | +0,1 | +0,2 | +0,3 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| alt payı | %47,4 | %48,6 | %50,4 | %49,6 | %52,5 | %52,3 | %52,7 |
Bu testin ilk hâlinde bant daha genişti ve plasebo çizgiler seviyeden daha uzaktaydı. O hâliyle R1 ve S1 güçlü birer direnç ve destek gibi göründü. Sonuç yayımlanacak kadar net görünüyordu. Plasebo çizgilere tek tek bakınca sorun ortaya çıktı: R1 ve S1, günün en yüksek ve en düşük fiyatlarının en sık görüldüğü yere düşüyor. Dağılımın tepesinde eğri keskin döner; uzaktaki plasebolardan kurulan beklenti orada yanılır ve seviyeye sahte bir “özellik” yükler. Dar bant, yakın plasebolar ve onlardan uydurulan bir eğriyle yeniden ölçünce işaret tersine döndü.
Ders kitabın başından beri söylediğiyle aynı: bir sonucun güçlü görünmesi, yönteminin doğru olduğunu göstermez. Karşılaştırma çizgisinin nasıl kurulduğu, ölçülen etkinin kendisi kadar önemli.
Doğru kurulmuş testte altı günlük ölçümün altısında da işaret eksi: günün en yüksek fiyatı R1'in berisinde değil, biraz ötesinde daha sık. Fark küçük: gerçek pay, beklenenin 1,8 ile 4,0 puan altında; ama örneklem büyük olduğu için z değerleri −9,20 ile −14,43 arasında. Haftalık R1 ve S1'de de aynı yön, daha zayıf (z = −5,37 ve −3,84). Yani seviyeler bir duvar gibi değil, hafif bir mıknatıs gibi davranıyor: fiyat onlara değip biraz geçiyor. Bu, seviyelerin çok izlenmesinin bir sonucu olabilir; seviyenin hemen ötesinde birikmiş emirler tetikleniyor olabilir. Ama bu bir açıklama önerisi, bu bölümde sınanmadı. Kaynağın iddiası ise, “seviyede durur”, ölçümle çelişiyor.
Kaynak, fiyatın pivotun üstünde açılmasını yükseliş işareti sayıyor. Günlük mumla ölçülebilen hâli şu: açılış P'nin üstündeyse o günün açılıştan kapanışa getirisi ne? Bütün günlerde P'nin üstünde açılan günler %−0,08, altında açılanlar %−0,06; fark −0,024 puan (t = −3,03) ve yön bile ters. Açılışın önceki kapanışa göre yönü sabit tutulduğunda pivot küçük bir fark ekliyor: yukarı boşlukla açılan günlerde 0,055 puan (t = 5,39), aşağı boşlukla açılanlarda 0,035 puan (t = 2,60). Bunlar yüzde puanın yüzde birkaçı; tek bir işlemin alım-satım makası bile bundan büyüktür. Pivotun üstünde açılmak, gün içinde yükselişi ölçülebilir biçimde haber vermiyor.
Pivotun kitabın ufkunda, 20 günde, bir şey söyleyip söylemediğini aylık pivotla sorduk: fiyat önceki ayın Y, D ve K'sından hesaplanan P'nin üstünde mi? Makas 3,01 puan (t = 63,83). Kontrol olarak önceki ayın yalnız kapanışını kullandık: fiyat onun üstündeyken makas 1,96 puan. Pivot daha keskin ayırıyor.
Ayrıştıklarında da pivot haklı: fiyat önceki ayın kapanışının üstünde ama pivotun altındayken getiri %1,78, ikisinin de üstündeyken %5,40; pivotun katkısı 3,61 puan (t = 48,84). Sebebi formülde: P, önceki ayın aralığının ve kapanışının ortalaması, yani tek bir günün fiyatı değil bir ayın merkezi. Bölüm 40'ta bulut için gördüğümüz gibi, bir aralık ortası ve kitabın iyi tanıdığı trend süzgecinin bir başka hâli. Aylık pivotun gücü bir seviye olmasından değil, bir ortalama olmasından geliyor.
Bu bölümde sekiz uzantı bandı, iki an, sekiz süreksizlik, üç açılış ve dört aylık pivot testi yapıldı — toplam 25 test. Bölüm 11'in kuralıyla eşik yaklaşık 3,6.
| İddia | Ölçüm | t / z | Sonuç |
|---|---|---|---|
| 1,272 / 1,618 / 2 / 2,618 hedeftir | komşulardan z 0,19…1,48 | — | ETKİ YOK |
| 1,618 en güçlü hedef | durma %3,3, komşu %3,1 | z 0,51 | ETKİ YOK |
| 1,618'de kâr al | −0,84 puan | −1,31 | ETKİ YOK |
| R1/R2 direnç, S1/S2 destek | berisinde yığılma yok, ötesinde var | z −9,20…−14,43 | TERS |
| Haftalık R1/S1 | aynı yön, daha zayıf | z −5,37 / −3,84 | TERS |
| Pivot üstünde açılış = yükseliş | −0,024 puan | −3,03 | pratikte YOK |
| Aylık pivot üstü yükseliş | makas 3,01 puan | 63,83 | DOĞRULANDI (trend süzgeci) |
Uzantı oranlarını hedef olarak kullanmayın — Fiyat 1,272'de, 1,618'de ya da 2,618'de komşu düzeylerden daha sık durmuyor. Bir yükselişin nereye kadar gideceği geniş bir yelpaze.
Pivot seviyelerini günün beklenen aralığı olarak okuyun — R1 ve S1, önceki günün oynaklığından türetilmiş makul bir aralık kestirimi. Ama duvar değiller; fiyat onları hafifçe aşma eğiliminde.
Aylık pivotu bir ortalama gibi kullanın — Trend süzgeci olarak çalışıyor, çünkü bir ayın merkezi. Bunu yapan başka ortalamalardan ayrıca özel değil.
Gün içi pivot davranışı — Kaynağın pivotu gün içi işlem için; biz yalnız günün en yüksek ve en düşük fiyatını biliyoruz, fiyatın gün içinde seviyeye kaç kez gelip döndüğünü bilmiyoruz.
Sıralı test iddiası — “P aşılırsa R1'e gidilir” iddiası, seviyeler arası mesafe oynaklıktan türetildiği için büyük ölçüde mekanik; ayrıca ölçmedik.
Çakışma (confluence) — Kaynak, Fibonacci ve pivot seviyelerinin çakıştığı yerleri “güvenilir” sayıyor. İki bileşeni de tek başına özel çıkmadığı için çakışmayı ayrıca ölçmedik; bu bir kanıt değil, bir öncelik kararı.
Diğer pazarlar — Yalnız BIST, yalnız 2021 sonrası.
Önceden hesaplanan fiyatların hiçbiri ölçümde özel çıkmadı. Fibonacci uzantıları, Bölüm 31'deki düzeltmeler gibi, komşu düzeylerden ve uydurma oranlardan ayırt edilemiyor; 1,618'in “en güçlü hedef” olduğuna dair bir iz yok. Günlük pivot seviyeleri duvar gibi değil, tersine hafif bir mıknatıs gibi davranıyor: fiyat onları biraz aşıyor. Pivotun üstünde açılmanın gün içi etkisi yüzde puanın yüzde birkaçı düzeyinde.
Çalışan tek parça aylık pivot, o da bir seviye olarak değil bir ortalama olarak: önceki ayın merkezi, kitabın tanıdığı trend süzgecinin bir başka adı.
Bölümün yöntem dersi de kalıcı: süreksizlik testi ilk kurulduğunda seviyeleri güçlü gösterdi. Karşılaştırma çizgisi düzgün kurulunca sonuç tersine döndü.
Bölüm 22'si bir itirafla kapatmıştık: omuz baş omuzun ters çevrilmiş hâlini ölçmemiştik ve “bir formasyonun ters çevrilmiş hâli aynı gücü göstermek zorunda değildir” diye yazmıştık. Kaynak seri ters omuz baş omuzu ayrı bir ders olarak ele alıyor ve ona iddialı bir sayı bağlıyor. Bu bölüm o borcu kapatıyor. Yöntem, iki formasyonun doğrudan karşılaştırılabilmesi için Bölüm 22'nin birebir aynası.
Bir düşüşün sonunda üç dip oluşur. Ortadaki en derindir (baş), yanlardakiler ondan sığdır (omuzlar). Dipler arasındaki iki tepeden geçen doğru boyun çizgisidir. Fiyat boyun çizgisinin üstünde kapandığında formasyon tamamlanmış sayılır; hedef, baş ile boyun arasındaki mesafenin kırılım noktasından yukarı taşınmasıyla bulunur. Hikâye de ayna: satıcılar son bir hamle yapar, başarısız olur, alıcılar kontrolü alır.
1. Boyun çizgisinin yukarı kırılması bir yükseliş sinyalidir.
2. “İstatistiksel çalışmalara” göre doğru tanımlanan formasyonların yaklaşık %80'i hedefe ulaşır.
3. Öncesinde mutlaka bir düşüş trendi olmalıdır.
4. Kırılımda hacmin artması güvenilirliği önemli ölçüde artırır.
5. %3'lük bir kırılım filtresi ek güvenlik sağlar.
6. Formasyon ne kadar uzun sürede oluşursa o kadar güçlüdür.
Kaynak ikinci iddiadaki çalışmaları adlandırmıyor.
Tanım Bölüm 22'dekinin aynası ve bütün eşikler aynı: yerel dip ve tepeler 5 günlük pencereyle bulunur; baş, iki omuzdan en az %3 aşağıda olmalı; boyun çizgisi iki tepeden geçen doğrudur ve eğimli olabilir. Kırılım, sağ omuz kesinleştikten sonraki ilk 60 gün içinde kapanışın boyun çizgisinin üstüne çıktığı gün. 2021 ile 24.09.2026 arasında BIST'in 565 hissesinde 2.273 kırılım bulundu; oluşum süresinin ortancası 46 işlem günü. Kontrol, Bölüm 22'de acı bir dersle öğrendiğimiz gibi: aynı hisse, aynı ay, önceki on günde benzer hareket. 2.091 kırılım için kontrol günü bulundu.
Boyun çizgisi kırılımından sonraki yirmi günde fiyat ortalama %4,37 getirdi; eşli kontrol günlerinde %5,69. Fark −1,32 puan, t = −2,17. Yön kaynağın tersi: yükseliş formasyonu, benzer hareketten sonraki sıradan günlerden daha az yükseltiyor. Ama 13 testlik bu bölümün eşiği yaklaşık 3,4 ve fark onun altında; tek başına “ters çalışıyor” demeye yetmez.
Bölüm 22'de omuz baş omuz, bir düşüş formasyonu olarak, kırılımdan sonra kontrolden 1,19 puan daha çok yükseltmişti (t = 2,67). Burada ters omuz baş omuz, bir yükseliş formasyonu olarak, kontrolden 1,32 puan daha az yükseltiyor. İkisi de kaynağın dediğinin tersi ve büyüklükleri neredeyse aynı.
Bölüm 22 o sonucu tek bir testin eşiğiyle okumuştu; bugünkü çoklu test eşiğiyle okunsa tek başına o da eşiğin altında kalırdı. Ama iki bağımsız ölçüm aynı yöne bakıyor ve birlikte okunduğunda (iki testin birleşik z'si) z = −3,42, eşiğin sınırında. Kitabın daha önce önerdiği açıklama burada da uyuyor: fiyat formasyonu geç kalmış bir işarettir. Kırılım günü, hareketin önemli kısmının zaten yaşandığı gündür ve ardından hafif bir geri dönüş geliyor.
Örnekleri kuralla seçtik: başı omuzlardan en az %8 derinde olan ve 25 ile 90 gün arasında oluşan kırılımlar arasından, izleyen getirisi yüzde sekseninci ve yüzde yirminci dilime en yakın olanlar. Biri “ders kitabındaki gibi” çalışan, öteki çalışmayan tipik bir vaka.
TURSG hissesinde formasyon 20.10.2022 tarihinde kırıldı ve izleyen yirmi günde fiyat %19,7 yükseldi; hedefe ulaşıldı. Kitaplarda gösterilen tip bu.
ISGYO hissesinde formasyon 13.02.2024 tarihinde aynı kurallarla kırıldı; baş omuzlardan belirgin biçimde derindi. İzleyen yirmi günde fiyat %11,4 düştü, hedef hiç görülmedi. Seçim kümesindeki kırılımların beşte biri bundan da kötü sonuçlandı.
Hedef ortalama %25,7 yukarıda. Kırılımların %41,8'i yirmi gün içinde hedefe dokundu. Bu, kaynağın “yaklaşık %80”inin yarısı. Kontrol günlerinde aynı yüzde yükselişi görenlerin oranı %27,6; fark z = 9,58 ile net. Yani ters omuz baş omuz hedefe sıradan günlerden daha sık değiyor. Ama ortalama getirisi kontrolden kötü: fiyat hedefe değiyor ve geri dönüyor.
“Hedefe ulaşma oranı”, fiyatın hedefe bir kez dokunmasını sayar. Yatırımcının eline geçen ise çıkış günündeki fiyattır. Bu ölçümde ikisi ters yönde: dokunma kontrolden sık, yirmi günün sonundaki getiri kontrolden düşük. Bölüm 22'de omuz baş omuzda da hedef kontrolden sık görülmüştü (%9,3 ile %4,3). Hedef istatistiği, ne zaman çıkılacağı söylenmeden verildiğinde yanıltır.
Kaynak formasyonu güçlendiren dört şart sayıyor. Her birini kırılımları ikiye bölerek ölçtük ve her grubu kendi eşli kontrolüyle karşılaştırdık: öncesinde düşüş trendi (sol omuzdan önceki 60 günde en az %10 düşüş) olanlar ve olmayanlar; kırılım günü hacmi önceki yirmi günün ortalamasının en az 1,5 katı olanlar ve olmayanlar; oluşum süresi, kontrolü bulunan 2.091 kırılımın ortancasından (45 gün) uzun olanlar ve kısa olanlar. Dördüncü şart ayrı bir giriş: kapanışın boyun çizgisini %3 aştığı ilk gün.
Dört şartın hiçbiri işe yaramıyor. Öncesinde düşüş olanlarla olmayanlar arasındaki fark 0,44 puan (t = 0,32), hacimli ile hacimsiz kırılım arasındaki −0,38 puan (t = −0,31), uzun ile kısa oluşum arasındaki 0,22 puan (t = 0,18). Hepsi sıfırdan ayırt edilemiyor. %3 filtresiyle girilen kırılımlar da kontrolden 1,07 puan kötü (t = −1,68). Kaynağın “güvenilirliği önemli ölçüde artırır” dediği şartlar, bu ölçümde güvenilirliğe hiçbir şey eklemiyor.
Son olarak Bölüm 22'nin simetri eksenini aynen tekrarladık: omuzların birbirine yakınlığına göre dört dilim. Aynı şekilde iki formasyonu yan yana koyduk ve farkları iddia yönünde okuduk: omuz baş omuz için düşüş, ters omuz baş omuz için yükseliş artı sayıldı. Böylece eksi, iki formasyon için de “kaynağın tersi” anlamına geliyor.
Sekiz çubuğun sekizi de eksi. Omuzlar ne kadar simetrik olursa olsun iki formasyon da kaynağın dediği yöne gitmiyor, ve simetri arttıkça etki büyümüyor. Kaynağın “omuzlar yaklaşık aynı yükseklikte olmalı” şartı, iki ölçümde de bir şey değiştirmiyor.
Bu bölümde bir genel test, dört simetri dilimi, bir hedef testi, üç şart için altı grup ve bir filtre testi yapıldı — toplam 13 test. Bölüm 11'in kuralıyla eşik yaklaşık 3,4.
| İddia | Ölçüm | t / z | Sonuç |
|---|---|---|---|
| Boyun kırılımı yükseliş sinyali | −1,32 puan | −2,17 | ters · eşik altı |
| OBO + ters OBO birlikte | iki ölçüm aynı yönde | z −3,42 | TERS · sınırda |
| %80 hedefe ulaşır | %41,8 (kontrol %27,6) | z 9,58 | kontrolden sık, %80 DEĞİL |
| Öncesinde düşüş şart | 0,44 puan | 0,32 | ETKİ YOK |
| Kırılım hacmi güçlendirir | −0,38 puan | −0,31 | ETKİ YOK |
| Uzun oluşum daha güçlü | 0,22 puan | 0,18 | ETKİ YOK |
| %3 filtresi | −1,07 puan | −1,68 | ETKİ YOK |
| Omuz simetrisi | dört dilimin dördü eksi | — | ETKİ YOK |
Kırılımı alım sinyali saymayın — Ölçümde kırılımdan sonraki yirmi gün, benzer günlerden daha kötü. Bölüm 22'deki aynasıyla birlikte okununca, fiyat formasyonu kırılımı geç kalmış bir işaret.
Hedef istatistiğine çıkış kuralı olmadan güvenmeyin — Hedefe dokunma oranı %41,8; ama dokunduktan sonra fiyat geri dönüyor. Hedef bir ihtimal, bir plan değil.
Güçlendirici şartlar aramayın — Önceki düşüş, kırılım hacmi, uzun oluşum, %3 filtresi ve simetri — hiçbiri ölçülebilir bir şey eklemiyor; yalnızca örnek sayısını azaltıyor.
Kaynağı belirsiz istatistiğe temkinle bakın — “Çalışmalara göre %80” cümlesi kaynaksız verilmiş. Bu ölçümde oran onun yarısı.
Hacim deseni — Kaynak sol omuzda yüksek, sağ omuzda en düşük hacim istiyor. Yalnız kırılım günü hacmini ölçtük.
Geri test (pullback) — Kırılımdan sonra boyun çizgisine geri gelip oradan dönen fiyat; kaynakların “ikinci giriş” dediği yer. Ölçülmedi.
Daha uzun ufuk — İzleyen 20 işlem günü ölçüldü.
Tanımın kendisi — Bütün eşikler Bölüm 22'den aynen alındı. Başka bir pencere ya da baş farkı başka sayıda formasyon bulur; sonuç eşiklere karşı sınanmadı.
Diğer pazarlar — Yalnız BIST, yalnız 2021 sonrası.
Bölüm 22'nin borcu kapandı. Ters omuz baş omuz, aynasıyla aynı yöntemle ölçüldü ve aynasıyla aynı sonucu verdi: boyun kırılımından sonra fiyat kaynağın dediği yöne değil, hafifçe tersine gidiyor (−1,32 puan, t = −2,17). İki formasyon birlikte okunduğunda bu eğilim eşiğin sınırına geliyor. Kaynağın “%80 hedefe ulaşır” iddiası ölçümde %41,8; kontrolden sık ama çok uzak. Güçlendirici sayılan dört şartın ve omuz simetrisinin hiçbiri sonuca bir şey eklemiyor.
Bölüm 22'de “bir formasyonun ters çevrilmiş hâli aynı gücü göstermek zorunda değildir” demiştik. Bu kez gösterdi, ama güç yönünde değil zayıflık yönünde: iki ayna da aynı biçimde geç kalıyor.
Kaynak serinin son dokuz fasikülü farklı bir türden. Buraya kadar ölçtüğümüz araçların hepsi bir formülle ya da bir çizim kuralıyla tanımlanıyordu. Wyckoff, Elliott, arz-talep bölgeleri ve harmonik formasyonlar ise bir yorum geleneği: aynı grafiğe bakan iki uygulayıcı farklı yerler işaretleyebilir. Bu bölümlerde yöntemimiz aynı kalacak, ama önce her yöntemi yazılı bir kurala çevirmemiz gerekecek. İlk durak, 1930'lardan kalma Wyckoff yöntemi.
Richard Wyckoff piyasayı, arkasında büyük operatörlerin durduğu bir sahne olarak anlatır; hepsini tek bir “bileşik adam” olarak düşünmeyi önerir. Döngü dört evreli: birikim (büyük oyuncu düşük fiyattan sessizce toplar), yükseliş, dağıtım (yüksek fiyattan sessizce satar) ve düşüş. Birikim ve dağıtımın her birinin adlandırılmış aşamaları var ve kaynak her birine bir anlam yüklüyor.
SC (satış klimaksı): uzun düşüşten sonra çok yüksek hacimli panik satışı; “birikimin başlangıcı”, dip. AR / ST: tepki ve dibin yeniden sınanması; birikim bandını çizer. Spring: bandın altına kısa süreli sarkma, “zayıf ellerin stoplarını almak için kurulan tuzak”; ardından yükseliş gelir, düşük hacimlisi daha güçlüdür. SOS: yüksek hacimli yukarı kırılım, yükselişin başı. Dağıtımda aynaları: BC (alış klimaksı, zirve), UTAD (bandın üstüne sahte çıkış, düşüş habercisi).
Kaynak yöntemi “büyük oyuncuların davranışını okumak” diye tanımlıyor. Bir işlemin arkasında kimin, hangi niyetle durduğunu veriden bilemeyiz. Ama her aşamanın fiyat ve hacimde tarif edilmiş bir izi var ve iz bir kurala çevrilebilir. Bölüm 22'deki tutumla bütün eşikleri yazıyoruz; değiştirilirse sonuç da değişir.
| Aşama | Kural |
|---|---|
| SC | önceki 60 günde en az %20 düşüş, düşüş günü, hacim en az 3 kat |
| BC | önceki 60 günde en az %30 yükseliş, yükseliş günü, hacim en az 3 kat |
| Bant | önceki 40 günün en yüksek/en düşüğü; genişlik en fazla %25, yön en fazla %10 |
| Spring | düşük bandın altında, kapanış bandın içinde |
| UTAD | yüksek bandın üstünde, kapanış bandın içinde |
| SOS | kapanış bandın üstünde, hacim en az 1,5 kat, son 40 günde Spring |
| Hacim | o günün hacmi / önceki 20 günün ortalaması |
Bir Wyckoff uygulayıcısı bu kuralların yakaladığı olayların bir kısmına “bu gerçek Spring değil” diyebilir. Bu itiraz haklı olabilir, ama ölçülebilir bir alternatif sunmadığı sürece test edilemez. Yöntemin gücü “doğru olanı” sonradan seçmekten geliyorsa, o güç geleceğe taşınamaz. Kural yazılı olduğunda ise en azından ne ölçtüğümüzü biliyoruz.
BIST'in bütün hisselerinde 2021'den 24.09.2026 tarihine kadar 633.969 işlem günü tarandı; bunların 106.499'u bir yatay bandın içindeydi. Kurallar 737 SC, 2.818 BC, 2.691 Spring, 3.260 UTAD ve 751 SOS buldu. Her olay kitabın eşli kontrolüyle ölçüldü (aynı hisse, aynı ay, önceki on günde benzer hareket); kaynağın “şu, şundan iyidir” dediği yerlerde iki grup ayrıca doğrudan karşılaştırıldı.
Satış klimaksı kaynağa göre dip. Ölçümde üç sonuç var. Birincisi, SC'den sonraki yirmi gün eşli kontrolden farksız: 0,02 puan, t = 0,02. İkincisi, aynı düşüş trendinde ama hacimsiz geçen günlerle karşılaştırınca SC 4,49 puan kötü (t = −4,45); ama bu fark eşli kontrolde kayboluyor, yani klimaksın kendisinden değil, klimaks gününe kadar yaşanan sert düşüşten geliyor. Bölüm 32'de hacim patlamalı düşüş günleri için bulduğumuz sonuç bu. Üçüncüsü ve en doğrudanı: SC'nin düşüğü izleyen 40 gün boyunca kırılmadan kaldı mı? SC'de %4,8, hacimsiz düşüş günlerinde %7,6 (z = −2,83). Fark eşiğin altında, ama yönü kaynağın tersi: klimaksın dibi, sıradan bir düşüş gününün dibinden daha iyi tutmuyor.
Alış klimaksı, kaynağın kısmen haklı çıktığı tek yer. BC'nin tepesi izleyen 40 gün boyunca aşılmadan kaldı mı? BC'de %9,4, hacimsiz yükseliş günlerinde %4,5; fark z = 11,83 ile net. Hacimli bir yükseliş günü, tepe olma ihtimalini ikiye katlıyor. Ama iki uyarı var: BC'lerin %90,6'sında tepe yine aşılıyor, ve izleyen yirmi günün getirisi eşli kontrolden anlamlı biçimde kötü değil (−1,08 puan, t = −1,05). Bir tepenin aşılmaması, fiyatın düşmesi demek değil.
Spring, Wyckoff'un en ünlü kavramı: fiyat bandın altına sarkar, stoplar tetiklenir, fiyat bandın içine döner ve yükseliş başlar. Ölçmek için gereken karşılaştırma açık: Spring bir tuzaksa, gerçek kırılımdan, yani bandın altında kapanan günlerden farklı davranmalı. Gerçek kırılım, klasik okumayla düşüşün devamıdır.
Şekildeki örnek kuralla seçildi: THYAO'nun kurallara uyan en son Spring'i. 22.05.2026 tarihinde günün düşüğü önceki 40 günün bandının altına sarktı, kapanış bandın içinde kaldı; izleyen yirmi günde fiyat %13,5 yükseldi. Kaynağın anlattığı gibi. Tek bir örnek, ne olduğunu gösterir; ne sıklıkla olduğunu göstermez.
Bütün örneklemde Spring'den sonraki yirmi gün eşli kontrolden 0,85 puan iyi (t = 2,31). Ama gerçek aşağı kırılımdan sonraki yirmi gün de eşli kontrolden 1,11 puan iyi (t = 4,17) ve bu fark eşiği geçiyor. Yani yatay banttan aşağı taşan fiyat, sarkıp dönse de altında kapansa da, sonrasında toparlanıyor. Spring ile gerçek kırılım arasındaki fark 0,58 puan (t = 1,72), eşiğin çok altında. Spring'i özel yapan bir şey görünmüyor; bandın altındaki her sarkma, kitabın defalarca gördüğü kısa vadeli geri dönüşe açık.
Yedi olayın yalnız biri eşiği geçiyor ve o da kaynağın tanımladığı bir aşama değil: gerçek aşağı kırılım. Kaynağın yükseliş habercisi saydığı SC, Spring ve SOS'un farkları 0,02, 0,85 ve −0,47 puan; düşüş habercisi saydığı BC ve UTAD'ınkiler −1,08 ve −0,66. Yönler çoğunlukla kaynağın dediği gibi, ama büyüklükler bir puan civarında ya da altında ve hiçbiri eşiğe yaklaşmıyor.
Kaynak birkaç yerde iki durumu karşılaştırıyor: Spring gerçek kırılımdan, UTAD gerçek yukarı kırılımdan, Spring'den sonra gelen hacimli kırılım (SOS) Spring'siz kırılımdan, düşük hacimli Spring yüksek hacimliden iyidir. Her birini iki grubun izleyen getirisini doğrudan karşılaştırarak ölçtük.
Eşiği geçen tek ayrım klimaksın hacimsiz günden kötü olması; yukarıda gördüğümüz gibi o da önceki düşüşün izi. UTAD, gerçek yukarı kırılımdan 1,32 puan kötü (t = −3,06); yön kaynağın dediği gibi ve eşiğin sınırında. SOS, Spring'siz kırılımdan farksız (t = −0,17). Hacim şartları ise hiçbir şey değiştirmiyor: düşük hacimli Spring yüksek hacimliden iyi değil (t = −0,70), hacimli kırılım hacimsizden iyi değil (t = −0,35). Wyckoff'un bütün yapısı fiyat ile hacmin birlikte okunmasına dayanıyor; ölçümde hacmin eklediği bir şey yok.
Bu bölümde yedi eşli kontrol, yedi doğrudan karşılaştırma ve iki tutma testi yapıldı — toplam 16 test. Bölüm 11'in kuralıyla eşik yaklaşık 3,4.
| İddia | Ölçüm | t / z | Sonuç |
|---|---|---|---|
| SC dipi işaret eder | dip tutma %4,8 karşı %7,6 | z −2,83 | ters yönde · eşik altı |
| BC zirveyi işaret eder | zirve tutma %9,4 karşı %4,5 | z 11,83 | KISMEN (%90 aşılıyor) |
| Spring sonrası yükseliş | 0,85 puan | 2,31 | eşik altı |
| Spring, gerçek kırılımdan farklı | 0,58 puan | 1,72 | FARKSIZ |
| UTAD sonrası düşüş | gerçek kırılımdan −1,32 puan | −3,06 | yönde · sınırda |
| SOS yükselişin başı | −0,47 puan | −0,56 | ETKİ YOK |
| Düşük hacimli Spring güçlü | −0,42 puan | −0,70 | ETKİ YOK |
| Hacimli kırılım güçlü | −0,25 puan | −0,35 | ETKİ YOK |
Klimaksı dip saymayın — Satış klimaksının dibi, sıradan bir düşüş gününün dibinden daha iyi tutmuyor.
Hacimli yükseliş gününü bir uyarı olarak okuyabilirsiniz — Alış klimaksının tepesi, hacimsiz bir yükseliş gününün tepesinden iki kat sık kalıcı oluyor. Ama çoğu yine aşılıyor; satış sinyali değil.
Spring'i ayrı bir sinyal saymayın — Banttan aşağı taşan fiyat, sarkıp dönse de altında kapansa da toparlanıyor. “Tuzak” ile “gerçek kırılım”ı ayıran bir iz yok.
Hacim şartlarına güvenmeyin — Düşük hacimli Spring, hacimli SOS ayrımlarının ölçülebilir katkısı yok.
Aşamaların sırası — Kuralımız her aşamayı ayrı yakaladı; SC→AR→ST→Spring→SOS sırasının tamamının gerçekleştiği birikimleri ayrıca aramadık.
Başka kurallar — Eşikler değiştirilirse başka olaylar yakalanır; sonuç eşiklere karşı sınanmadı.
Uzun ufuk — Wyckoff evreleri aylara yayılabilir; izleyen 20 gün ölçüldü.
Bileşik adam — Büyük oyuncuların gerçekten biriktirip biriktirmediği, işlem bazında veri olmadan ölçülemez.
Wyckoff bir niyet okuma yöntemi olarak anlatılıyor; biz niyetin fiyat ve hacimde bıraktığı izleri yazılı kurallara çevirip ölçtük. Kaynağın anlattığı aşamaların çoğu, eşli kontrole karşı bir şey söylemiyor. Satış klimaksı dip değil; dibi sıradan bir düşüş gününden daha iyi tutmuyor. Spring, gerçek kırılımdan ayırt edilemiyor; banttan aşağı taşan her fiyat toparlanıyor. SOS ve hacim şartlarının katkısı yok. Kısmen doğrulanan tek şey alış klimaksı: hacimli bir yükseliş günü tepe olma ihtimalini ikiye katlıyor, ama tepelerin çoğu yine aşılıyor.
Bu, B grubunun ilk dersi: bir yöntemin gücü uygulayıcının sonradan seçiminden geliyorsa, yazılı bir kurala çevrildiğinde o güç büyük ölçüde kayboluyor.
Ralph Nelson Elliott 1938'de piyasaların kolektif psikolojiyi yansıtan, kendini her ölçekte yineleyen bir dalga yapısıyla hareket ettiğini öne sürdü: trend yönünde beş dalga, karşı yönde üç. Teknik analizin en çok tartışılan yöntemlerinden biri, çünkü dalgalar çoğu zaman geriye dönük sayılıyor. Bu bölüm, sayımı bir makineye yaptırıp çok basit bir soru soruyor: bu yapı, sırası rastgele karıştırılmış bir fiyat serisinde de aynı sıklıkta çıkıyor mu?
İtki dalgaları 1'den 5'e numaralanır; 1, 3 ve 5 trend yönünde, 2 ve 4 düzeltmedir. Ardından A, B, C diye adlandırılan üç dalgalık bir düzeltme gelir. Kaynağa göre 3. dalga “en uzun, en hızlı ve en güçlü” dalgadır, 2. dalga çoğunlukla %50-61,8 Fibonacci düzeltmesi yapar, 5. dalgada momentum göstergeleri uyumsuzluk gösterir. Üç kural da “asla kırılmaz” olarak veriliyor.
1. 2. dalga, 1. dalganın başlangıcının altına inmez.
2. 3. dalga, 1, 3 ve 5 arasında en kısa olamaz.
3. 4. dalga, 1. dalganın tepesinin altına inmez.
Kaynak ekliyor: “Bu üç kural ihlal ediliyorsa yapıyı yanlış saydınız demektir — yeniden sayın.”
Son cümle yöntemin zayıf noktası. Kurallara uymayan bir grafik, Elliott'un yanlışlığının değil sayımın yanlışlığının kanıtı sayılıyor. Böyle bir yöntem yanlışlanamaz: her grafik, yeterince esnek bir sayımla kurallara uydurulabilir. Ölçmek için sayımı elimizden alıp sabit bir kurala bırakıyoruz.
Dalga uçlarını %10 ZigZag buluyor: kapanış son uçtan %10 ters yöne gidince o uç kesinleşir. Her dipten başlayan altı ardışık uç (0-1-2-3-4-5) bir yükseliş dizisi sayılır; kurallara uyup uymadığına bakılır. Sayım tek bir kuralla yapıldığı için “yeniden sayma” yok. BIST'in bütün hisselerinde 2021'den 24.09.2026 tarihine kadar 15.878 dizi bulundu. Aynı işlem her hisse için 3 kez, günlük getirilerin sırası karıştırılmış seriye de uygulandı: 50.038 dizi. Karıştırılmış seri aynı oynaklığa, aynı büyük günlere sahip, ama günler arasında hiçbir bağ yok; bir dalga yapısı orada ancak tesadüfen oluşabilir.
Şekilde THYAO'nun kurallara uyan en son dizisi var: 0 noktası 08.02.2023, 5 noktası 28.08.2023. Üç kural da sağlanıyor. Ama bir Elliott uygulayıcısı bu sayımı büyük olasılıkla kabul etmez: 5. dalga 3'ün tepesine bile ulaşmıyor ve 3. dalganın içinde gözle seçilebilen alt dalgalar var. Mekanik sayımın dürüstlüğü de sınırı da burada: seçim yapmıyor, bu yüzden uygulayıcının “gördüğü” yapıyı da görmüyor.
Piyasa gerçekten Elliott yapısıyla hareket ediyorsa, üç kural gerçek fiyatlarda karıştırılmış seride olduğundan daha sık tutmalı. 3. dalganın en uzun olması ve 2. dalganın Fibonacci bölgesinde bitmesi de gerçek fiyatta daha sık görülmeli.
Üç kural birlikte gerçek dizilerin %12,3'ünde, karıştırılmış dizilerin %11,3'ünde tutuyor (z = 3,37). Fark eşiğin hemen üstünde ama yalnız bir puan, ve tamamı 3. kuraldan geliyor: gerçek fiyatlarda 4. dalga 1'in tepesinin altına biraz daha az iniyor (z = 4,04). Birinci ve ikinci kurallar iki seride aynı (z = −0,56 ve 0,15). “3. dalga en uzundur” ise kurallara uyan dizilerin iki seride de %73,3'ünde doğru, virgülden sonrasına kadar aynı. 2. dalganın %50-61,8 bölgesinde bitme oranı gerçekte %16,5, rastgelede %17,2.
“3. dalga en uzundur” cümlesi Elliott'un en çok alıntılanan gözlemi. Ölçüm bunun piyasaya dair bir bilgi olmadığını gösteriyor. Kural 2 3. dalganın en kısa olmasını zaten yasaklıyor; geriye iki ihtimal kalıyor ve rastlantı gerisini yapıyor. Sırası tamamen karıştırılmış, içinde hiçbir psikoloji ya da dalga olmayan bir seride de aynı oran çıkıyor. Bir yöntemin koyduğu kural, o yöntemin “keşfi” gibi okunduğunda bu hatayla karşılaşılır: filtre, filtreden geçenin özelliği sanılır.
Kaynağın pratik önerisi 3. dalgayı yakalamak: 2. dalganın sonunu bekleyip girmek. Mekanik karşılığı, 2. dalganın dibinin kesinleştiği gün (fiyat o dipten %10 yükseldiğinde) ve bu dip 0'ın üstündeyse giriş. 8.879 vaka bulundu. Ayrıca 2. dalgası Fibonacci bölgesinde biten girişler ötekilerle, 5. dalgada RSI uyumsuzluğu olanlar olmayanlarla karşılaştırıldı. 5. dalga anı, kurallara uyan 1-4'ten sonra fiyatın 3'ün tepesini ilk aştığı gün.
“3. dalgayı yakala” girişi eşli kontrolden 2,22 puan kötü (t = −5,96) ve eşiği geçiyor. Giriş günü, fiyatın dipten %10 yükseldiği gün; ardından kitabın defalarca gördüğü kısa vadeli geri dönüş geliyor. Fibonacci bölgesinde biten 2. dalga ötekilerden farksız (t = −0,02). 5. dalgada RSI uyumsuzluğunun yönü kaynağın dediği gibi: uyumsuz vakalar uyumlulardan 4,56 puan kötü, ama t = −2,16 ile eşiğin altında. Üstelik uyumsuzluk bir ayırt edici değil: 5. dalga anlarının %90,3'ünde zaten var.
Bu bölümde altı kural karşılaştırması, üç eşli kontrol ve iki doğrudan karşılaştırma yapıldı — toplam 11 test. Bölüm 11'in kuralıyla eşik yaklaşık 3,3.
| İddia | Ölçüm | t / z | Sonuç |
|---|---|---|---|
| Piyasa Elliott yapısında | üç kural %12,3 karşı rastgele %11,3 | z 3,37 | fark 1 puan · ÇOK ZAYIF |
| 3. dalga en uzun | %73,3 karşı %73,3 | z −0,00 | KURALIN ÜRÜNÜ |
| 2. dalga %50-61,8 düzeltir | %16,5 karşı %17,2 | z −1,54 | ETKİ YOK |
| 2. dalga sonunda gir | −2,22 puan | −5,96 | TERS |
| Fibonacci 2. dalga daha iyi | −0,01 puan | −0,02 | ETKİ YOK |
| 5. dalgada uyumsuzluk = son | −4,56 puan | −2,16 | yönde · eşik altı |
Dalga sayımını bir tahmin aracı olarak kullanmayın — Mekanik sayımla kurallar, rastgele seride de neredeyse aynı sıklıkta tutuyor.
“3. dalga en uzundur”a bir bilgi yüklemeyin — Kuralın kendisinden ve rastlantıdan doğuyor.
2. dalganın sonunu alım noktası saymayın — Mekanik karşılığı, eşli kontrolden belirgin biçimde kötü.
Yeniden sayılabilen bir yöntemi sınanmış saymayın — Böyle bir yöntem yanlışlanamaz; bu onu doğru yapmaz.
Uygulayıcının sayımı — Bir Elliott uzmanının seçerek yaptığı sayımı ölçemeyiz; seçim kuralı yazılı değil.
Başka ZigZag eşikleri — Yalnız %10 kullanıldı; fraktal iddia başka ölçekleri de gerektirir.
ABC düzeltmesi ve düşüş dizileri — Yalnız yükseliş itkileri ölçüldü.
Diğer pazarlar — Yalnız BIST, yalnız 2021 sonrası.
Dalga sayımını bir kurala bıraktığımızda, Elliott'un üç kuralı gerçek BIST fiyatlarında, sırası karıştırılmış bir seride olduğundan yalnız bir puan daha sık tutuyor. “3. dalga en uzundur” iki seride de aynı oranda doğru: kuralın ürünü. 2. dalganın Fibonacci bölgesinde bitmesi rastgeleden farklı değil. “3. dalgayı yakala” girişinin mekanik karşılığı sıradan günlerden 2,22 puan kötü.
Elliott'u savunan biri, ölçülen şeyin gerçek Elliott olmadığını söyleyebilir. Haklı olabilir; ama gerçek Elliott, seçimi yazılı olmayan bir sayım olduğu sürece ölçülemez, ve ölçülemeyen bir yöntemin başarısı sonradan anlatılan örneklerden ibaret kalır.
Kaynak serinin üç fasikülü, son on beş yılda forex ve kripto piyasalarında yayılan bir okula ayrılmış: “akıllı para” (smart money concepts), en bilinen öğretmeninin adıyla ICT yöntemi. Kavramları çok, ama hepsi tek bir hikâyeden türüyor: büyük kurumlar belli fiyatlarda emir bırakır, fiyat oraya geri döner; perakende yatırımcının stopları belli yerlerde birikir, fiyat onları avlamaya gider. Bu bölüm o hikâyenin fiyatta bırakması gereken izleri tek tek ölçüyor.
| Kavram | Kural |
|---|---|
| Talep bölgesi | 4 günlük dar baz (aralık ≤ 1,5 ATR), ardından 3 günde ≥ 2,5 ATR yükseliş; bölge = bazın aralığı. Arz bölgesi aynası. |
| Order block | aynı sert yükselişten önceki son düşüş mumu; bölge = o mumun aralığı |
| Dönüş | ayrılıştan sonraki 60 gün içinde fiyatın bölgeye ilk değdiği gün; “tuttu” = o gün ve izleyen 4 günde kapanış bölgenin altına inmedi |
| Plasebo bölge | aynı baz, ama ayrılış yalnız 0,5–1 ATR (emir izi yok) |
| FVG | 1. mumun en yükseği < 3. mumun en düşüğü; dolma = 20 günde fiyat boşluğa değdi |
| Likidite süpürmesi | en yüksek önceki 20 günün tepesinin üstünde, kapanış altında (BSL); aynası SSL |
| Piyasa yapısı | %10 ZigZag (Bölüm 45); son iki tepe ve dip yükseliyorsa HH+HL; BOS / CHoCH: son tepenin / dibin kapanışla ilk aşıldığı gün |
ATR, önceki on dört günün ortalama gerçek aralığı; eşikler onun katı olarak verildi ki ucuz ve pahalı hisseler aynı ölçüyle yakalansın. BIST'in bütün hisselerinde 2021'den 24.09.2026 tarihine kadar 661.866 işlem günü tarandı. Kurallar 2.507 talep bölgesi dönüşü, 2.265 order block dönüşü, 84.052 FVG, 40.161 yukarı ve 26.412 aşağı likidite süpürmesi buldu. Anlar kitabın eşli kontrolüyle ölçüldü; seviye iddiaları plasebo seviyelerle karşılaştırıldı.
Kaynağın iddiası, sert bir ayrılışın “orada kalan kurumsal emirlerin” izi olduğu; fiyat dönünce o emirler devreye girer ve fiyatı iter. Öyleyse sert ayrılışlı bir bölge, aynı biçimde ama zayıf ayrılışla oluşmuş bir bölgeden daha iyi tutmalı. Ayrıca ilk dokunuş ikinciden, daha sert ayrılış daha yumuşağından güçlü olmalı.
Tersi çıkıyor. Talep bölgelerine ilk dönüşte bölge vakaların %72,2'sinde tutuyor, plasebo bölgelerde %75,5 (z = −3,61, eşiğin hemen üstünde). Order block'ta da aynı yön, eşiğin altında: %56,6 ile %59,7 (z = −2,83). Sert ayrılışın bıraktığı “emir izi”, bölgeyi daha sağlam değil, biraz daha kırılgan yapıyor. Dönüş anının izleyen getirisi eşli kontrolden farksız (talep t = 0,77, order block t = 0,87). İlk dokunuş ikinciden (t = −0,18), güçlü ayrılış zayıftan (t = −0,18) ayırt edilemiyor.
FVG'de kaynağın iddiası iki parçalı: boşluk doldurulur, ve dolduğu an alım fırsatıdır. İlk parça doğru. 84.052 boşluğun %80,5'i yirmi gün içinde dolduruluyor; aynı hisse ve ayda, kapanıştan aynı yüzde uzaklıktaki sıradan bir seviyeye yirmi günde değme oranı %72,7 (z = 37,76). İkinci parça ise tutmuyor: fiyatın boşluğa döndüğü günden sonraki yirmi gün eşli kontrolden farksız (−0,04 puan, t = −0,38). Bir açıklama önerisi, sınanmadı: FVG tanımı gereği sert bir yükselişin içinde oluşur ve kitabın defalarca gördüğü kısa vadeli geri çekilme fiyatı boşluğa geri getirir. “Doldurulur” doğru, ama bir işlem fırsatı söylemiyor.
Likidite süpürmesi, Bölüm 44'teki Spring ve UTAD'ın bant şartı olmayan hâli: fiyat önceki yirmi günün tepesinin üstüne sarkıp altında kapanıyor (stoplar alındı, fiyat döndü) ya da dibin altına sarkıp üstünde kapanıyor. Karşılaştırma, seviyeyi gerçekten kapanışla aşan günler.
Yukarı süpürme kaynağın dediği gibi çalışıyor: eşli kontrolden 0,80 puan kötü (t = −5,34), gerçek yukarı kırılımdan 1,65 puan kötü (t = −10,18). Bölüm 44'te UTAD için sınırda kalan sonuç (t = −3,06), bant şartı kalkınca ve örneklem büyüyünce eşiği rahatça geçiyor. Aşağı süpürmenin ardından fiyat eşli kontrolden 1,15 puan iyi (t = 8,32); ama gerçek aşağı kırılımdan farksız (t = 1,20). Wyckoff bölümündeki bulgu burada da geçerli: aşağı taşan fiyat, sarkıp dönse de altında kapansa da toparlanıyor. Dengesizlik öğretici: yukarıda seviye ötesine geçip tutunamamak bir bilgi taşıyor, aşağıda taşımıyor.
Piyasa yapısı okulun trend tanımı: yükselen tepeler ve yükselen dipler (HH+HL) yükseliş demektir. Bu yapıda son tepenin kapanışla aşılması BOS, trendin devamı; son dibin kırılması CHoCH, karakter değişimi sayılır. Okulun işlem kuralı da buradan çıkıyor: yükseliş yapısında son dip-tepe aralığının alt yarısında, “indirimli” fiyattan al.
Yapının kendisi bir trend süzgeci olarak çalışıyor: HH+HL günleri LH+LL günlerinden 0,96 puan iyi (t = 16,15). Ama anlar bir şey söylemiyor: BOS eşli kontrolden 1,87 puan kötü (t = −2,67, eşik altı), CHoCH farksız (t = 0,42). En net sonuç okulun işlem kuralında ve ters: yükseliş yapısında aralığın alt yarısı üst yarısından 1,85 puan kötü (t = −16,55). “İndirimli fiyattan al” ölçümde “güçlü olanı al”a yeniliyor; kitabın baştan beri gördüğü momentum.
Bu bölümde dokuz eşli kontrol, dört doğrudan karşılaştırma, üç seviye testi ve iki yapı testi yapıldı — toplam 18 test. Bölüm 11'in kuralıyla eşik yaklaşık 3,5.
| İddia | Ölçüm | t / z | Sonuç |
|---|---|---|---|
| Talep bölgesi tutar | %72,2 karşı plasebo %75,5 | z −3,61 | TERS |
| Order block tutar | %56,6 karşı plasebo %59,7 | z −2,83 | ters · eşik altı |
| İlk dokunuş daha güçlü | −0,11 puan | −0,18 | ETKİ YOK |
| FVG doldurulur | %80,5 karşı %72,7 | z 37,76 | DOĞRU |
| FVG'ye dönüş alım fırsatı | −0,04 puan | −0,38 | ETKİ YOK |
| Yukarı süpürme sonrası düşüş | gerçek kırılımdan −1,65 puan | −10,18 | DOĞRULANDI |
| Aşağı süpürme sonrası yükseliş | gerçek kırılımdan 0,16 puan | 1,20 | kırılımdan FARKSIZ |
| HH+HL yükseliştir | 0,96 puan | 16,15 | doğru (trend süzgeci) |
| BOS / CHoCH anları | −1,87 / 0,27 puan | −2,67 / 0,42 | ETKİ YOK |
| İndirimden al | −1,85 puan | −16,55 | TERS |
Yukarı süpürmeye dikkat edin — Önceki tepenin üstüne çıkıp altında kapanan gün, bu bölümün en güçlü bulgusu: gerçek kırılımdan belirgin biçimde kötü.
Talep bölgelerine ve order block'lara fazla anlam yüklemeyin — Sert ayrılışın bıraktığı bölge, sıradan bir bazdan daha iyi tutmuyor.
FVG'nin dolmasını beklemek bir strateji değil — Dolma sık, ama dolduğu an sıradan bir günden iyi değil.
“İndirimden al” yerine yapıyı süzgeç olarak kullanın — Yükseliş yapısında aralığın üst yarısı alt yarısından daha iyi.
Çoklu zaman dilimi — Okul büyük zaman dilimindeki bölgeyi küçükte işlem için kullanıyor; yalnız günlük veri ölçüldü.
Gün içi yapı — Forex ve kripto gün içi uygulaması ölçülmedi.
Eşit tepeler ve dipler — Kaynağın “güçlü likidite havuzu” dediği eşit tepeler ayrıca tanımlanmadı.
Diğer pazarlar — Yalnız BIST, yalnız 2021 sonrası.
Akıllı para okulunun ortak hikâyesi, kurumların fiyatta iz bıraktığı. İzler yazılı kurallarla arandığında tablo karışık. Emir izi sayılan talep bölgeleri ve order block'lar sıradan bazlardan daha iyi tutmuyor; ilk dokunuş, sert ayrılış gibi güçlendiriciler etkisiz. FVG gerçekten dolduruluyor, ama dolduğu an bir fırsat değil. Okulun trend tanımı bir süzgeç olarak çalışıyor, işlem kuralı “indirimden al” ise tersine dönüyor.
Okulun işlem anları içinde öne çıkan tek güçlü bulgu likidite süpürmesi, ve yalnız yukarı yönde: önceki tepenin üstüne çıkıp orada tutunamayan fiyat, gerçek kırılımdan belirgin biçimde kötü gidiyor. Aşağı yönde aynı biçim bir şey söylemiyor. Okulun anlattığı mekanizmayı doğrulamıyor, ama bir fiyat biçiminin ölçülebilir bir karşılığı olduğunu gösteriyor.
B grubunun son ailesi, Fibonacci oranlarını en ileri götüren yöntem. Harmonik analize göre fiyat, oranları önceden belli beş noktalı geometriler çizer ve bu geometri tamamlandığında dönüşün nerede olacağı hesaplanabilir. 1935'te H. M. Gartley'nin kitabındaki bir desenle başlayan aile, 1990'lardan sonra Bat, Butterfly, Crab ve Cypher'la genişledi. Kitap Fibonacci oranlarını iki kez ölçtü (Bölüm 31 ve 42) ve ikisinde de özel bir yan bulamadı; burada oranlar tek tek değil, bir geometrinin içinde birlikte sınanıyor.
Bütün harmonik formasyonlar beş noktadan oluşur. Boğa Gartley'de X bir dip, A bir tepe; B, XA hareketinin %61,8'ini geri alır; C, AB'nin %38,2 ile %88,6'sı arası yükselir; D, XA'nın %78,6 düzeltmesinde biter. D noktası PRZ (potansiyel dönüş bölgesi): alım orada yapılır. Formasyonlar yalnız oranlarıyla ayrılır: Bat daha sığ bir B ve daha derin bir D ister, Butterfly ve Crab'da D, X'in ötesine geçer, Cypher'da C, A'yı aşar. Kaynağın kuralı kesin: “tek oran bile yanlışsa formasyon geçersizdir.”
Uçlar Bölüm 45'teki gibi mekanik bulunuyor, bu kez daha hassas bir %8 ZigZag ile. İlk soru sıklık: beş ardışık uç, bir formasyonun bütün oranlarını gerçek fiyatlarda, günlük getirilerin sırası karıştırılmış seride olduğundan daha sık sağlıyor mu? Tek değerli oranlarda ±0,05 tolerans kullanıldı. İkinci soru dönüş, ve burada ileriye bakmamak için formasyonu tamamlanmadan önce yakalıyoruz: C kesinleştiği gün, formasyonun D seviyesi oranlardan hesaplanır; fiyat C'yi aşmadan 60 gün içinde o seviyeye ilk değdiği gün giriştir. Karşılaştırma iki türlü: eşli kontrol, ve aynı dizide Fibonacci olmayan bir plasebo D seviyesi (Gartley için 0,786 yerine 0,70 gibi). Ayı formasyonları aynı algoritmayla, fiyatın tersine çevrilmiş serisinde yakalandı. 2021'den 24.09.2026 tarihine kadar 22.028 gerçek dizi tarandı.
Altı formasyonun hiçbiri gerçek fiyatlarda rastgele seriden belirgin biçimde daha sık oluşmuyor. Hepsi birlikte gerçek dizilerin %9,16'sında, karıştırılmışların %8,50'sinde (z = 3,04, eşiğin altında). Gartley, Bat, Butterfly, Crab ve Cypher iki seride de binde birkaç sıklıkta. Dizilerin büyük kısmını ABCD oluşturuyor, çünkü en az şartı o istiyor. Bu geometriler, içinde hiçbir düzen olmayan bir seride de aşağı yukarı aynı sıklıkta kendiliğinden oluşuyor.
İkinci soru daha ilginç bir sonuç veriyor. Boğa formasyonlarında PRZ'ye ilk dokunuştan sonraki yirmi gün eşli kontrolden 0,96 puan iyi (t = 3,09, 6.961 vaka), ayı formasyonlarında 1,51 puan kötü (t = −3,66, 7.516 vaka). Yön iki tarafta da kaynağın dediği gibi, ve ayı tarafı eşiği kıl payı geçiyor.
Ama Fibonacci seviyesi, aynı dizide Fibonacci olmayan plasebo seviyeden ayırt edilemiyor: boğada fark 0,26 puan (t = 0,86), ayıda 0,46 puan (t = 1,13). Yani dönüş var, ama 0,786'ya, 0,886'ya ya da 1,618'e özgü değil; aynı geometride biraz farklı bir seviyeye dokunan fiyat da aynı biçimde dönüyor. Etkinin neredeyse tamamı en kalabalık ve en gevşek formasyon olan ABCD'den geliyor (boğa t = 3,38, ayı t = −3,00); öteki beş formasyonun hiçbiri tek başına eşiğe yaklaşmıyor.
Bir ABCD dizisinin PRZ'sine dokunan fiyat, bir tepeden sonra geri çekilmiş, toparlanmış ve yeniden, bu kez daha derine çekilmiştir. Kitap böyle bir hareketin ardından kısa vadeli geri dönüşü birçok kez gördü. Ölçülen etki bu genel davranışla uyumlu; plasebo seviyenin de aynı sonucu vermesi, oranın ek bir şey katmadığını gösteriyor. Bölüm 31 ve 42'de Fibonacci oranları için bulduğumuz sonuç üçüncü kez tekrarlanıyor: oranların kendisinde özel bir şey yok.
Bu bölümde yedi sıklık, on dört eşli kontrol ve on dört plasebo karşılaştırması yapıldı — toplam 35 test. Bölüm 11'in kuralıyla eşik yaklaşık 3,6.
| İddia | Ölçüm | t / z | Sonuç |
|---|---|---|---|
| Harmonik geometriler rastlantı değil | %9,16 karşı rastgele %8,50 | z 3,04 | ETKİ YOK |
| Boğa PRZ'de dönüş | 0,96 puan | 3,09 | yönde · eşik altı |
| Ayı PRZ'de dönüş | −1,51 puan | −3,66 | yönde · sınırda |
| Fibonacci PRZ özel | plasebodan 0,26 / 0,46 puan | 0,86 / 1,13 | ETKİ YOK |
| Gartley, Bat, Butterfly, Crab, Cypher | tek tek | hepsi |t| < 1,2 | ETKİ YOK |
Formasyon başına döküm: PRZ'ye ilk dokunuşun eşli kontrole göre 20 günlük farkı (puan).
| Formasyon | Boğa vaka | Boğa fark | Ayı vaka | Ayı fark |
|---|---|---|---|---|
| ABCD | 5.450 | 1,17 (t = 3,38) | 5.584 | −1,43 (t = −3,00) |
| Gartley | 356 | 0,41 (t = 0,34) | 347 | −0,85 (t = −0,41) |
| Bat | 347 | 0,32 (t = 0,16) | 346 | −0,41 (t = −0,23) |
| Butterfly | 197 | 1,74 (t = 1,01) | 270 | −2,45 (t = −1,09) |
| Crab | 106 | 3,16 (t = 1,13) | 230 | −1,13 (t = −0,39) |
| Cypher | 505 | 0,07 (t = 0,06) | 739 | −1,27 (t = −1,01) |
Hassas oranlara güvenmeyin — 0,786 ile 0,70 arasında ölçülebilir bir fark yok; “tek oran bile yanlışsa geçersiz” kuralı ölçümde bir karşılık bulmuyor.
Dönüşü geometriye bağlayın, orana değil — Derin bir ikinci geri çekilmenin ardından gelen kısa vadeli geri dönüş gerçek; ama bir Fibonacci seviyesine ihtiyaç duymuyor.
Nadir formasyonlardan istatistik beklemeyin — Gartley'den Cypher'a beş formasyon, dizilerin binde birkaçında çıkıyor.
Başka ZigZag eşikleri ve toleranslar — Yalnız %8 ve ±0,05 kullanıldı; daha gevşek toleranslar daha çok, daha belirsiz formasyon bulur.
Stop ve hedef — Kaynağın D'nin ötesine stop, belli seviyelere hedef kuralları ayrıca ölçülmedi.
Diğer pazarlar — Harmonikler en çok forex'te kullanılıyor; yalnız BIST ölçüldü.
Harmonik formasyonlar gerçek fiyatlarda, sırası karıştırılmış bir seride olduğundan daha sık oluşmuyor. PRZ'ye dokunduktan sonra fiyat kaynağın dediği yöne küçük bir adım atıyor, ama aynı geometride Fibonacci olmayan bir seviyeye dokunan fiyat da aynı adımı atıyor. Dönüş, derin bir ikinci geri çekilmenin ardından gelen sıradan kısa vadeli geri dönüş; oranların eklediği bir şey yok.
Bu, B grubunun kapanışı. Dört yöntemin hepsinde tablo benzer: yöntemin anlattığı mekanizma yazılı bir kurala çevrilip rastgeleye ya da plaseboya karşı ölçüldüğünde, geriye kitabın zaten tanıdığı iki davranış kalıyor: momentum ve kısa vadeli geri dönüş. En belirgin istisna yukarı likidite süpürmesi; alış klimaksının tepesi ve FVG'nin dolması da kısmen doğrulandı.
Kaynak serinin son on sekiz fasikülü sinyallerden uygulamaya geçiyor: ne kadar risk alınacağı, nereden çıkılacağı, nasıl plan yapılacağı. Bunlar “şu gösterge yükselişi haber verir” türünden iddialar değil; ama çoğu yine sayıyla sınanabilir, çünkü bir işlem dizisinin sonucu hakkında konuşuyorlar. İlk durak kaynağın en ısrarlı öğüdü: her işlemde sermayenin yüzde bir-ikisinden fazlasını riske atmayın.
1. Her işlemde sermayenin en fazla %1-2'si riske atılmalı.
2. Risk/getiri en az 1:2 olmalı; o zaman %40 kazanma oranı bile yeter.
3. Yıkım riski büyük pozisyonla üstel artar; %1 kuralı onu neredeyse sıfıra indirir.
4. Pozisyon büyüklüğü = risk tutarı ÷ stop mesafesi; sabit risk, sabit lottan her zaman daha doğrudur.
5. Kelly kriteri en iyi büyüklüğü verir; pratikte yarım Kelly kullanılır.
6. Birlikte hareket eden varlıklarda aynı anda işlem gerçek çeşitlendirme değildir.
Risk kurallarını ölçmek için bir işlem dizisine ihtiyaç var, ve dizinin iyi bir sistemden gelmesi gerekmiyor; hatta gelmemesi daha öğretici. BIST'in bütün hisselerinde 2021'den 24.09.2026 tarihine kadar, her hissede 10 işlem gününde bir, hiçbir sinyal aramadan kapanıştan giriş yaptık. Stop girişin 2 ATR altında, hedef 4 ATR üstünde (1:2), süre en fazla 20 gün. Fiyat açılışta stopun altına boşluk bırakırsa işlem açılıştan kapanır; aynı gün hem stop hem hedef görülürse stop sayılır. Toplam 65.854 işlem. Kazanma oranı %47,5, ortalama kazanç 1,52R, ortalama kayıp −0,88R (süre dolunca kapanan işlemler yüzünden tam 2R ve 1R değil). Bu kazanç/kayıp oranıyla başa baş için gereken kazanma oranı %36,6; kaynağın “%40 bile yeter” demesi makul.
Bu sinyalsiz sistemin işlem başı beklentisi +0,26R çıkıyor. Bunun kaynağı sistem değil, 2021 sonrası BIST: enflasyonla birlikte nominal fiyatlar hızla yükseldi ve rastgele girişler bile ortalamada kazandı. Risk kurallarını bu yükselişin gölgesinde ölçmek yanıltır; her kural iyi görünür. Bu yüzden asıl ölçümü beklentisi sıfıra çekilmiş bir seride yapıyoruz: her işlemin sonucundan ortalama çıkarılıyor, dağılım aynen kalıyor: kenarı olmayan bir işlemcinin durumu.
İşlemlerden 5.000 kez 200'lük dizi çektik ve her dizide sermayeyi işlem başına belli bir risk oranıyla işlettik. Ölçtüğümüz iki şey: yol boyunca görülen en büyük düşüş ve sermayenin yarısını kaybetme olasılığı (“yıkım”).
Kaynak haklı ve sonuç çarpıcı. Beklentisi sıfır bir sistemde, işlem başına %1 riskle ortanca en büyük düşüş %19 ve yıkım olasılığı %0. Risk %2'ye çıkınca düşüş %35'e, yıkım %7,8'e yükseliyor. %5'te yıkım %61, %10'da %90. Artış doğrusal değil: riski beş katına çıkarmak (%1'den %5'e) yıkımı sıfırdan %60'ın üstüne taşıyor. Ortanca son sermaye de riskle birlikte eriyor (%1'de 0,98, %5'te 0,64 kat): beklenti sıfırken bile büyük pozisyon, oynaklığın bileşik etkisiyle ortalamada kaybettiriyor.
| İşlem başı risk | Düşüş (beklenti 0) | Yıkım (beklenti 0) | Düşüş (gerçek dizi) | Yıkım (gerçek dizi) |
|---|---|---|---|---|
| %0,5 | %10 | %0,0 | %5 | %0,0 |
| %1 | %19 | %0,0 | %9 | %0,0 |
| %2 | %35 | %7,8 | %17 | %0,0 |
| %5 | %70 | %61,0 | %39 | %1,9 |
| %10 | %95 | %89,7 | %67 | %18,9 |
| %20 | %100 | %99,4 | %93 | %58,3 |
Kelly kriteri, bir kenarı olan sistemde uzun vadeli büyümeyi en yükseğe çıkaran risk oranını verir. Gerçek dizinin (piyasanın yükselişini içeren) Kelly oranı işlem başına %14,8. O oranla ortanca en büyük düşüş %83 ve yıkım olasılığı %40; yarım Kelly'de (%7,4) düşüş %54, yıkım %8,2. Kaynağın “pratikte yarım Kelly” önerisi tam Kelly'den çok daha güvenli, ama o da %1-2 kuralının kat kat üstünde. Kelly bir kenar olduğunu ve o kenarın boyunu bildiğinizi varsayar; ikisini de bilmiyorsanız, ki çoğunlukla bilmezsiniz, Kelly'nin önerdiği oran bir üst sınırdır, hedef değil.
Sabit risk yönteminde pozisyon, stop tetiklendiğinde sermayenin tam %1'i kaybedilecek biçimde ayarlanır. Kâğıt üstünde en kötü işlem %1 kaybettirir. Gerçekte öyle değil: işlemlerin %5,0'ında fiyat stopun altına boşlukla açıldı ve kayıp 1R'yi aştı; en kötüsü −7,5R, yani %1 risk yerine sermayenin %7,5'i. Sabit riskte en kötü yüzde birlik dilim %1,49 kaybettiriyor; her işleme sermayenin %10'unu sabit yatıran yöntemde %1,90. Sabit risk kuyruğu daraltıyor, ama sıfırlamıyor. “Her zaman daha doğru” iddiası yön olarak doğru, büyüklük olarak abartılı.
Son iddia çeşitlendirmeyle ilgili. Günlük getirilerden rastgele n hisselik eşit ağırlıklı portföyler kurup yıllık oynaklıklarını ölçtük. Hisseler birbirinden bağımsız olsaydı, oynaklık hisse sayısının kareköküyle düşerdi.
Tek hisse ortalama %54 yıllık oynaklık taşıyor; beş hisse %33'e, on hisse %30'a, elli hisse %26,7'ye indiriyor. Bağımsız olsalardı elli hisseyle %7,7'ye inmesi gerekirdi. Aradaki fark piyasanın kendisi: iki rastgele BIST hissesinin günlük getirileri arasındaki ortalama korelasyon 0,23 ve bu ortak hareket çeşitlendirmeyle yok edilemiyor. On hisseden sonra eklenen her hisse çok az şey kazandırıyor. Kaynağın iddiası doğru ve daha genel bir hâli var: aynı piyasadaki hisselerin hepsi, farklı sektörlerde olsalar bile, bir ölçüde aynı işlemdir.
| İddia | Ölçüm | Sonuç |
|---|---|---|
| %1-2 risk yıkımı önler | beklenti 0'da %1 → yıkım %0,0, %2 → %7,8 | DOĞRU |
| Yıkım riskle üstel artar | %5 → %61, %10 → %90 | DOĞRU |
| 1:2'de %40 kazanma yeter | başa baş %36,6 | DOĞRU |
| Sabit risk kaybı sınırlar | işlemlerin %5,0'ı 1R'yi aşıyor | kısmen (boşluk) |
| Yarım Kelly güvenli | yıkım %8,2 | tam Kelly'den iyi, %1-2'den riskli |
| Korelasyon çeşitlendirmeyi sınırlar | 50 hisse %26,7 (bağımsız %7,7) | DOĞRU |
Kenarınızı bilmiyorsanız %1'de kalın — Beklentisi sıfır bir sistemde %1 risk, yol boyunca ortanca %19'luk bir düşüşe katlanmayı gerektiriyor; %2 bile yıkım ihtimalini sıfırdan çıkarıyor.
Yükselen piyasada risk kurallarını sınamayın — Nominal yükselişin gölgesinde her risk düzeyi iyi görünür.
Stop mesafesini kayıp tavanı sanmayın — Boşluklar yüzünden işlemlerin yirmide biri planlanan kaybı aşıyor.
On hisseden sonrasını çeşitlendirme saymayın — Aynı piyasadaki hisselerin ortak hareketi yok edilemiyor.
İşlemlerin kümelenmesi — Monte Carlo işlemleri rastgele sırayla çekiyor; gerçekte kötü işlemler aynı dönemde yığılır ve düşüşler burada ölçülenden büyük olabilir.
Eşzamanlı pozisyonlar — Her işlem tek başına sermayeye uygulandı; aynı anda açık birçok pozisyonun birlikte kaybettiği durum ayrıca ölçülmedi.
İşlem maliyeti ve vergi — Eklenmedi.
Piramitleme — Kârlı işleme ekleme yapmak ölçülmedi.
Kitabın önceki kırk yedi bölümünde kaynağın iddialarının büyük kısmı ölçümde tutmadı. Risk yönetimi bölümü bunun tersi: kaynağın kuralları, gerçek BIST işlemleriyle çalıştırılan simülasyonda neredeyse tamamen doğrulanıyor. Beklentisi sıfır bir sistemde %1 risk yıkımdan korur, %5 risk yıkım olasılığını %60'ın üstüne taşır. Kelly bir üst sınırdır. Birlikte hareket eden hisseler çeşitlendirmenin önünde bir taban oluşturur. Tek düzeltme sabit risk için: stop bir kayıp tavanı değil, çünkü fiyat stopun üstünden atlayabilir.
Bu farkın bir sebebi var: risk kuralları piyasanın ne yapacağını tahmin etmeye çalışmıyor, yalnız aritmetiği yönetiyor. Aritmetiğin yanılma payı, tahminin yanılma payından çok daha küçük.
Bölüm 48 ne kadar risk alınacağını ölçtü. Bu bölüm öbür yarısını: pozisyondan nasıl çıkılacağını. Kaynak çıkış stratejisinin “en az giriş kadar önemli” olduğunu söylüyor ve bir menü sunuyor: sabit hedef, iz süren stop, başa baş stopu, kısmi kâr alma. Hepsini aynı girişler üzerinde yarıştırdık; farkı yalnız çıkış kuralı yaratıyor.
ATR stop: girişin 1,5-2 ATR altı, piyasanın oynaklığına uyar.
Sabit hedef: 1:2 ya da 1:3 risk/getiri.
İz süren stop: fiyat lehte gittikçe stop da onu izler, “trend kârını yakalar”.
Başa baş stopu: 1R kazanıldığında stop girişe çekilir, “riski sıfırlar”.
Kısmi kâr: ilk hedefte yarısını kapat, kalanı trendle taşı.
Girişler Bölüm 48'dekilerle aynı: her hissede 10 işlem gününde bir, sinyalsiz, kapanıştan; toplam 64.616 işlem. Stop girişin 2 ATR altında, pozisyon en fazla 40 gün tutuluyor. Her işlem yedi farklı kuralla kapatıldı; boşluklarda dolum açılıştan. Bölüm 48'in dersiyle, uzun tutulan pozisyon BIST'in nominal yükselişinden fazla pay almasın diye her işlemden o hissenin ortalama günlük getirisi çarpı tutulan gün çıkarıldı: tablodaki “fazla getiri”. Sonuçlar R cinsinden (1R = 2 ATR).
| Çıkış | Fazla getiri (R) | Oynaklık | Kazanma | En kötü %5 | Ort. gün |
|---|---|---|---|---|---|
| Sabit hedef 1:2 | +0,035 | 1,42 | %43,7 | −1,52 | 16,3 |
| Sabit hedef 1:3 | +0,048 | 1,65 | %37,9 | −1,58 | 19,9 |
| Yalnız stop | +0,100 | 2,27 | %34,3 | −1,62 | 25,6 |
| İz süren stop | +0,063 | 1,20 | %41,1 | −1,09 | 9,9 |
| Başa baş stopu | +0,041 | 1,28 | %37,5 | −1,38 | 13,7 |
| Kısmi kâr alma | +0,049 | 1,18 | %43,5 | −1,17 | 13,1 |
| Stopsuz (40 gün tut) | +0,117 | 2,77 | %45,8 | −3,53 | 40,0 |
Tablo iki eksende okunmalı: ortalama ve kuyruk. Ortalamada sıralama net: pozisyonu ne kadar serbest bırakırsanız o kadar kazanıyor. Stopsuz tutmak +0,117R, yalnız stop +0,100R, sabit 1:2 hedef +0,035R. Sabit hedef, trendin sürdüğü işlemleri erkenden kesiyor. Ama kuyrukta sıralama tersine dönüyor: stopsuz tutmanın en kötü yüzde beşlik dilimi −3,53R, iz süren stopun −1,09R.
Aynı işlemler üzerinde eşleştirilmiş karşılaştırmada, sabit 1:2 hedefe göre yalnız stop +0,065 (t = 9,66), 1:3 hedef +0,013 (t = 3,89), iz süren stop +0,028 (t = 6,34), kısmi kâr alma +0,014 (t = 6,34; kısmi kâr yarısı 1:2 hedefinde, yarısı iz süren stopla kapandığı için farkı iz süren stopunkinin tam yarısı, t'si aynı). Ortalamanın oynaklığa oranı en yüksek olan kural iz süren stop (0,053); onu yalnız stop (0,044) ve kısmi kâr (0,042) izliyor; sabit 1:2 hedef (0,025) en düşükler arasında. Kaynağın “iz süren stop trend kârını yakalar” iddiası doğru; “minimum 1:2” hedefi ise ölçümde en kötü seçeneklerden biri, çünkü bir tavan koyuyor.
Başa baş stopu psikolojik olarak rahatlatıcı: işlem artık “kaybettiremez”. Ölçümde karşılığı küçük. Sabit 1:2 hedefe göre fazla getiri +0,006 (t = 2,59, eşiğin altında) ve kazanma oranı %43,7'den %37,5'e düşüyor: +1R'ye değip geri çekilen işlemler, hedefe gitmeden başa baş kapanıyor. Riski sıfırlamıyor, kazancı ertesi yükselişten önce bırakıyor.
Kaynağın “1,5-2 ATR” önerisini de eksene yaydık: stop 1, 2 ve 3 ATR, hedef stopun iki katı. R cinsinden fazla getiri sırasıyla +0,031, +0,035 ve +0,023; birbirine çok yakın. Stop mesafesi, kazancın R cinsinden büyüklüğünü değiştirmiyor; yalnız işlemin boyunu ve dolayısıyla Bölüm 48'deki pozisyon büyüklüğünü değiştiriyor. Bölüm 37'de de ATR stopunun sabit yüzdeden belirgin biçimde üstün olmadığını görmüştük.
Bu bölümde altı eşleştirilmiş karşılaştırma yapıldı; eşik yaklaşık 3,1.
| İddia | Ölçüm | Sonuç |
|---|---|---|
| Sabit 1:2 / 1:3 hedef | yalnız stoptan −0,065 / −0,052 | hedef kazananı kesiyor |
| İz süren stop trend kârını yakalar | +0,028 (t = 6,34), en iyi oran | DOĞRU |
| Başa baş stopu riski sıfırlar | +0,006 (t = 2,59) | ETKİ YOK |
| Kısmi kâr alma | +0,014 (t = 6,34) | iyi, iz süren stopun gerisinde |
| 1,5-2 ATR stop | 1/2/3 ATR farksız | mesafe R'yi değiştirmiyor |
Kazananın önüne tavan koymayın — Sabit hedef, ortalamada en çok kazandıran işlemleri keser.
İz süren stopu varsayılan yapın — Ortalama/oynaklık oranında en iyi ve en ince kuyruk.
Başa baş stopunu bir kazanç aracı sanmayın — Rahatlatır, ama ölçülebilir bir fark yaratmıyor.
Stopsuz tutmanın bedelini bilin — Ortalaması yüksek, en kötü yüzde beşi −3,5R.
Sinyalli girişler — Girişler rastgeleydi; iyi bir giriş sinyaliyle çıkışların sırası değişebilir.
Teknik hedefler — Fibonacci ya da destek-direnç hedefleri ayrıca ölçülmedi (Bölüm 31 ve 42'de özel çıkmamışlardı).
Maliyet — Daha sık işlem yapan kurallar maliyetten daha çok etkilenir; eklenmedi.
Aynı işlemleri yedi farklı kuralla kapattığımızda tek bir ilke öne çıkıyor: kazananın önüne tavan koymamak. Sabit 1:2 hedef, kaynağın “en az” dediği oran, ölçümde en zayıf seçeneklerden biri. İz süren stop, ortalama getiriyi kuyruk riskine göre en iyi dengeleyen kural. Başa baş stopunun ölçülebilir bir katkısı yok; stop mesafesinin de R cinsinden sonuca etkisi yok. Kaynağın “çıkış giriş kadar önemlidir” cümlesi ise bu tabloyla fazlasıyla doğrulanıyor: aynı girişler, yalnız çıkış kuralı değişince, oynaklığı iki katına çıkan bambaşka sonuçlar veriyor.
Kaynak serinin en yaygın öğütlerinden biri, yukarıdan aşağı analiz: önce haftalık ya da aylık grafikte trendin yönünü belirle, sonra günlük grafikte giriş ara; büyük zaman diliminin akıntısına karşı yüzme. Bu bölüm iki şeyi ayırıyor: büyük zaman diliminin kendi başına bir bilgi taşıyıp taşımadığını, ve küçük zaman dilimindeki bir sinyali daha iyi yapıp yapmadığını.
1. Büyük zaman dilimi trendin yönünü belirler; ana süzgeçtir.
2. Çelişen sinyallerde büyük zaman dilimi önce gelir.
3. Karşı trend işlemler risklidir.
4. Üç zaman diliminin uyumu en güçlü kurulumu oluşturur.
Günlük veriden gerçek haftalık ve aylık kapanışlar kuruldu ve her gün için yalnız tamamlanmış haftalar ve aylar kullanıldı; içinde bulunulan hafta sayılmadı. Haftalık trend “yukarı”: son haftalık kapanış 30 haftalık ortalamanın üstünde ve ortalama dört hafta öncesinden yüksek; “aşağı” bunun aynası; geri kalanı karışık. Aylık trend: kapanış 10 aylık ortalamanın üstünde mi. Günlük tarafta kitabın önceki bölümlerde ölçtüğü üç alım sinyali kullanıldı: RSI'nin 30'un altına inişi, fiyatın 20 günlük ortalamayı yukarı kesmesi ve 20 günlük zirvenin aşılması. 2021'den 24.09.2026 tarihine kadar 598.260 işlem günü tarandı.
Önce büyük zaman diliminin kendisi. Haftalık trend yukarıyken izleyen yirmi günün getirisi %4,22, aşağıyken %3,22; fark 1,00 puan, t = 18,33. Kitabın tanıdığı trend süzgecinin haftalık hâli, ve güçlü. İlk iddia bir durum olarak doğru: büyük zaman dilimi yönü gösteriyor.
Asıl soru, bu bilginin günlük sinyale bir şey katıp katmadığı. Günlük sinyalleri haftalık trendin yönüne göre ayırdık ve her grubu kendi eşli kontrolüyle, yani aynı hisse ve aynı ayda, benzer hareket yaşamış sıradan günlerle karşılaştırdık. Haftalık trend yukarıyken sinyal iyiyse, o ayın sıradan günlerinden de iyi olmalı.
Olmuyor. Haftalık yukarı trendde 20 günlük ortalama kesişmesi eşli kontrolden 1,22 puan kötü (t = −5,03), zirve kırılımı 1,49 puan kötü (t = −9,12). Ham getirilere bakınca haftalık süzgeç işe yarıyor görünüyor: zirve kırılımı yukarı trendde aşağı trenddekinden 2,13 puan iyi (t = 10,83). Ama bu fark sinyalin değil trendin: aynı ayın sıradan günleri de o kadar, hatta daha iyi. 20 günlük ortalama kesişmesinde ham fark bile yok (t = 0,65).
Büyük zaman dilimine göre süzülmüş sinyaller, süzülmemişlerden daha iyi görünür. Ama bu, sinyalin iyileştiğini değil, süzgecin kendisinin iyi olduğunu gösterir: yukarı trenddeki her gün, sinyalli ya da sinyalsiz, aşağı trenddeki günlerden iyidir. Eşli kontrol bu ikisini ayırıyor ve sinyale bir değer kalmadığını gösteriyor. Pratik sonuç: büyük zaman dilimi tek başına yeterli bir karar aracı; küçük zaman diliminin sinyali ona bir şey eklemiyor.
“Karşı trend işlem risklidir” iddiası RSI sinyalinde tersine dönüyor. RSI'nin 30'un altına inişi, haftalık trend aşağıyken eşli kontrolden 1,87 puan iyi (t = 5,02, eşiği geçiyor); yukarıyken 0,89 puan (t = 1,13, eşik altı). Düşüş trendindeki aşırı satım, kısa vadeli geri dönüşün en belirgin olduğu yer. Son olarak üç zaman diliminin uyumu: aylık ve haftalık trend yukarıyken gelen 20 günlük ortalama kesişmesi eşli kontrolden 1,20 puan kötü (t = −4,92) ve uyumsuz kesişmelerden farksız (t = 0,72). “En güçlü kurulum” ölçümde bir üstünlük göstermiyor.
Bu bölümde bir durum testi, altı eşli kontrol, üç yukarı-aşağı karşılaştırması ve iki uyum testi yapıldı — toplam 12 test. Eşik yaklaşık 3,3.
| İddia | Ölçüm | t | Sonuç |
|---|---|---|---|
| Büyük zaman dilimi yönü belirler | haftalık yukarı − aşağı 1,00 puan | 18,33 | DOĞRU (durum) |
| Büyük zaman dilimi sinyali iyileştirir | eşli: SMA20 −1,22, zirve −1,49 puan | −5,03 / −9,12 | HAYIR |
| Karşı trend risklidir | RSI30 aşağı trendde 1,87 puan | 5,02 | TERS |
| Üç zaman dilimi uyumu en güçlü | −1,20 puan | −4,92 | TERS |
Büyük zaman dilimini süzgeç olarak kullanın — Haftalık trendin yönü güçlü bir durum bilgisi.
Süzülmüş sinyali daha iyi sinyal sanmayın — İyi görünen şey süzgecin kendisi; sinyal aynı ayın sıradan gününden iyi değil.
Düşüş trendindeki aşırı satımı peşinen dışlamayın — Ölçümde en iyi çalışan sinyal karşı trenddeki RSI.
Gün içi zaman dilimleri — Kaynağın günlük-4 saat-1 saat örnekleri ölçülemedi; yalnız günlük veri var.
Başka sinyaller ve eşikler — Üç sinyal ve bir haftalık trend tanımı kullanıldı.
Büyük zaman dilimi değerli bir bilgi taşıyor: haftalık trend yukarıyken izleyen getiri belirgin biçimde daha yüksek. Ama bu bilgi küçük zaman dilimindeki sinyali daha iyi yapmıyor; süzülmüş sinyallerin iyi görünmesinin sebebi, süzgeçten geçen her günün iyi olması. Kaynağın “karşı trendden kaçın” öğüdü RSI sinyalinde tersine dönüyor, “üç zaman dilimi uyumu” ise bir üstünlük göstermiyor. Yukarıdan aşağı analizin doğru yarısı yukarısı: büyük resim yeterli; ayrıntıdaki giriş sinyali ona bir şey katmıyor.
Bu kitabın Bölüm 11'den beri tekrarladığı bir uyarı var: çok sayıda test yapılırsa bazıları tesadüfen iyi çıkar. Kaynak serinin backtest fasikülü aynı uyarıyı strateji geliştirme için yapıyor: aşırı en iyileme geçmişin gürültüsüne uyar; örneklem dışı sınama ve basitlik bunu önler. Bu bölümde uyarıyı doğrudan sınıyoruz: bir stratejiyi geçmişte en iyiye ayarlayıp geleceğe bırakıyoruz.
Strateji kitabın iyi tanıdığı RSI alımı: RSI(n) ilk kez L'nin altına inince kapanıştan al, H gün tut. Üç parametrenin beşer, beşer ve dörder değeri 100 birleşim veriyor (n: 5-21, L: 15-35, H: 5-40 gün). Her işlemin getirisinden hissenin dönem ortalaması çıkarıldı; sonuç işlem başına “fazla getiri”, yüzde. Dönem ikiye bölündü: 2021-2023 örneklem içi, en iyinin arandığı yer; 2024-2026 örneklem dışı, seçimin sınandığı yer.
Örneklem içinde en iyi birleşim 21/20/40: işlem başına +%12,29 fazla getiri. Örneklem dışında aynı birleşim %−18,85 getirdi ve yüz birleşim arasında 100. oldu, yani en sonuncu. İç dönemin ilk onu dışarıda ortalama %−4,63, son onu %−0,73. Yüz birleşimin iç ve dış sıralaması arasındaki sıra korelasyonu −0,46: sıfır bile değil, eksi. Geçmişte iyi olanlar gelecekte kötü olma eğiliminde.
Şekilde sağa gidildikçe noktalar aşağı iniyor. Soluk noktalar bin işlemden az olanlar; en uçlardaki noktaların çoğu onlar. Yalnız bin işlemden fazlasına sahip 72 birleşime bakınca da sıra korelasyonu −0,44; aralarında içeride en iyi olan (14/25/40, +%9,93) dışarıda %−1,71 getirip 60. sıraya düştü. Ters dönüşün bir kısmı gürültüden, bir kısmı dönemin kendisinden: 2021-2023'ün yüksek enflasyonlu piyasası ile sonraki üç yıl farklı davrandı, ve geçmişin en iyisi o eski piyasaya uymuş birleşimdi.
İç dönemin en iyisi yalnız 14 işleme dayanıyordu; birleşimlerin ortanca işlem sayısı 3.146. İç dönemin ilk onunun ortalama işlem sayısı 445. Az işlemli birleşimin ortalaması şansla uç değerler alır ve “en iyiyi seç” kuralı tam da o uçları bulur. Bölüm 11'in çoklu test uyarısının strateji geliştirmedeki karşılığı bu: yüz birleşimi dene, en iyisini seç, ve büyük olasılıkla en şanslısını seçmiş ol.
Kaynağın çaresi kayan sınama (walk-forward): her yıl, önceki iki yılda en iyi olan birleşimle işlem yap. İki biçimde ölçtük: şartsız, ve eğitim döneminde en az 300 işlemi olan birleşimler arasından seçerek. Karşılaştırma, hiç değiştirilmeyen varsayılan ayar (14/30/20) ve yüz birleşimin ortalaması.
| Test yılı | Şartsız seçim | Sonuç % | ≥300 işlemle seçim | Sonuç % | Sabit 14/30/20 |
|---|---|---|---|---|---|
| 2023 | 21/15/20 (5 işlem) | +8,89 | 10/20/40 (625) | +15,35 | +5,48 |
| 2024 | 21/30/40 (475 işlem) | +0,42 | 21/30/40 (475) | +0,42 | −0,18 |
| 2025 | 21/15/20 (3 işlem) | +8,83 | 21/30/40 (690) | +0,94 | −0,09 |
| 2026 | 21/15/20 (5 işlem) | −47,49 | 21/30/10 (674) | −5,14 | −3,01 |
Şartsız kayan sınama bir felaket: dört yılın üçünde üç-beş işleme dayanan bir birleşim seçiyor ve dört yılın ortalaması %−7,34. Örneklem şartı eklenince tablo değişiyor: ortalama +%2,89; sabit ayar (+%0,55) ve bütün birleşimlerin ortalaması (%−0,52) bunun altında; dört yılın 3'ünde sabit ayardan iyi. Ama farkın çoğu tek bir yıldan, 2023'ten geliyor. Kaynağın kayan sınama önerisi doğru yönde, yeter ki seçim yeterince büyük örneklemlerle yapılsın; şartsız hâli, aşırı uyumu önlemek yerine otomatikleştiriyor.
Son bir kontrol: yüz “strateji”, her biri rastgele günlerde alıp yirmi gün tutan ve hiçbir bilgi taşımayan. İç dönemde en iyi görünen rastgele strateji +%3,07 getirmiş, ortalamaları +%1,34. Dış dönemde o “en iyi” %−1,51, rastgele ortalamanın (%−1,17) altında. İç ve dış sıraları arasındaki korelasyon 0,00: tam sıfır, olması gerektiği gibi. Bilgi taşımayan bir stratejinin geçmişteki başarısı geleceği hakkında hiçbir şey söylemiyor; bir backtest'in iyi görünmesi, stratejinin bilgi taşıdığını göstermez.
Kaynağın plan fasikülü ve “sık yapılan hatalar” fasikülü bu bölümle aynı yere çıkıyor: giriş kuralları ölçülebilir olmalı, geriye bakarak kolay görünen formasyonlara güvenilmemeli, çok sayıda gösterge yerine az sayıda araç kullanılmalı. Bunların ölçülebilen tek ortak yanı, bu kitabın yöntemi: kuralı önceden yazmak, çok test yapıldığında eşiği yükseltmek ve sonucu görülmemiş veride sınamak. Planın içeriğini (günlük rutin, kural ihlaline sıfır tolerans) veriyle ölçemiyoruz; ama yazılı ve önceden belirlenmiş bir kuralın, sonradan seçilen bir kuraldan neden daha güvenilir olduğunu bu bölümün şekli gösteriyor.
| İddia | Ölçüm | Sonuç |
|---|---|---|
| Aşırı en iyileme ileriye işe yaramaz | iç-dış sıra korelasyonu −0,46 | DOĞRU, üstelik tersine döndürüyor |
| Kayan sınama aşırı uyumu önler | şartsız %−7,34, ≥300 işlem +%2,89 | yalnız örneklem şartıyla |
| Basit ve tutarlı strateji üstündür | sabit 14/30/20 +%0,55, şartsız en iyileme %−7,34 | DOĞRU |
| İyi backtest bilgi demektir | rastgele stratejide iç-dış korelasyon 0,00 | YANLIŞ |
Parametre taramasında en iyiyi değil, sağlamı arayın — Komşu ayarlarda da iyi çalışan bölge, tek bir tepe noktasından güvenilirdir.
Örneklem büyüklüğü şartı koyun — Az işlemli birleşimin iyi sonucu çoğunlukla şanstır.
Görülmemiş dönemde sınayın — İç dönemin başarısı dış dönemde tersine dönebiliyor.
Varsayılan ayarı küçümsemeyin — Hiç değiştirilmeyen bir ayar, şartsız en iyilemeyi rahatça geçti.
Kaynağın backtest uyarısı bu kitaptaki en sağlam doğrulamalardan birini alıyor, ve beklenenden de sert. Yüz birleşimin geçmişteki sıralaması gelecekteki sıralamayla ters orantılı; geçmişin en iyisi geleceğin en kötüsü oldu. En iyileme, küçük örneklemin gürültüsünü ve eski dönemin koşullarını seçiyor. Kaynağın çaresi olan kayan sınama, ancak örneklem şartıyla işe yarıyor; şartsız hâli aşırı uyumu hızlandırıyor. Kitap boyunca uyguladığımız kurallar — önceden yazılmış tek bir tanım, çok testte yükselen eşik ve eşli kontrol — tam da bu tuzağa karşı kurulmuştu.
Kaynak serinin döngüler fasikülü piyasanın takvimine dair tanıdık iddialar sıralıyor: “Mayısta sat, git”, yılın son çeyreği en güçlü dönemdir, boğa piyasaları ayı piyasalarından uzun sürer, Bitcoin dört yıllık bir yarılanma döngüsüyle hareket eder. Bu bölüm bu iddiaları ölçüyor, ama asıl konusu başka bir şey: bir iddiayı sınamak için ne kadar veri gerektiği.
Veritabanımızdaki endeksler 2020 yazından başlıyor. Bu, her takvim ayı için altı gözlem, “Mayısta sat” için beş tam yıllık yaz-kış çifti demek. Altı seriyi ölçtük: BIST 100 TL ve dolar bazında (TL'deki enflasyon yükselişi takvim etkisini örtmesin diye), S&P 500, Nasdaq 100, DAX ve altın. Tamamlanmamış son ay dışarıda bırakıldı.
Bir farkın gürültüden ayırt edilebilmesi için kabaca iki standart hatadan büyük olması gerekir. Beş yıllık kış-yaz farkında bu sınır BIST 100 dolar bazında 11,3 puan, TL bazında 34,7 puan, S&P 500'de 17,3 puan. Tek bir takvim ayında dolar bazlı BIST için 7,1 puan. Yani bu veriyle yalnız çok büyük takvim etkileri görülebilir; gerçek bir ama küçük etki, varsa bile, gürültüde kaybolur. Bu bölümdeki “etki yok” sonuçları “yok” değil, “bu veriyle görülemiyor” diye okunmalı.
“Mayısta sat” iddiası, Kasım-Nisan yarısının Mayıs-Ekim yarısından güçlü olduğunu söylüyor. Her yılın yaz yarısını izleyen kış yarısıyla eşleştirip farkı aldık. Son çeyrek iddiası için her yıl dördüncü çeyreğin getirisinden ilk üç çeyreğin ortalamasını çıkardık.
Kış-yaz farkı altı serinin hiçbirinde anlamlı değil; t değerleri −0,61 ile 1,39 arasında ve yönleri bile tutarsız: S&P 500 ile Nasdaq'ta yaz daha iyi, DAX ve altında kış. Son çeyrek altı serinin altısında da yılın geri kalanından iyi görünüyor, ama t değerleri 0,46 ile 1,25 arasında ve seriler birbirinden bağımsız değil: aynı küresel yılların aynı son çeyrekleri. Altı tane “artı”, gerçekte birkaç yılın ortak hikâyesi.
| Ay | BIST 100 dolar % | artı ay | S&P 500 % | artı ay |
|---|---|---|---|---|
| Oca | +4,8 | 5/6 | +1,0 | 4/6 |
| Şub | −0,6 | 3/6 | +0,1 | 2/6 |
| Mar | −5,4 | 1/6 | +0,8 | 4/6 |
| Nis | +3,1 | 4/6 | +0,6 | 3/6 |
| May | −2,3 | 1/6 | +3,0 | 6/6 |
| Haz | −1,5 | 3/6 | +1,4 | 4/6 |
| Tem | +4,3 | 3/6 | +3,1 | 6/6 |
| Ağu | +3,9 | 5/7 | +1,6 | 5/7 |
| Eyl | −2,5 | 1/6 | −2,8 | 2/6 |
| Eki | −0,8 | 2/6 | +2,0 | 3/6 |
| Kas | +7,6 | 4/6 | +5,2 | 5/6 |
| Ara | +4,1 | 3/6 | +0,8 | 4/6 |
Ay tablosu en cazip ve en tehlikeli tablo. Dolar bazlı BIST'te Kasım ortalama +%7,6, Mart %−5,4; aradaki fark büyük görünüyor. Ama her satır altı gözlemin ortalaması ve tek bir ayın ayırt edilebilir en küçük etkisi 7,1 puan. On iki ay arasında en iyisini ve en kötüsünü seçmek, Bölüm 51'deki parametre taramasının takvim hâli: on iki denemeden biri mutlaka öne çıkar.
Boğa ve ayı sürelerini dolar bazlı BIST 100'de %20'lik yükseliş ve düşüş bacaklarıyla ölçtük: 8 yükseliş bacağı ortalama 86 işlem günü, 8 düşüş bacağı 95 gün sürdü. Bu kısa dönemde yükselişler düşüşlerden uzun değil. S&P 500'de aynı eşikle altı yılda yalnız bir düşüş (2022) ve bir yükseliş bacağı var; iki gözlemle süre karşılaştırması yapılamaz. Bitcoin verimiz 2023'ten başlıyor ve içinde tek bir yarılanma var; dört yıllık bir döngü iddiası tek bir örnekle sınanamaz. Kaynağın on yıllara yayılan Kondratieff dalgaları ise zaten bu kitabın ölçebileceği ölçeğin çok ötesinde.
| İddia | Ölçüm | Sonuç |
|---|---|---|
| Mayısta sat (kış > yaz) | t −0,61…1,39, yön tutarsız | bu veriyle GÖRÜLEMİYOR |
| Q4 en güçlü çeyrek | 6/6 artı, t 0,46…1,25 | yönde · anlamlı değil |
| Boğa ayıdan uzun sürer | dolar BIST: 86 / 95 gün | bu dönemde değil |
| Bitcoin yarılanma döngüsü | tek döngü | ÖLÇÜLEMEDİ |
Takvim tablolarına kaç yıl olduğunu sorarak bakın — Altı yılın ay ortalaması, tek bir iyi ya da kötü yılın izini taşır.
En iyi ayı seçmeyin — On iki ay arasından en iyisini seçmek çoklu test tuzağıdır.
TL getirisine takvim etkisi okumayın — Enflasyon yükselişi her ayı artıya iter; dolar bazına bakın.
Kaynağın takvim iddialarının hiçbiri bu veride doğrulanamıyor, ama hiçbiri de çürütülemiyor. Altı yıllık veriyle kış-yaz farkında ancak on puanın üstündeki etkiler görülebilir; tanınmış takvim etkilerinin iddia edilen büyüklüğü bunun çok altında. Son çeyreğin altı seride de artı olması dikkat çekici ama anlamlı değil. Bu bölümün kitaba kattığı şey bir bulgu değil bir sınır: her iddia mevcut veriyle sınanamaz, ve sınanamayan bir iddia, eldeki birkaç iyi yılın hatırasıyla doğru sanılmamalı.
Kaynak serinin makro fasikülü, piyasalar arasındaki ilişkileri bir kural listesi olarak veriyor: dolar güçlenince altın ve emtialar düşer, risk iştahı kaçınca altın, dolar ve yen yükselir, VIX yüksekse piyasa risk kaçışındadır, Bitcoin artık hisselerle birlikte hareket eder. Fasikülün son cümlesi ise bir uyarı: bu ilişkiler zamanla değişebilir. Bu bölüm hem kuralları hem de uyarıyı ölçüyor.
Dolar endeksi, EUR/USD, altın, petrol, bakır, S&P 500, Nasdaq, USD/JPY, ABD 10 yıllık faizi, VIX, BIST 100 ve Bitcoin serilerini 2020 yazından bugüne haftalık getiriye çevirdik; Bitcoin verimiz 2023'ten başlıyor. Günlük değil haftalık, çünkü piyasaların kapanış saatleri farklı ve aynı günün getirileri aynı haberi yansıtmayabilir. Her çift için tüm dönemin korelasyonunu ve 52 haftalık kayan pencerelerde aldığı en düşük ve en yüksek değeri ölçtük.
Doların etkisi büyük ölçüde kaynağın dediği gibi. Dolar endeksi ile EUR/USD arasındaki korelasyon −0,79; bunun bir kısmı mekanik, çünkü euro dolar endeksinin yarıdan fazlasını oluşturuyor. Dolar endeksi ile altın −0,41 (t = −7,98), bakır −0,38 (t = −7,39); ikisi de bütün pencerelerde eksi. Petrol ise istisna: tüm dönemde +0,04 ve pencereler arasında −0,36 ile +0,48 arasında gidip geliyor. “Dolar güçlenince emtialar düşer” metallerde doğru, petrolde değil.
Risk kaçışının kaynağa göre üç sığınağı var: dolar, altın ve yen. Dolar sığınak gibi davranıyor: S&P 500 ile dolar endeksinin korelasyonu −0,39 (t = −7,62), hisseler düşerken dolar yükseliyor. Altın davranmıyor: S&P ile korelasyonu +0,18; ortalamada hisselerle aynı yönde hareket etmiş. Yen de belirgin bir sığınak değil: S&P ile USD/JPY korelasyonu −0,09 (t = −1,56). Bitcoin ise kaynağın dediği gibi risk varlıklarının yanında: S&P ile +0,30 (t = 3,92), Nasdaq ile +0,29.
Kaynağın son uyarısı en güçlü doğrulanan iddia. Ölçtüğümüz on beş çiftin 8'inde korelasyon, 52 haftalık pencereler arasında işaret değiştiriyor. En çarpıcısı hisse ile tahvil faizi: S&P 500 ile ABD 10 yıllık faizi arasındaki korelasyon −0,60 ile +0,47 arasında dolaşıyor; tüm dönemin ortalaması (−0,02) hiçbir dönemi temsil etmiyor. BIST 100'ün dolar bazında S&P ile ilişkisi −0,18 ile +0,46 arasında. Kalıcı olanlar az: dolar endeksiyle EUR/USD, altın ve bakır arasındaki ters ilişki, S&P ile Nasdaq ve VIX, ve Bitcoin'in hisselerle pozitif bağı.
VIX ile S&P 500 arasındaki haftalık korelasyon −0,76: VIX gerçekten piyasanın düştüğü haftalarda yükseliyor. Bu bir durumun tarifi. Kaynak ayrıca korku endekslerini “kontraryen işaret” sayıyor: korku yüksekken almak. Bunu S&P'nin sonraki 20 gününe bakarak ölçtük; bindirmeli gözlemler sahte kesinlik üretmesin diye her yirmi günde bir örnekledik.
VIX düzeyi ve S&P 500'ün sonraki 20 günü (çakışmasız örnekler). VIX 20'nin üstündeyken sonraki 20 gün, altındayken olduğundan +0,20 puan iyi (t = 0,22).
| VIX | Örnek | S&P sonraki 20 gün |
|---|---|---|
| <15 | 14 | %1,10 |
| 15-20 | 29 | %1,11 |
| 20-25 | 26 | %1,21 |
| 25-30 | 6 | %1,34 |
| >30 | 2 | %2,53 |
Sıralama yüksek VIX'e doğru yükseliyor, ama yüksek VIX grubunda yalnız birkaç örnek var ve fark gürültüden ayırt edilemiyor. Bu bölümde on beş korelasyon ve bir VIX testi yapıldı — toplam 16 test, eşik yaklaşık 3,4.
| İddia | Ölçüm | Sonuç |
|---|---|---|
| Dolar güçlenince metaller düşer | altın −0,41, bakır −0,38 | DOĞRU |
| Dolar güçlenince petrol düşer | +0,04 | YOK, işaret değişken |
| Risk kaçışında dolar yükselir | S&P ile −0,39 | DOĞRU |
| Risk kaçışında altın yükselir | S&P ile +0,18 | TERS |
| Risk kaçışında yen yükselir | S&P ile −0,09 | zayıf |
| Bitcoin hisselerle birlikte | S&P ile +0,30 | DOĞRU |
| VIX kontraryen işaret | +0,20 puan (t 0,22) | bu veriyle görülemiyor |
| Korelasyonlar değişir | 8/15 çift işaret değiştiriyor | DOĞRU |
Altını hisse düşüşüne karşı sigorta saymayın — Bu dönemde altın ortalamada hisselerle aynı yönde hareket etti.
Korelasyonu bir sabit gibi kullanmayın — Ölçtüğümüz ilişkilerin yarısından fazlası bir yıllık pencereler arasında işaret değiştirdi.
Bitcoin'i çeşitlendirme aracı saymayın — Hisselerle bağı her pencerede pozitif.
Makro ilişkilerin bir kısmı sağlam: dolar güçlenince altın ve bakır düşüyor, Bitcoin hisselerle birlikte hareket ediyor. Hisseler düşerken dolar tüm dönemin ortalamasında yükseliyor, ama bu ilişki bir yıllık pencereler arasında işaret değiştiriyor. Bir kısmı ise kaynağın dediğinin tersi ya da yok: altın bu dönemde bir risk sığınağı gibi davranmadı, yen zayıf kaldı, petrol dolardan bağımsız. VIX bir durumun tarifi olarak güçlü, bir kontraryen sinyal olarak bu veriyle ölçülemiyor. Kaynağın en iyi cümlesi son uyarısı: ölçtüğümüz ilişkilerin yarısından fazlası bir yıllık pencereler arasında işaret değiştiriyor.
Kaynak serinin portföy fasikülü, kısa vadeli işlem dünyasından uzun vadeli yatırıma geçiyor: düzenli aralıklarla sabit tutarda alım (DCA), varlık sınıfları arasında dağılım, yeniden dengeleme ve bileşik faizin gücü. Trading tarzları fasikülü de scalping ile swing arasındaki farkı anlatıyor. Bunların ölçülebilen kısmını ölçtük; ölçülemeyeni söyledik.
DCA'nın vaadi, doğru zamanı aramak zorunda kalmamak. Karşılaştırma basit: aynı parayı ya ilk ay hepsini birden, ya da on iki ay boyunca eşit parçalarla yatırmak. 2020 yazından bu yana her olası başlangıç ayı için 24 ay sonraki sonucu hesapladık (50 başlangıç). Enflasyon TL getirilerini şişirdiği için karşılaştırma dolar bazında; bekleyen nakit getirisiz varsayıldı.
| Varlık | Toplu kazanır | Toplu ort. | DCA ort. | Yayılım T/D | En kötü T/D |
|---|---|---|---|---|---|
| S&P 500 | %80 | %30,6 | %22,7 | %20,3 / %16,8 | %−6,1 / %−6,1 |
| Nasdaq 100 | %76 | %36,2 | %27,8 | %30,8 / %25,2 | %−14,1 / %−22,1 |
| Altın | %74 | %43,5 | %35,6 | %42,8 / %31,9 | %−13,8 / %−10,0 |
| BIST 100 (dolar) | %54 | %35,3 | %28,0 | %41,0 / %33,6 | %−12,7 / %−15,3 |
Toplu alım başlangıçların çoğunda kazanıyor: S&P 500'de %80, BIST'te bile %54. Sebebi basit: yükselen bir piyasada paranın bir kısmını bekletmek, o kısmı yükselişin dışında bırakır. DCA'nın sağladığı şey getiri değil, daha dar bir sonuç dağılımı: S&P'de yayılım %20,3 yerine %16,8. En kötü sonucu ise her zaman iyileştirmiyor; Nasdaq'ta DCA'nın en kötüsü (%−22,1) toplu alımınkinden (%−14,1) kötü. Başlangıç ayları birbirine binen pencereler olduğu için bu oranlar bağımsız gözlem sayılmamalı. Kaynağın iddiası doğru ama eksik: DCA zamanlamayı gereksiz kılar, bedeli de ortalamada daha düşük getiridir.
Türkiye'deki bir yatırımcının en tanıdık üç varlığıyla bir portföy kurduk: eşit ağırlıkta BIST 100, altın ve dolar, hepsi TL bazında. Bir sürümde portföy her yıl yeniden eşit ağırlığa getirildi, öbüründe başlangıçtan sonra dokunulmadı. 2020-07 ile 2026-08 arası.
| TL bazında | Son değer | Yıllık oynaklık | En büyük düşüş |
|---|---|---|---|
| Dengeli portföy | 12,03 kat | %16,4 | %6,2 |
| Al-bekle portföy | 11,87 kat | %16,9 | %7,1 |
| Yalnız BIST 100 | 12,72 kat | %28,5 | %16,8 |
| Yalnız altın | 15,97 kat | %21,9 | %18,8 |
| Yalnız dolar | 6,92 kat | %17,0 | %11,7 |
Yeniden dengelemenin etkisi küçük: son değer 12,03 kata karşı 11,87 kat, oynaklık ve düşüş biraz daha düşük. Asıl etki dağılımın kendisinden geliyor. Portföyün yıllık oynaklığı %16,4; bileşenlerin her birinden düşük, BIST'in tek başına %28,5'lik oynaklığının yarısından biraz fazla. En büyük düşüş %6,2; altın ve BIST'in tek başına yaşadığı %18,8 ve %16,8'lik düşüşlerin çok altında. Bölüm 48'de hisseler arasında çeşitlendirmenin bir tabanı olduğunu görmüştük; birbirinden farklı varlık sınıfları o tabanı aşıyor. Kaynağın “gerçek çeşitlendirme düşük korelasyonlu varlıkları birleştirmektir” cümlesi bu tabloda açıkça görünüyor.
Kaynağın bileşik faiz örneği aritmetik olarak doğru: 10.000 TL yılda %10 ile 30 yılda 174.494 TL olur. Ama Türkiye'de bu cümle yanıltıcı olabilir. Yukarıdaki TL portföyü altı yılda yaklaşık 12 katına çıktı, yani yılda yaklaşık %51 nominal getiri; bunun büyük kısmı enflasyonun kendisi. Bileşik faizin gücü reel getiride işler; nominal bir sayı, satın alma gücü hakkında bir şey söylemez. Bu yüzden kitap boyunca karşılaştırmaları mümkün olduğunda dolar bazında yaptık.
Kaynağın trading tarzları fasikülü scalping ile swing trading'i karşılaştırıyor ve yeni başlayanlara swing'i öneriyor. Scalping dakikalar süren işlemlerden oluşur; gün içi veri olmadan ölçülemez ve ölçmedik. Söyleyebileceğimiz tek şey dolaylı: işlem maliyeti her işlemde tekrar ödenir. Bu kitabın ölçtüğü etkilerin çoğu zaten yüzde birler düzeyinde; çok sık işlem yapan bir yöntem, o büyüklükteki bir avantajı maliyete kolayca kaptırır.
| İddia | Ölçüm | Sonuç |
|---|---|---|
| DCA zamanlamayı gereksiz kılar | toplu alım %54-%80 başlangıçta kazanır | doğru, bedeli daha düşük ortalama |
| Yeniden dengeleme hedefte tutar | 12,03 × / 11,87 × | küçük katkı |
| Düşük korelasyonla gerçek çeşitlendirme | portföy oynaklığı %16,4, BIST tek %28,5 | DOĞRU |
| Bileşik faiz örneği | 174.494 TL | aritmetik doğru, nominal |
| Swing yeni başlayana uygun | scalping gün içi veri ister | ÖLÇÜLEMEDİ |
Uzun vade fasikülünün iddiaları büyük ölçüde doğru, bir düzeltmeyle. DCA zamanlama derdini ortadan kaldırıyor ama yükselen piyasada ortalamada toplu alımın gerisinde kalıyor; sağladığı şey daha dar bir sonuç aralığı. Farklı varlık sınıflarına dağılmak, oynaklığı ve düşüşü her bileşenin tek başına taşıdığının altına indiriyor; yeniden dengeleme buna küçük bir katkı ekliyor. Bileşik faiz ise Türkiye'de reel olarak okunmalı. Bu bölüm, kitabın kısa vadeli sinyal bölümlerinden farklı bir sonuca varıyor: getiriyi tahmin etmeye çalışmayan kurallar, tahmin etmeye çalışanlardan daha iyi sınavdan geçiyor.
Kaynak serinin birleştirme fasikülü iki okulu bir iş bölümüyle barıştırıyor: temel analiz neyin alınacağını, teknik analiz ne zaman alınacağını söyler; güçlü bir bilanço ile güçlü bir grafik buluştuğunda en iyi fırsat doğar. Bu kitap bir teknik analiz kitabı ve temel analizi ölçmek için yeterli verisi yok; ama bu tek iddiayı, eldeki yıllık finansallarla kaba bir biçimde sınayabiliyoruz.
Veritabanımızda BIST şirketlerinin yıllık finansalları var. Tutarlarda birim ve yeniden düzenleme tutarsızlıkları olduğu için yalnız birimden bağımsız bir oran kullandık: özkaynak kârlılığı (ROE). Bir yılın bilançosu ertesi yılın ilk çeyreğinde açıklanır; bu yüzden her yıl 1 Nisan'da, yalnız o gün bilinebilecek bilgiyle gruplar kurduk. Temel güçlü: ROE sıralamasında üst üçte bir ve kâr pozitif. Teknik güçlü: fiyat 200 günlük ortalamanın üstünde. Sonraki on iki ayın getirisinden o yılın bütün hisselerinin ortalaması çıkarıldı; böylece piyasa ve enflasyon etkisi ayıklandı. Uygun veriyle 3 oluşum yılı çıktı (2023, 2024, 2025).
| Grup | Hisse-yıl | 12 ay fazla getiri % |
|---|---|---|
| Temel ve teknik güçlü | 267 | +4,35 |
| Yalnız temel güçlü | 167 | +0,30 |
| Yalnız teknik güçlü | 435 | −4,63 |
| Hiçbiri | 451 | +1,78 |
Sıralama kaynağın dediği gibi: temel ve teknik birlikte güçlü olan hisseler en iyi grup (+%4,35). Ama farklar gürültünün içinde. İkisi de güçlü grubun ötekilerden farkı +5,46 puan (t = 1,38); teknik güçlü hisseler içinde temelin katkısı +8,98 puan (t = 1,98); temel güçlü hisseler içinde tekniğin katkısı +4,05 puan (t = 0,78). Beş testlik bir bölümde eşik yaklaşık 2,9 ve hiçbiri geçmiyor. İlginç bir ayrıntı: temel süzgeçten geçmeyen teknik güç, yani yalnız 200 günlük ortalamanın üstünde olmak, bu yıllık ufukta ortalamanın altında kalıyor (%−4,63).
| Oluşum | İkisi | Yalnız temel | Yalnız teknik | Hiçbiri |
|---|---|---|---|---|
| 2023 | +7,70 | +6,10 | −10,94 | +7,59 |
| 2024 | +0,70 | −4,38 | −1,11 | +2,46 |
| 2025 | +5,27 | −0,21 | −0,51 | −1,44 |
Yıl yıl bakınca tablo biraz daha tutarlı: ikisi de güçlü grup, yalnız teknik güçlü gruptan 3 yılın 3'ünde, yalnız temel güçlü gruptan 3 yılın 3'ünde iyi. Ama hiçbiri grubunu yalnız 2 yılda geçiyor. Üç yıllık bir tablodan kalıcı bir sonuç çıkmaz.
Bu bölümün sonucu, kaynağın iddiası hakkında olduğu kadar verimiz hakkında da bir şey söylüyor. Temel analizin sınanması için yıllar değil on yıllar, tek bir oran değil tutarlı bir finansal veri seti ve raporların açıklandığı gerçek tarihler gerekir; üçü de elimizde yok. Bu yüzden sonucu “yönü doğru, gücü belirsiz” diye özetliyoruz. Kitabın geri kalanıyla bir bağ da var: Bölüm 50'de büyük zaman diliminin bir durum olarak çalıştığını, sinyali iyileştirmediğini görmüştük. Burada da temel güç bir süzgeç gibi davranıyor; tekniğin ona eklediği şey belirsiz.
Güçlü temel ile güçlü teknik birlikte en iyi grubu oluşturuyor ve bu sıralama yıldan yıla büyük ölçüde korunuyor; kaynağın iddiasının yönü doğru. Ama elimizdeki üç yıllık, yıllık frekanslı ve tek oranlı veriyle farklar istatistik eşiğini geçmiyor. Bu bir çürütme değil, bir sınır: temel analizi ciddi biçimde ölçmek bu kitabın verisinin ötesinde. Temel süzgeç olmadan teknik gücün tek başına yıllık ufukta kötü çıkması ise not edilmeye değer.
Kaynak serinin son fasikülleri grafikten uzaklaşıyor: trading psikolojisi, algoritmik işlem ve kripto, ünlü trader'ların ortak özellikleri, yapay zekâ, bir genel tekrar ve bir mezuniyet dersi. Bunların çoğu ölçülebilir bir iddia değil, bir tutum önerisi. Ama psikoloji fasikülündeki iki iddianın veride bir karşılığı var: yükselişin ardından heyecanla almak ve kayıp serisinin ardından işlem yapmak. Onları ölçtük; geri kalanını neden ölçemediğimizi söyledik.
Kaynağa göre FOMO, herkesin konuştuğu yükselen bir varlığa geç kalma korkusuyla plansız ve pahalı bir noktadan girmektir; bu noktalar da “genellikle tam dönüş noktasıdır”. Ölçülebilir karşılığı şu: son 20 günde çok yükselmiş bir hisseyi alan kişinin sonraki 20 günü. BIST'te 2021'den bu yana her hisse için beş günde bir giriş noktası aldık (131.437 giriş), önceki 20 günlük getiriye göre dilimlere ayırdık ve sonraki 20 günün getirisinden aynı ayın bütün girişlerinin ortalamasını çıkardık. Böylece piyasanın genel yönü ayıklandı; geriye hissenin piyasaya göre fazla getirisi kaldı.
| Önceki 20 gün % | Giriş | Ort. fazla % | Medyan fazla % | t (hisse) | %10 düşüş % |
|---|---|---|---|---|---|
| −30 altı | 1.353 | −3,43 | −4,39 | −0,42 | 52,5 |
| −30 / −15 | 10.246 | +0,49 | −1,12 | +3,99 | 40,0 |
| −15 / −5 | 29.201 | −0,02 | −1,92 | +2,09 | 35,7 |
| −5 / +5 | 39.480 | −0,14 | −2,24 | +0,70 | 34,2 |
| +5 / +15 | 25.129 | −0,36 | −3,01 | −0,75 | 36,7 |
| +15 / +30 | 16.588 | −0,17 | −3,48 | −0,85 | 39,8 |
| +30 / +50 | 6.387 | +0,46 | −3,52 | −1,20 | 46,6 |
| +50 üstü | 3.053 | +4,80 | −2,35 | −1,76 | 58,0 |
İlk bakışta sonuç kaynağın tersi: %50'den fazla yükselmiş hisseler sonraki 20 günde piyasayı ortalama 4,80 puan geçiyor ve havuzda t = 7,25. Ama bu ortalama birkaç dev rallinin devamından geliyor. Ortanca giriş, yatay seyretmiş hisselerdeki ortanca girişle aynı yerde (−2,35 ve −2,24). Her hisseyi bir kez sayınca t = −1,76, yani işaret bile tersine dönüyor; hisselerin yalnız %42'si bu dilimde ortalamada piyasayı geçmiş (Şekil 56.1'deki mavi çubuk hisseleri değil girişleri sayıyor; o yüzden oranı biraz farklı). Kısacası yön belirsiz: yükselişin ardından almak sistematik olarak tepeden almak değil, ama sistematik bir fırsat da değil. Kesin olan tek şey risk. Bu girişlerin %58'inde fiyat 20 gün içinde girişin %10 altına iniyor; bütün girişlerde bu oran %37,5. FOMO'nun asıl bedeli yön değil, oynaklık.
Kaynak FOMO'nun trader'ı “zirvede aldırıp dibinde sattırdığını” söylüyor. Tablonun öbür ucu bunun ikinci yarısını sınıyor: 20 günde %30'dan fazla düşmüş hisseler. Bunlar ortalamada sonraki 20 günde de piyasanın 3,43 puan gerisinde kalıyor (havuzda t = −5,89) ve %52'sinde bir %10 düşüş daha geliyor. Yani çöküşün ardından satmak, ortalamada dibinde satmak anlamına gelmiyor. Ama burada da her hisseyi bir kez sayınca t = −0,42; sonuç birkaç sürekli çöken hisseye dayanıyor. Dürüst okuma: çöküş sonrası ne alım fırsatı ne de satış hatası olarak kanıtlanabiliyor. Sadece oynaklık yine yüksek.
Kaynak, iki kayıptan sonra “geri almalıyım” duygusuyla açılan işlemlerin daha büyük kayıplarla bittiğini ve en iyi çözümün o gün durmak olduğunu söylüyor; aynı fasikül “kârlı bir işlem sonrakinin kârlı olacağını garanti etmez” diye de uyarıyor. Duyguyu ölçemeyiz, ama bir kayıp serisinden sonraki işlemin gerçekten daha kötü olup olmadığını ölçebiliriz. Basit bir kural kurduk: kapanış önceki 20 kapanışın en yükseğini aşınca al, 10 gün tut. Her hisse kendi sırasıyla işlendi, tek hisse işleyen bir trader gibi; 546 hissede 24.274 işlem çıktı. Önceki iki işlemin sonucuna göre üç grup kurduk.
| Önceki iki işlem | İşlem | Ort. getiri % | Kazanma % |
|---|---|---|---|
| İki kazanç | 7.232 | +2,61 | 56,4 |
| Karışık | 11.053 | +1,83 | 53,9 |
| İki kayıp | 4.897 | +1,30 | 52,7 |
Tablodaki fark büyük görünüyor ama iki tuzak içeriyor. Birincisi, yükselen hisseler zaten daha çok kazanç serisi üretir; farkın bir kısmı hissenin kendisinden gelir. İkincisi daha incedir: sonlu bir dizide seriye göre koşullamak, hiçbir bağımlılık yokken bile ters dönüş gösterir (basketboldaki “sıcak el” tartışmasında keşfedilen bir yanlılık). İkisini birden ayıklamak için her hissenin kendi işlemlerinin sırasını 200 kez karıştırıp aynı ölçüyü aldık. Karıştırılmış diziye göre iki kayıptan sonraki işlem 0,90 puan daha kötü (z = −4,59), iki kazançtan sonraki 0,77 puan daha iyi (z = +4,63); ikisi de yaklaşık 3,1 eşiğini geçiyor. Yani kayıplar gerçekten kümeleniyor. Ama aynı ayın bütün işlemlerinin ortalaması çıkarılınca etki kayboluyor (z = −1,40 ve −0,25). Kümelenmenin kaynağı trader'ın şansı değil, piyasa rejimi: kötü bir dönemde açılan işlemler birlikte kaybeder. Bu yüzden z değerleri de iyimserdir; aynı dönemi paylaşan hisseler bağımsız sayılmıştır.
Aşırı işlemin maliyeti ölçüm değil, aritmetik. Alış ve satışın toplam maliyeti (komisyon ve alış-satış farkı) örnek olarak %0,2 olsun. Her gün bir işlem yapan biri yılda yaklaşık 250 kez bu bedeli öder; bu, yıllık getiriden kabaca 50 puan demektir. Haftada bir işlem yaklaşık 10 puan, ayda bir işlem yaklaşık 2,4 puan eder. Yukarıdaki kırılım kuralının ortalama 10 günlük brüt getirisi %1,89; aynı maliyet bunun yaklaşık onda birini götürür. Kaynağın “az ama kaliteli işlem” önerisi, bu hesabın doğrudan sonucudur: işlem sıklığı arttıkça, kenarın maliyeti karşılaması gereken çıta da yükselir.
Psikoloji fasikülünün en iddialı cümlesi, teknik analizin başarının yalnız %30'unu, psikoloji ve risk yönetiminin %70'ini oluşturduğu. Bu oranın bir kaynağı gösterilmiyor ve sınanabilir bir biçimi yok. Ünlü trader'ların ortak özellikleri de aynı sorunu taşıyor: onları başarılı oldukları için tanıyoruz. Aynı özelliklere sahip olup kaybedenleri görmüyoruz. Bu, Bölüm 51'deki backtest sorununun insan biçimi: çok sayıda deneme içinden en iyisini seçip onu kural sanmak. Yapay zekâ fasikülü için de aynı uyarı geçerli; daha güçlü bir model, geçmişe daha iyi uyan bir kural bulur, ama Bölüm 51 geçmişe uyumun gelecekteki başarıyı öngörmediğini gösterdi.
Algoritmik işlem fasikülündeki pazar payı rakamları bizim verimizde yok. Kripto kısmındaki “altcoin sezonu” iddiası, Bitcoin'in toplam piyasa değerindeki payının uzun bir geçmişini gerektiriyor; veritabanımızda bu seri yok ve Bitcoin fiyatı yalnız 2023'ten başlıyor. Tek bir kripto döngüsünden kural çıkarmak, bu kitabın kaçındığı şey. Bu fasiküllerdeki risk uyarıları (borsa iflası, akıllı sözleşme açığı, sabit değerli paraların çöküşü) ise ölçülecek iddialar değil, akılda tutulacak gerçekler.
Çok yükselmiş bir hisseyi almak ortalamada tepeden almak değil; ama o girişlerin yarıdan fazlası 20 gün içinde %10 düşüş yaşıyor. FOMO'nun ölçülebilen bedeli yön değil, oynaklık. Kayıplar gerçekten kümeleniyor, ama sebebi piyasa rejimi; bir kayıp serisi, kuralın bozulduğunun değil ortamın kötüleştiğinin işareti olabilir. Aşırı işlemin maliyeti ise aritmetik bir kesinlik. Psikoloji fasikülünün özü olan disiplin, bu kitabın her bölümünde yaptığımız şeyle aynı: kuralı önceden yaz, sonucu sonra say.
Buraya kadar her göstergeyi ölçtük. Bu kısımda başka bir şey yapıyoruz: göstergelerin grafikte nasıl okunduğunu, hiç bilmeyen birine anlatır gibi, gerçek bir hisse üzerinde gösteriyoruz. Her göstergede önce ne ölçtüğünü, sonra hangi sinyalleri verdiğini, ardından örnek hissenin bugünkü görünümünü ve en sonda kitabın ölçümünün bu okuma hakkında ne dediğini bulacaksınız.
Örnek hisseleri biz seçmedik: en çok işlem gören otuz BIST hissesini sabit bir kurayla karıştırdık ve her göstergeye sırayla birini verdik. Son bir yılda bölünme ya da bedelsiz görmüş hisseleri kuraya almadık; veritabanımızda bu hisselerin eski fiyatları düzeltilmediği için ortalamaları yanlış çıkar. Son 20 işlem gününde en az üç kez tavan ya da taban olmuş hisseleri de almadık; böyle olağanüstü günler bir göstergenin olağan okumasını göstermez. İyi görünen örneği seçmek, kitabın baştan beri eleştirdiği “sonradan seçim” olurdu. Grafikler ve sayılar 24 Eylül 2026 tarihli veriyle çizildi. “Klasik okuma” diye verilen cümleler göstergenin geleneksel yorumudur; bir alım-satım tavsiyesi değildir. Her göstergenin sonunda, bu geleneksel yorumun ölçümde tutup tutmadığını ayrıca yazdık.
Hareketli ortalama, son belli sayıda günün kapanış fiyatlarının ortalamasıdır. Her gün en eski gün çıkar, en yeni gün girer; bu yüzden “hareketli” denir. Fiyatın günlük iniş çıkışlarını yumuşatır ve genel yönü gösterir. Bu kitapta en çok 20 günlük (yaklaşık bir ay), 50 günlük ve 200 günlük ortalamaları ölçtük.
Fiyat ortalamanın üstünde — Yükseliş eğilimi var sayılır.
Fiyat ortalamanın altında — Düşüş eğilimi var sayılır.
Kısa ortalama uzunu yukarı keserse — Al sinyali sayılır (20/50 ya da 50/200; en ünlüsü altın çapraz).
Kısa ortalama uzunu aşağı keserse — Sat sinyali sayılır (ölüm çaprazı).
Ortalamaya geri çekilme — Yükselişte ortalama destek, düşüşte direnç gibi izlenir.
Bugün grafikte ne görüyoruz? Kurada MGROS çıktı. 24 Eylül 2026 itibarıyla kapanış 528,50 TL; 20 günlük ortalama 530,98 TL, 50 günlük ortalama 575,35 TL. Fiyat iki ortalamanın da altında. 20 günlük ortalama 50 günlüğü 53 işlem günü önce (10 Temmuz 2026) aşağı kesti. Klasik okuma: fiyat iki ortalamanın da altındaysa kısa vadede satıcılar baskındır. Toparlanma için önce 530,98 TL, sonra 575,35 TL aşılmalıdır; bu çizgiler şimdilik direnç gibi çalışır.
Fiyatın ortalamanın hangi tarafında durduğu bilgi taşıyor; üstünde olmak izleyen haftalarda daha iyi getiriyle birlikte gidiyor (Bölüm 25). En iyi ayrımı 200 günlük değil 20 günlük ortalama verdi. Kesişmenin kendisi ise zayıf bir işaret; ölüm çaprazından sonra fiyat ortalamada yükseldi (Bölüm 26).
MACD, iki hareketli ortalamanın farkıdır: 12 günlük ortalamadan 26 günlük ortalama çıkarılır. Kısa ortalama uzundan hızlı yükseliyorsa MACD artar. MACD'nin 9 günlük ortalamasına sinyal çizgisi, ikisinin arasındaki farka histogram denir. Kısacası MACD, fiyatın hızlanıp hızlanmadığını gösterir.
MACD sinyal çizgisini yukarı keserse — Al sinyali sayılır.
MACD sinyal çizgisini aşağı keserse — Sat sinyali sayılır.
MACD sıfırın üstünde — Yükseliş bölgesi; altında düşüş bölgesi.
Histogram küçülürse — Hareket yavaşlıyor; kesişme yaklaşıyor olabilir.
Uyumsuzluk — Fiyat yeni tepe yaparken MACD yapamıyorsa yükselişin güç kaybettiği düşünülür.
Bugün grafikte ne görüyoruz? Kurada KCHOL çıktı. 24 Eylül 2026 itibarıyla MACD 2,36, sinyal çizgisi 3,21, histogram −0,856. MACD sıfırın üstünde ve sinyal çizgisinin altında; histogram küçülüyor, yani iki çizgi birbirine yaklaşıyor. Son kesişme 7 işlem günü önce (15 Eylül 2026) oldu: MACD sinyal çizgisini aşağı kesti. Klasik okuma: MACD sıfırın üstünde ama sinyal çizgisinin altına inmiş; yükseliş yavaşlıyor. Sıfırın altına inmesi eğilimin döndüğü anlamına gelir.
Bu kitabın en güçlü bulgularından biri MACD'den çıktı: MACD'nin sıfırın üstünde olması, izleyen haftalarda belirgin biçimde daha iyi getiriyle birlikte gidiyor. Ama kesişme anı tersine çalıştı; al kesişmesinden sonraki günler benzer günlerden kötü geçti (Bölüm 28). Yani MACD'de “hangi taraftayız” sorusu, “bugün kesişti mi” sorusundan daha değerli.
ADX, trendin yönünü değil gücünü ölçer; 0 ile 100 arasında bir sayıdır. Yanında iki çizgi daha vardır: +DI yukarı yönlü baskıyı, −DI aşağı yönlü baskıyı gösterir. Yönü bu iki çizgiden, gücü ADX'ten okursunuz.
ADX 25'in üstünde — Güçlü bir trend var (yönü DI çizgileri söyler).
ADX 20'nin altında — Belirgin trend yok; fiyat yatay.
+DI, −DI'nın üstünde — Yükseliş baskısı ağır basıyor.
+DI, −DI'yı yukarı keserse — Al sinyali sayılır; tersi sat.
ADX yükseliyor — Trend, yönü ne olursa olsun, güçleniyor.
Bugün grafikte ne görüyoruz? Kurada GARAN çıktı. 24 Eylül 2026 itibarıyla ADX 17,9 (beş gün önce 18,8); +DI 18,0, −DI 28,2. Klasik okumaya göre trend zayıf, fiyat yatay seyrediyor ve −DI üstte, yani düşüş baskısı ağır basıyor. ADX düşüyor; bu da trendin zayıfladığı anlamına gelir. Bu durumda klasik okuma, trend izleyen araçlara (ortalama kesişmesi, SuperTrend) değil, destek ve direnç seviyelerine daha çok güvenmeyi önerir.
ADX yüksekken yön ayrımı gerçekten biraz daha iyi, ama kazanç küçük. Daha ilginci: ADX yüksek olmak her iki yönde de iyi getiriyle birlikte gidiyor. Yani ADX trendin gücünden çok hareketin düzenliliğini ölçüyor (Bölüm 38). 20 ve 25 eşikleri ise komşu sayılardan özel değil.
Parabolik SAR, fiyatın altında ya da üstünde duran bir dizi noktadır. Noktalar fiyatın altındaysa trend yukarı, üstündeyse aşağı kabul edilir. Trend sürdükçe noktalar fiyata her gün biraz daha yaklaşır; fiyat noktaya değince noktalar öbür tarafa geçer. Asıl işi, trendi izleyen bir zarar durdurma (stop) seviyesi vermektir.
Noktalar fiyatın altında — Yükseliş trendi; noktalar stop seviyesidir.
Noktalar fiyatın üstünde — Düşüş trendi.
Noktalar öbür tarafa geçerse — Trend dönüşü; al ya da sat sinyali sayılır.
Yatay piyasada — Noktalar sık sık taraf değiştirir; sinyal güvenilmez.
Bugün grafikte ne görüyoruz? Kurada SAHOL çıktı. SAR noktaları 7 işlem günü önce (15 Eylül 2026) fiyatın üstüne geçti; o günden beri trend aşağı. Bugün kapanış 88,20 TL, SAR 94,78 TL; aradaki mesafe %6,9. Klasik okuma: fiyat 94,78 TL üstünde kapanana kadar düşüş sürüyor sayılır. SAR her gün biraz aşağı taşınır; düşüş sürdükçe dönüş seviyesi de fiyata yaklaşır.
SAR'ın gösterdiği durum güçlü bir bilgi: noktalar fiyatın altındayken izleyen günler belirgin biçimde daha iyi. Ama noktaların taraf değiştirdiği gün tersine çalıştı; al dönüşünden sonraki günler benzer günlerden kötü geçti (Bölüm 37). Aynı yapıdaki SuperTrend'i Bölüm 39'da ayrıca ölçtük.
SuperTrend, SAR'a çok benzeyen, oynaklığa göre fiyattan uzaklaşan tek bir çizgidir: fiyatın altında ve maviyse yükseliş, üstünde ve kırmızıysa düşüş. Nasıl okunduğunu gerçek bir hissede ve ölçümüyle birlikte Bölüm 39'da ayrıca anlattık.
Hepsi aynı soruyu sorar: fiyat trendin hangi tarafında? Ortalamanın üstü, MACD'nin sıfırın üstü, SAR noktalarının ve SuperTrend çizgisinin fiyatın altında olması aynı şeyi söyler. ADX ise yönü değil, hareketin ne kadar düzenli olduğunu söyler. Ölçümün ortak dersi: bu göstergelerin gösterdiği durum bilgi taşıyor, sinyal verdikleri gün çoğunlukla taşımıyor.
Osilatör, belli iki sınır arasında gidip gelen gösterge demektir. RSI ve stokastik 0 ile 100 arasında dolaşır; Bollinger bantları ise fiyatın kendi oynaklığına göre çizilmiş bir koridordur. Üçü de aynı fikre dayanır: fiyat kısa sürede çok uzaklaşırsa geri dönmeye meyillidir. Bu bölümde her birinin nasıl okunduğunu gerçek bir hissede gösteriyoruz; sonunda da bu fikrin ölçümde neden tutmadığını kısaca hatırlatıyoruz.
RSI (göreceli güç endeksi), son 14 günde yükselişlerin düşüşlere göre ne kadar güçlü olduğunu 0 ile 100 arasında bir sayıyla gösterir. Son günler hep yükselişle geçtiyse RSI 100'e, hep düşüşle geçtiyse 0'a yaklaşır. 50 denge noktasıdır.
RSI 70'in üstünde — “Aşırı alım”: çok hızlı yükselmiş, geri çekilebilir diye okunur.
RSI 30'un altında — “Aşırı satım”: çok hızlı düşmüş, tepki gelebilir diye okunur.
RSI 50'yi yukarı keserse — Alıcıların üstünlüğü ele aldığı düşünülür.
Uyumsuzluk — Fiyat yeni tepe yaparken RSI yapamıyorsa yükselişin yorulduğu düşünülür.
Bugün grafikte ne görüyoruz? Kurada ISCTR çıktı. 24 Eylül 2026 itibarıyla RSI 49,9 (beş gün önce 52,7); 30 ile 50 arasında. RSI son 120 işlem gününde en son 30 Temmuz 2026 tarihinde 30'un altına inmişti ve en son 8 Eylül 2026 tarihinde 70'in üstündeydi. Klasik okuma: satıcılar hafif üstün; 50'nin üstüne çıkması güçlenme, 30'un altına inmesi aşırı satım sayılır.
Kitabın en sert bulgularından biri: RSI'ın ekseni anlatılanın tersine eğimli. RSI 80'in üstündeyken izleyen 20 gün ortalamada en iyi geçti; “aşırı satım” bölgesi bunun yarısından azını getirdi (Bölüm 27). Yani ölçülen dönemde “aşırı alım” bir satış işareti değil, güçlü momentumun işareti oldu. Birinci ciltteki BEKAPRSI bu yüzden düşük RSI'a değil, düşük RSI'dan dönüşe bakar.
Stokastik, bugünkü kapanışın son 14 günün en düşüğü ile en yükseği arasında nerede durduğunu gösterir. Kapanış 14 günün en tepesindeyse 100, en dibindeyse 0'dır. Hızlı çizgiye %K, onun ortalamasına %D denir.
80'in üstü — Aşırı alım bölgesi sayılır.
20'nin altı — Aşırı satım bölgesi sayılır.
%K, %D'yi yukarı keserse — Al sinyali; kaynak seri bunu yalnız 20'nin altında dikkate almayı öğütler.
%K, %D'yi aşağı keserse — Sat sinyali; kaynak seri bunu yalnız 80'in üstünde dikkate almayı öğütler.
Bugün grafikte ne görüyoruz? Kurada PGSUS çıktı. 24 Eylül 2026 itibarıyla %K 44,1, %D 48,8; çizgiler 20 ile 80 arasında. %K, %D'yi bugün aşağı kesti. Klasik okuma: çizgiler orta bölgede; kaynak seri bu bölgedeki kesişmeleri dikkate almamayı öğütler.
Kaynağın öğrettiği kural (kesişmeyi yalnız aşırı bölgede dikkate al) ölçümde iki yönde de zarar verdi. Üst bölgede kalmak ise RSI'daki gibi güçlü momentumla birlikte gitti (Bölüm 30).
Bollinger bantları üç çizgidir: ortada 20 günlük hareketli ortalama, onun üstünde ve altında fiyatın ne kadar oynak olduğuna göre açılıp kapanan iki bant. Fiyat sakinken bantlar daralır, hareketlenince genişler. Fiyat zamanın büyük kısmında bu iki bandın arasında kalır.
Fiyat üst banda değerse — Klasikte aşırı alım ya da güçlü yükseliş diye okunur.
Fiyat alt banda değerse — Aşırı satım ya da güçlü düşüş diye okunur.
Bantlar çok daralırsa (sıkışma) — Büyük bir hareketin yakın olduğu düşünülür.
Orta çizgi — Yükselişte destek, düşüşte direnç gibi izlenir.
Bugün grafikte ne görüyoruz? Kurada TUPRS çıktı. 24 Eylül 2026 itibarıyla kapanış 410,75 TL; orta çizgi 404,84 TL, üst bant 424,18 TL, alt bant 385,50 TL. Fiyat orta çizginin üstünde, üst banda doğru. Bantlar arasındaki yolun %65'inde duruyor. Ayrıca bantlar son 120 işlem gününün en dar dönemlerinin yakınında; buna sıkışma denir. Klasik okuma: fiyat ortanın üstündeyken orta çizgi (404,84 TL) destek, üst bant (424,18 TL) direnç gibi izlenir; üst bandın dışında bir kapanış güçlü bir hareketin işaretidir.
Sıkışma iddiası tersine çıktı: dar bantlardan sonra hareket büyümedi, küçüldü; oynaklık kendi kendini sürdürüyor. Üst bandın dışında kapanmak ise satış işareti değil, momentumun işareti oldu (Bölüm 29).
Geleneksel okuma, uçları dönüş bölgesi sayar: RSI 70, stokastik 80, üst bant satış; RSI 30, stokastik 20, alt bant alış. Bu kitabın ölçtüğü 20 günlük ufukta ise uçlar dönüşü değil gücü gösterdi: üst uçta kalan hisseler ortalamada daha iyi gitti. Bu yüzden osilatörleri “çok yükseldi, düşer” diye değil, “momentum ne kadar güçlü” diye okumak ölçümle daha uyumlu.
Bu bölümdeki araçlar grafiğe fiyat seviyeleri çizer: “fiyat buraya gelirse durabilir”, “düşüş şuraya kadar uzayabilir” türünden cümleler bu araçlardan çıkar. Her birini yine kurayla seçilmiş bir hissede, bugünkü rakamlarıyla okuyoruz. Bölümün sonunda bütün göstergeleri bir araya getiren kısa bir okuma sırası var.
Fiyat bir yöne sert hareket ettikten sonra bir kısmını geri verebilir. Fibonacci düzeltmesi, bu geri vermenin nerede durabileceğini gösteren çizgilerdir. Dalganın başı ile sonu arasına çizilir ve dalganın %23,6'sı, %38,2'si, %50'si, %61,8'i ve %78,6'sı işaretlenir. Uzantılar ise dalga devam ederse fiyatın nereye kadar gidebileceğini gösterir: %127,2 ve %161,8.
Yükselişten sonra geri çekilme — Fiyatın bu seviyelerden birinde durup yeniden yükselmesi beklenir; seviyeler destek gibi okunur.
Düşüşten sonra tepki — Aynı seviyeler bu kez direnç gibi okunur.
%61,8 (altın oran) — En güçlü seviye sayılır; kırılırsa hareketin tamamen geri alınabileceği düşünülür.
Uzantılar — Dalga yeni uca taşınırsa %127,2 ve %161,8 hedef olarak izlenir.
Bugün grafikte ne görüyoruz? Kurada EREGL çıktı. Grafikteki son belirgin dalga, fiyatın 16 Eylül 2026'da 34,78 TL'den 23 Eylül 2026'da 38,54 TL'ye yükselmesi. Bu dalganın Fibonacci seviyeleri: %23,6 → 37,65 TL; %38,2 → 37,10 TL; %50 → 36,66 TL; %61,8 → 36,22 TL; %78,6 → 35,58 TL. Bugün kapanış 37,94 TL: dalganın %16,0'ını geri almış, %0 (38,54 TL) ile %23,6 (37,65 TL) arasında duruyor. Klasik okuma: geri çekilme %23,6 seviyesine (37,65 TL) yaklaşıyor; burası bir sonraki destek ve fiyatın buradan yeniden yükselmesi beklenir. Bu seviye de kırılırsa, geri çekilmenin %38,2 (37,10 TL) ve %50 (36,66 TL) kadar uzayabileceği düşünülür. %61,8 “altın oran” olarak en güçlü seviye sayılır; 34,78 TL altına inmesi ise dalganın tamamen silindiği anlamına gelir. Dalga yukarı devam ederse klasik okumada izlenen hedefler uzantı seviyeleridir: %127,2 → 39,56 TL ve %161,8 → 40,86 TL.
Fibonacci oranlarını, yerine uydurma oranlar koyarak sınadık: fiyat Fibonacci seviyelerinde, uydurma oranlarla çizilmiş seviyelerden daha sık durmuyor (Bölüm 31). Uzantılar da özel çıkmadı (Bölüm 42). Bu seviyeler bir harita olarak kullanılabilir, sayısal bir çerçeve verir; ama fiyatın orada döneceğine dair bir güvence değildir.
Pivot noktaları, bir önceki günün en yüksek, en düşük ve kapanış fiyatından basit bir hesapla bulunan seviyelerdir. Ana pivot (P) bu üç fiyatın ortalamasıdır. Üstündeki R1 ve R2 direnç, altındaki S1 ve S2 destek sayılır. Kaynak seri onu gün içi işlem için anlatır; aynı hesap haftalık ve aylık veriyle de yapılabilir.
Fiyat P'nin üstünde — Gün alıcılı sayılır; R1 ilk hedef.
Fiyat P'nin altında — Gün satıcılı sayılır; S1 ilk destek.
R1 aşılırsa — Sıradaki durak R2.
S1 kırılırsa — Sıradaki durak S2.
Bugün grafikte ne görüyoruz? Kurada YKBNK çıktı. 24 Eylül 2026 günü en yüksek 36,92 TL, en düşük 35,60 TL, kapanış 35,70 TL. Bu üç fiyattan ertesi gün için pivot 36,07 TL çıkar. Klasik okuma: fiyat pivotun altında kapandığı için ertesi gün satıcılı başlıyor sayılır. Yukarıda ilk direnç R1 (36,55 TL), sonra R2 (37,39 TL); aşağıda ilk destek S1 (35,23 TL), sonra S2 (34,75 TL).
Pivot seviyeleri duvar gibi çalışmadı; fiyat bu seviyelerin hemen ötesine, berisinden biraz daha sık gitti. Aylık pivot ise güçlü bir trend süzgeci çıktı: fiyatın aylık pivotun üstünde olması izleyen haftalarda belirgin biçimde daha iyi getiriyle birlikte gidiyor (Bölüm 42).
İşlem hacmi, bir günde kaç adet hissenin el değiştirdiğidir. Fiyat hareketinin arkasında ne kadar istek olduğunu gösterir. OBV (denge hacmi) ise yükselen günlerin hacmini ekleyip düşen günlerin hacmini çıkaran birikimli bir çizgidir; paranın hisseye mi girdiğini yoksa çıktığını mı özetler.
Yükseliş + yüksek hacim — Güçlü, teyitli yükseliş sayılır.
Yükseliş + düşük hacim — Zayıf yükseliş; teyit bekler.
Düşüş + yüksek hacim — Gerçek satış baskısı.
OBV yükselirken fiyat yatay — Sessiz toplama olarak okunur.
Bugün grafikte ne görüyoruz? Kurada KRDMD çıktı. 24 Eylül 2026 günü fiyat %1,0 düştü; işlem hacmi 36.749.615 adet, son 20 günün ortalaması 51.486.317 adet. Yani bugünkü hacim ortalamanın biraz altında (ortalamanın %71'i). Klasik okuma: olağan hacimle gelen bir düşüş, tek başına güçlü bir mesaj vermez. Son 20 günde fiyat %0,8 düştü; hacmin yönünü toplayan OBV ise yükseldi. Klasik okumada fiyat düşerken OBV'nin yükselmesi, yükselen günlerin daha hacimli geçtiği anlamına gelir ve sessiz bir toplamanın işareti sayılır.
Hacimde eksen tepe noktalı çıktı: ılımlı bir hacim artışıyla gelen yükselişler en iyi, hacim patlamaları en kötü sonuç verdi. OBV ise şart kaldırma testini geçen ilk gösterge oldu; fiyatın yönü sabitken bile yükselişte ek bilgi taşıdı (Bölüm 32).
VWAP (hacim ağırlıklı ortalama fiyat), bir dönemde yapılan bütün işlemlerin ortalama fiyatıdır; çok işlem gören günler ortalamaya daha çok ağırlık verir. Bu yüzden “o dönemde alanların ortalama maliyeti” olarak okunur. Asıl gün içi bir araçtır; günlük veriyle çok günlük VWAP hesaplanır.
Fiyat VWAP'ın üstünde — Alıcılar kârda; yükseliş tarafı güçlü sayılır.
Fiyat VWAP'ın altında — Alıcılar zararda; satış baskısı gelebilir.
VWAP'a geri çekilme — Yükselişte destek gibi izlenir.
Bugün grafikte ne görüyoruz? Kurada BIMAS çıktı. 24 Eylül 2026 itibarıyla kapanış 422,75 TL, 20 günlük VWAP 416,64 TL; fiyat VWAP'ın %1,5 üstünde. Klasik okuma: son 20 günde hisseyi alanların ortalama maliyeti 416,64 TL; fiyat bunun üstünde olduğu için bu alıcıların çoğu kârda. VWAP'ın altında bir kapanış bu dengeyi değiştirir.
Fiyatın VWAP'ın hangi tarafında durduğu güçlü bir durum bilgisi çıktı. Üstelik hacim ağırlığı basit ortalamaya göre gerçekten bilgi ekledi: iki çizginin ayrıştığı günlerde VWAP'ın söylediği doğru çıktı (Bölüm 41).
Ichimoku, tek grafikte beş çizgi gösteren bir sistemdir. En göze çarpan parçası buluttur: iki çizginin arasının boyanmasıyla oluşur ve 26 gün ileriye çizilir. Tenkan son 9 günün, Kijun son 26 günün en yüksek ile en düşüğünün ortasıdır; kısa ve orta vadeli dengeyi gösterirler.
Fiyat bulutun üstünde — Ana trend yukarı; bulut destek.
Fiyat bulutun altında — Ana trend aşağı; bulut direnç.
Fiyat bulutun içinde — Kararsız bölge.
Tenkan, Kijun'u yukarı keserse — Al sinyali sayılır; tersi sat.
İleri bulut yeşil — Önümüzdeki günler için yükseliş eğilimi sayılır.
Bugün grafikte ne görüyoruz? Kurada TTKOM çıktı. 24 Eylül 2026 itibarıyla kapanış 54,55 TL; fiyat bulutun altında; ana trend aşağı sayılır ve bulutun alt sınırı (55,10 TL) ana direnç. Tenkan (54,98 TL) Kijun'un (55,10 TL) altında; kısa vade de zayıf. İleriye çizilen bulut kırmızı (aşağı yönlü). Klasik okuma: bulutun altına inen fiyat için bulut bir direnç duvarıdır.
Bulutun hangi tarafında durulduğu güçlü bir bilgi çıktı, ama 50 günlük ortalamayla neredeyse aynı şeyi söylüyor. Kitabın genel bulgusunun aksine Tenkan-Kijun kesişmesinin anı iki yönde de iddia edilen yönde çalıştı; Kijun'dan sekme ise ters çıktı (Bölüm 40).
Bu kitabın ölçümlerinden çıkan sade bir okuma sırası önerebiliriz. Her adım bir öncekinden farklı bir bilgiye bakar; aynı bilgiyi dört göstergeyle dört kez okumaktan kaçınırsınız (örtüşme merdiveni, Bölüm 60).
1 · Taraf — Fiyat trendin hangi tarafında? Tek bir ölçü yeter: 20 ya da 50 günlük ortalama, MACD'nin sıfıra göre yeri ya da SuperTrend'in rengi.
2 · Seviye — Yakındaki destek ve direnç nerede? Önceki tepe ve dipler, Fibonacci seviyeleri, aylık pivot.
3 · Hacim — Son hareket hacimle mi geldi? Ilımlı bir hacim artışı en iyi teyittir; hacim patlaması değil.
4 · Oynaklık — ATR ne kadar? Stop mesafesini ve pozisyon büyüklüğünü bu belirler (Bölüm 48).
5 · Risk — Yanılırsam ne kaybederim? Kitabın son kısmının ölçümleri, tahminden çok bu sorunun sonucu belirlediğini gösterdi.
Fibonacci, pivot ve bulut sınırları, fiyatın nerede durabileceğine dair bir harita verir; bu harita planı somutlaştırır (nerede alınır, stop nereye konur). Ama ölçüm, bu seviyelerin sıradan seviyelerden daha güçlü olmadığını gösterdi. Haritayı kullanın, ona güvenmeyin: her seviyeyle birlikte “kırılırsa ne yaparım” sorusunun cevabını da hazırlayın.
Bu bölümde yeni bir ölçüm yok. Kaynak serinin mumlardan psikolojiye uzanan konularını elli dokuz bölümde tek tek sınadık; şimdi geriye dönüp o sınavların toplu sonucuna bakıyoruz. Sonuç, başlarken beklediğimizden daha sert; ama içinde tekrar eden birkaç desen var ve kitabın asıl çıktısı o desenler.
Kitabın yöntemi ilk otuz bölümde tek tek kurulan beş araca dayanıyor; sonraki bölümlerde üç araç daha eklendi. Bu araçlar bir sıra oluşturuyor: önce farkın gerçek olup olmadığına, sonra doğru şeyle karşılaştırılıp karşılaştırılmadığına, en sonunda da iddia edilen mekanizmanın gerçekten o mekanizma olup olmadığına bakılıyor. Yeni bir iddiayla karşılaştığınızda kullanabileceğiniz bir kontrol listesi olarak buraya topluyoruz:
Bölüm 09 · anlamlılık — “Fark var” demek yetmez. Farkın tesadüf olma ihtimalini ölçen t değeri hesaplanır; |t| ≥ 2 asgari eşiktir.
Bölüm 11 · çoklu test — Beş test yapınca birinin tesadüfen eşiği geçmesi beklenir. Test sayısı arttıkça eşik yükselir; bu kitapta yaklaşık 3 ile 3,6 arasında kullanıldı.
Bölüm 14 · kontrol grubu — Kontrol, olayın kendi ailesinden seçilir. Yanlış eşleştirme olmayan bir etki üretir.
Bölüm 15 · tanımı sıkılaştırma — Mekanizma gerçekse tanım sıkıldıkça etki artmalı.
Bölüm 18 · şart kaldırma — Bir kurala eklenen şartı kaldırıp bakın; sonuç değişmiyorsa şart bilgi taşımıyor.
Bölüm 31 · plasebo — Bir oranın ya da çizginin özel olduğunu söylemek için, aynı yerde duran sıradan bir oran ya da çizgiden daha iyi çalışması gerekir.
Bölüm 45 · karıştırılmış seri — Bir yapı gerçek fiyatta bulunuyorsa, getirileri karıştırılmış rastgele seride de bulunuyor mu? Bulunuyorsa yapı piyasanın değil, tanımın ürünüdür.
Bölüm 51 · dış örneklem — Geçmişte en iyi çıkan kural, görmediği yıllarda da iyi mi? Değilse bulunan şey gürültüdür.
Bu araçlarla mum formasyonlarından fiyat formasyonlarına, hareketli ortalamalardan göstergelere, tanımı tartışmalı okullardan risk yönetimine kadar kaynak serinin konularını sınadık. Ölçümlerin büyük çoğunluğu kendi veritabanımızda, BIST'in 545 ile 565 arası hissesinde, mum bölümlerinde 2022'den, ötekilerde 2021'den bu yana yapıldı; bazı bölümlerde ABD, Almanya, altın ve kripto da ölçüldü. Aşağıdaki bilanço, kaynağın tek bir cümleyle söylenebilen iddiasının bulunduğu bölümleri kapsıyor ve her bölümden, metninde sonucu taşıyan ölçümü alıyor. Birden çok dilimden oluşan eksenler ve simülasyonlar bu sayıma girmiyor; onları desenlerin içinde ayrıca ele alıyoruz.
Bu kitabın her sayısı kendi veritabanımızdan gelir; hiçbir iddia “literatürde şöyle deniyor” diyerek geçilmedi. Sebebi basit: okur, kaynak gösterilen bir cümleyi doğrulayamaz; ama ölçüm yöntemi, evreni, ufku ve kontrol grubu yazılmış bir sayıyı tartışabilir, hatta yanlışlayabilir. Kitabın iddiası “biz doğrusunu biliyoruz” değil; “işte ölçtük, işte nasıl ölçtük, siz de bakın”.
Tek bir baş iddiası ayrılabilen bölümlerden 40 ölçüm toplandı. Bunların 9 tanesi kaynağın dediği yönde çıktı ve eşiği geçti. 13 tanesi eşiği geçti ama ters yönde: ölçüm, iddia edilenin tersini gösterdi. 18 tanesinde ise bir etki gösterilemedi. Kitabın iki yarısı aynı resmi veriyor: ilk yarıda (Bölüm 08-32) 4 doğrulama, 4 ters, 8 boş; ikinci yarıda (Bölüm 34-55) 5 doğrulama, 9 ters, 10 boş. Tablolarda “R” ile gösterilen tek satır, işlem başına riske oranlanmış sonuçtur; ötekiler yüzde puandır. Bölüm 20'nin satırı onay mumunu yalnız dipte ölçüyor; aynı bölümde tepedeki ayı formasyonlarında onay mumu belirgin katkı vermişti (t = −3,67 ve −4,82).
Bu kitabın en sert cümlesi bu: 9 iddia doğrulanırken 13 iddia tersi yönde ölçüldü. “Ters” burada mecazi değil: ölüm çaprazından sonra fiyat düşmüyor, yükseliyor; devam formasyonunun kırılımı benzer günlerin gerisinde kalıyor; “indirimden al” kuralı pahalı bölgeden almanın gerisinde kalıyor.
Bir ayrımı da korumak şart: “etki gösterilemedi” ile “yanlış” aynı şey değildir. On sekiz bulgu üçüncü kovada; bu, o araçların işe yaramadığının kanıtı değil, bu veride ve bu ufukta bir etki gösteremediğimiz anlamına gelir.
Doğrulanan 9 satıra yakından bakınca çoğunun aynı şeyi ölçtüğü görülüyor (Boğa marubozu; Ayı yutan; MACD ayı uyumsuzluğu; Hacim doğrulaması; ADX; Ichimoku bulutu; Tenkan-Kijun kesişmesi; VWAP; Likidite süpürmesi). Bunların çoğu fiyatın trendin hangi tarafında durduğunun ya da güçlü bir hareketin kendisinin ölçüsü. Bu, tablolardan sonraki ilk başlığın konusu.
| B. | Araç | Kaynağın iddiası | Fark | t | Sonuç |
|---|---|---|---|---|---|
| 08 | Doji | Tepede doji dönüş işaretidir | +0,13 | — | gösterilemedi |
| 09 | Mezar taşı | Mezar taşı tepede dönüş işaretidir | −0,43 | −0,89 | gösterilemedi |
| 10 | Boğa marubozu | Boğa marubozu güçlü yükseliş işaretidir | +1,00 | +9,26 | doğrulandı |
| 11 | Çekiç | Dipteki çekiç dönüş işaretidir | −0,19 | −0,93 | gösterilemedi |
| 12 | Ayı yutan | Tepedeki ayı yutan düşüş işaretidir | −0,37 | −3,67 | doğrulandı |
| 13 | Boğa harami | Dipteki boğa harami dönüş işaretidir | −0,23 | −2,51 | gösterilemedi |
| 14 | Delici çizgi | Delici çizgi dipte dönüş işaretidir | −0,22 | −1,24 | gösterilemedi |
| 20 | Three inside | Onay mumu dipteki haramiyi güçlendirir | +0,06 | +0,29 | gösterilemedi |
| 22 | Omuz baş omuz | Boyun çizgisi kırılınca fiyat düşer | +1,19 | +2,67 | gösterilemedi |
| 23 | Çift tepe | Çift tepe kırılınca fiyat düşer | +1,17 | +6,56 | TERS |
| 26 | Ölüm çaprazı | Ölüm çaprazı düşüş sinyalidir | +9,78 | +4,31 | TERS |
| 28 | MACD al kesişmesi | MACD sinyali yukarı kesince al | −1,01 | −7,74 | TERS |
| 28 | MACD ayı uyumsuzluğu | Ayı uyumsuzluğu düşüş habercisidir | −1,52 | −6,87 | doğrulandı |
| 30 | Stokastik aşırı bölge şartı | Al kesişmesini yalnız aşırı satımda dikkate al | −2,53 | −18,96 | TERS |
| 30 | Stokastik ayı uyumsuzluğu | Ayı uyumsuzluğu düşüş habercisidir | −0,33 | −1,71 | gösterilemedi |
| 32 | Hacim doğrulaması | Yükseliş yüksek hacimle doğrulanmalı | +0,34 | +4,93 | doğrulandı |
| B. | Araç | Kaynağın iddiası | Fark | t | Sonuç |
|---|---|---|---|---|---|
| 34 | Üçlü tepe | Üçlü tepe kırılınca fiyat düşer | +1,21 | +4,97 | TERS |
| 35 | Fincan-kulp | Kulp, taban kırılımını güçlendirir | −1,57 | −2,38 | gösterilemedi |
| 36 | Bayrak, flama, dikdörtgen | Devam formasyonu kırılınca trend sürer | −2,54 | −5,67 | TERS |
| 37 | Parabolik SAR | SAR'ın alta geçmesi alım sinyalidir | −1,07 | −6,38 | TERS |
| 38 | ADX | ADX yüksekken yön sinyali güçlüdür | +0,56 | +4,33 | doğrulandı |
| 39 | SuperTrend dönüşü | Çizginin maviye dönmesi alım sinyalidir | −0,74 | −2,23 | gösterilemedi |
| 40 | Ichimoku bulutu | Bulutun üstü yükseliş, altı düşüş bölgesidir | +2,68 | +51,72 | doğrulandı |
| 40 | Tenkan-Kijun kesişmesi | Tenkan'ın Kijun'u yukarı kesmesi alım sinyalidir | +1,15 | +5,15 | doğrulandı |
| 40 | Kijun sekmesi | Kijun'dan sekme alım fırsatıdır | −0,68 | −4,17 | TERS |
| 41 | VWAP | VWAP üstünde alıcılar hâkimdir | +2,91 | +58,21 | doğrulandı |
| 42 | Fibonacci %161,8 uzantısı | %161,8 en güçlü hedef seviyesidir | +0,20 | +0,51 | gösterilemedi |
| 42 | Pivot R1 | R1 direnç olarak fiyatı durdurur | −1,84 | −9,20 | TERS |
| 43 | Ters omuz baş omuz | Boyun çizgisi kırılınca fiyat yükselir | −1,32 | −2,17 | gösterilemedi |
| 44 | Wyckoff satış doruğu | Satış doruğu dibin işaretidir | +0,02 | +0,02 | gösterilemedi |
| 45 | Elliott 3. dalga girişi | 2. dalga bitince al, 3. dalgayı yakala | −2,22 | −5,96 | TERS |
| 46 | Likidite süpürmesi | Tepe üstündeki stopları süpüren iğne düşüş getirir | −1,65 | −10,18 | doğrulandı |
| 46 | İndirim bölgesi | Aralığın alt yarısından (indirimden) al | −1,85 | −16,55 | TERS |
| 47 | Harmonik PRZ | Dönüşü Fibonacci oranları belirler | +0,26 | +0,86 | gösterilemedi |
| 49 | Sabit 1:2 kâr hedefi | 1:2 hedefle kâr almak hedefsiz çıkıştan iyidir | +0,065R | +9,66 | TERS |
| 50 | Üst zaman dilimi uyumu | Haftalık trendle uyumlu sinyal daha iyidir | +0,15 | +0,65 | gösterilemedi |
| 50 | Karşı trend işlem | Haftalık trende karşı işlem risklidir | +1,87 | +5,02 | TERS |
| 52 | Mayısta sat | Kış altı ayı yaz altı ayından iyidir | −4,12 | −0,48 | gösterilemedi |
| 53 | VIX kontraryen | Korku yüksekken almak iyidir | +0,20 | +0,22 | gösterilemedi |
| 55 | Teknik + temel | Güçlü temel ile güçlü grafik en iyi fırsattır | +5,46 | +1,38 | gösterilemedi |
Kitaptaki en güçlü ve en tutarlı bulgu bu. İlk yarıda dört ayrı gösterge, dört ayrı formül, dört ayrı bölüm aynı sonucu verdi: fiyat kendi son dönem aralığının üst tarafındaysa izleyen yirmi günün getirisi yüksek, alt tarafındaysa düşük.
Dördünün de işareti aynı ve hepsi eşiği çok geniş bir farkla geçiyor. En büyüğü RSI 80+: bütün günlerin ortalamasından 6,85 puan iyi (t = 28,0). En küçüğü MACD > 0 bile 2,57 puan (t = 55,1). Kaynak ise dördünde de bu ucun satış bölgesi olduğunu söylüyor.
İkinci yarı aynı olguyu yedi kılıkta daha buldu (tablonun ilk satırı ilk yarının MACD'si). Her satır “fiyat şu çizginin hangi tarafında” sorusunun bir biçimi; farklar karşı durumdaki günlere göredir.
| B. | Durum | Fark, puan | t |
|---|---|---|---|
| 28 | MACD sıfırın üstünde | +2,57 | 55,1 |
| 37 | SAR fiyatın altında | +0,86 | 19,8 |
| 39 | SuperTrend yukarı | +2,08 | 44,2 |
| 40 | Fiyat bulutun üstünde | +2,68 | 51,7 |
| 41 | Fiyat VWAP(20) üstünde | +2,91 | 58,2 |
| 42 | Fiyat aylık pivotun üstünde | +3,01 | 63,8 |
| 46 | Yükselen tepe ve dipler | +0,96 | 16,1 |
| 50 | Haftalık trend yukarı | +1,00 | 18,3 |
Bu satırları ayrı bulgular saymak yanlış olur; merdiven bölümünde göreceğimiz gibi aynı ham veriden besleniyorlar. Hepsi aynı olgunun ölçümleri: ölçülen dönemde BIST'te yirmi günlük ufukta momentum devam ediyor, ortalamaya dönüş çalışmıyor.
Bu bulgu kitabın kendi sınırlarıyla birlikte okunmalı. Ölçüm dönemi yüksek enflasyonlu yıllara denk geliyor ve bütün günlerin yirmi günlük ortalama getirisi %3,87. Momentumun bu kadar baskın çıkmasında bu dönemin payı olabilir.
Birinci desenin doğrudan sonucu. “Aşırı alım” ve “aşırı satım” kavramları teknik analizin merkezinde durur; RSI 70/30, stokastik 80/20, Bollinger üst ve alt bant, hepsi aynı fikri anlatır: uçta olan geri döner.
Ölçüm bunu hiçbir göstergede doğrulamadı. RSI'da “aşırı satım” dilimi %4,40, “aşırı alımın” en uçtaki dilimi (80 üstü) %10,72 getirdi; fark 6,32 puan ve işaret, olması gerekenin tam tersi. Stokastikte, Bollinger'da ve MACD'de aynı yön. Bölüm 30'da “kesişmeyi yalnız aşırı bölgede dikkate al” şartının alım tarafında 2,53 puan kaybettirdiğini ölçtük (t = −19,0). Aynı fikir akıllı para okulunda başka bir adla, “indirimden al” olarak geri geldi ve yine ters çıktı: aralığın alt yarısından almak üst yarısından almaktan 1,85 puan kötü (t = −16,5).
“Çok yükseldi, artık düşer” cümlesi sağduyuya çok uygun. Arkasındaki fikir, ortalamaya dönüş, gerçek bir olgudur; ama nerede görüldüğü kritik. Çok kısa vadede ve çok uzun vadede ortalamaya dönüşün izine rastlanır; bu kitaptaki gösterge ölçümlerinin çoğu ise arada kalan yirmi günlük ufukta yapıldı ve orada baskın olan momentumdu. Sezgi tamamen yanlış değil; yanlış ufka uygulanıyor.
Bir sinyalin gerçekleştiği an ile o sinyalin yarattığı durum farklı şeylerdir ve kitapta bilgi taşıyan çoğu zaman ikincisi oldu. MACD'nin al kesişmesi anı −1,01 puan (t = −7,74), SAR'ın al dönüşü −1,07 puan (t = −6,38) getirdi; ikisinin de bıraktığı durum ise yukarıdaki tabloda güçlü bir artı. Ama kural istisnasız değil: Ichimoku'nun Tenkan-Kijun al kesişmesinin anı +1,15 puan (t = +5,15) iddia edilen yönde çıktı ve kontrol günleri zaten iyi durumdayken de üstünlüğünü korudu. Bu yüzden kural Bölüm 40'ta daraltıldı: kötü olan çoğunlukla yumuşatılmış göstergelerin (ortalamalar ve onlardan türeyenler) kesişme anıdır. Ichimoku çizgileri ortalama değil aralık ortasıdır; bu açıklama bir hipotez olarak duruyor.
Bir ortalama kesişmesinin oluşması için, kesişen şeyin aşağıdan yaklaşması gerekir; yani sinyal günü tanımı gereği toparlanmanın en başıdır. Durumun içindeki günler ise toparlanmanın ortasıdır. Momentum devam ettiğine göre ortada olmak başta olmaktan iyidir. Bölüm 50 aynı dersi zaman dilimleri arasında verdi: haftalık trend bir durum olarak bilgi taşıyor, ama günlük sinyali iyileştirmiyor.
Bilanço tablosundaki “ters” satırların çoğunda ortak bir mekanizma var: ölüm çaprazı, çift ve üçlü tepe kırılımı, devam formasyonlarının kırılımı, MACD al kesişmesi, SAR dönüşü. Hepsi bir hareket yaşandıktan sonra oluşuyor. Ölüm çaprazının oluşması için fiyatın uzunca bir süre düşmüş olması gerekir; bir boyun çizgisinin kırılması düşüşün son adımıdır. Bu araçlar geleceği değil, geçmişi gecikmeli olarak raporluyor; rapor geldiğinde hareket çoğu zaman yaşanmıştır.
Bu, göstergelerin kötü tasarlandığı anlamına gelmiyor. Hepsi geçmiş fiyatlardan hesaplanır ve geçmişi yansıtması kaçınılmazdır. Sorun araçta değil, araca yüklenen anlamda: geriye bakan bir ölçüye ileriye dönük bir iddia yüklenirse, ölçüm onu tutmaz. Bu yüzden bu kitapta hiçbir bölümde “şu formasyon oluştu” ile yetinilmedi; her seferinde “oluştuktan sonra ne oldu” ölçüldü ve aynı durumdaki başka günlerle karşılaştırıldı.
Uyumsuzluk (divergence) göstergelerin en saygı gören kullanımıdır: fiyat yeni bir tepe yaparken göstergenin daha alçak bir tepe yapması, yükselişin gücünü yitirdiği biçiminde okunur. Bu fikri üç bölümde aynı tanımla, aynı ufukta ve aynı türden kontrol grubuyla ölçtük. Ayı uyumsuzluğunun sonucu RSI'da +1,33 puan (t = +5,55), MACD'de −1,52 puan (t = −6,87), stokastikte −0,33 puan (t = −1,71). Biri iddianın tersinde anlamlı, biri iddia edilen yönde anlamlı, biri eşiğin altında. Gerçek bir olgu, hangi göstergeyle bakıldığından bağımsız olurdu; momentum bulgusu öyle davranıyor, uyumsuzluk davranmıyor. Elliott'un 5. dalga uyumsuzluğu da eşiği geçmedi.
Bölüm 28'de MACD'de ayı ve boğa uyumsuzluklarının ikisinin de ardından fiyat zayıf kaldı. Yön söyleyen bir işaret iki uçta ters davranırdı; bu ise davranmıyor. Uyumsuzluğun ölçtüğü şey yön değil, momentumun azalması; ve momentumun zayıfladığını söylemek için uyumsuzluğa gerek yok, göstergenin kendisine bakmak yetiyor.
Kitap boyunca her yuvarlak sayıyı ve her “altın” oranı ayrı ayrı sorduk; hiçbiri ölçümde ayrıcalıklı çıkmadı. Tek tek sonuçlar şöyle.
RSI'da 14 gün — Wilder'ın seçimi. 7, 21 ve 28 ölçüldü; dördünde de sonuç aynı yönde.
Stokastikte 14 gün — Lane'in seçimi. 5, 9 ve 21 ile arasında bir puanın altında fark var.
70/30, 80/20, ADX 25 — Eksenler sürekli; eşiğin iki yanında bir kırılma yok.
50/200 ve 12/26/9 — Altın çaprazda en zayıf çift, MACD'de ortalarda bir üçlü.
Ichimoku 9/26/52 — Altı günlük işlem haftasından kalma; daha kısa parametre daha iyi çalıştı.
Fibonacci düzeltmeleri — Uydurma oranlardan ayrışmadı (Bölüm 31).
Fibonacci uzantıları — %127,2, %161,8, %200 ve %261,8'de durma, komşu bantlardan ve uydurma oranlardan farksız (Bölüm 42).
Elliott ve harmonikler — Fibonacci düzeltmesiyle biten 2. dalgalar ötekilerden farksız (Bölüm 45); harmoniklerde oran taşımayan plasebo seviye aynı sonucu verdi (Bölüm 47).
Bu sayıların ortak yanı, hepsinin elle hesap yapılan bir dönemde seçilmiş olması. 14, iki haftalık işlem günüdür; 9/26/52 altı günlük haftanın takvimidir; 50 ve 200 takvimle uyumlu yuvarlak sayılardır. Bugün “standart” diye kullandığımız değerler ölçülmüş üstünlüklerinden değil, eski hesap kısıtlarından ve alışkanlıktan geliyor. Bir sayının yaygınlığı, doğruluğuna dair hiçbir şey söylemez.
Kitabın ortasındaki dört bölüm (44-47) tanımı yoruma açık araçları ele aldı. Her birini önce yazılı bir kurala çevirdik, sonra iki soru sorduk: kural gerçek fiyatta bir şey buluyor mu, ve aynı kural getirileri karıştırılmış rastgele bir seride de aynı şeyi buluyor mu? Elliott'un “3. dalga en uzundur” kuralı gerçek fiyatta sayımların %73,3'ünde, karıştırılmış seride %73,3'ünde tuttu; yani kuralın kendi tanımının ürünü. Harmonik formasyonlar gerçek fiyatta %9,2, rastgele seride %8,5 sıklıkla çıktı; fark bölümün eşiğinin altında. Geriye kalan bulguların çoğu tanıdık: likidite süpürmesi gibi birkaç doğrulama, ve momentuma karşı çıkan kuralların ters çıkması.
Wyckoff, Elliott, akıllı para ve harmonikler aynı yapıyı paylaşıyor: grafik geriye dönüp yorumlandığında her şey yerli yerine oturuyor. Kurala çevrildiğinde imza iddialar kayboluyor, geriye kitabın zaten bildiği momentum ve trend durumu kalıyor. Bir aracın gücü uygulayıcının sonradan yaptığı seçimden geliyorsa, o güç yazılı bir kuralda bulunmaz.
Kitabın son çeyreği getiriyi tahmin etmeye çalışmayan kuralları ölçtü ve bunlar sınavı açık ara en iyi geçenler oldu. Beklentisi sıfır olan bir seride işlem başına %1 risk alan hesap %0 olasılıkla yıkılıyor, %5 risk alan %61 olasılıkla (Bölüm 48). İz süren stop, sabit 1:2 hedefe göre işlem başına 0,028 R daha iyi (t = +6,34; Bölüm 49). Geçmişte en iyi çıkan kural, görmediği yıllarda kötü: iç ve dış örneklem sıralamaları arasındaki korelasyon −0,46 (Bölüm 51). Toplu alım, düzenli alımı S&P 500'de başlangıçların %80'inde, dolar bazında BIST'te %54'ünde geçiyor; üç varlıklı bir TL sepeti ise yıllık %16,4 oynaklıkla her bileşeninden sakin (Bölüm 54).
Kitabın ilk üç çeyreği “fiyat nereye gidecek” sorusunun araçlarını ölçtü ve çoğu ya boş ya da ters çıktı. Son çeyrek “yanıldığımda ne olacak” sorusunun araçlarını ölçtü: pozisyon büyüklüğü, stop, çeşitlendirme, dış örneklem. Kitabın en sağlam sonuçları bunlardan çıktı. Kaynak ayrıntıda yer yer yanıldı (sabit 1:2 hedef, düzenli alım), ama ilkelerin kendisi ölçümden geçti. Belki de kitabın en pratik sonucu bu: fiyatı tahmin eden kural bulmak zor, yanılgının bedelini sınırlayan kural bulmak kolay.
Gösterge bölümlerinde bir soru sorduk ve cevabı kitabın en kullanışlı çıktılarından biri oldu: iki gösterge ne zaman iki ayrı kanıt sayılır? Cevap, göstergelerin ne kadar farklı göründüğüne değil, hangi ham veriden beslendiğine bakıyor.
Merdiven kendiliğinden kümeleniyor. En üstte yalnız kapanış serisinden beslenen çiftler var: RSI ile MACD uç bölgelerde %99,9'a varan oranda örtüşüyor. Aşağı indikçe girdi çeşitleniyor; en altta %51,8, neredeyse yazı-tura. İkinci yarı merdivene iki incelik ekledi. ADX ile ATR aynı ham veriden besleniyor ama yalnız %25,8 örtüşüyor: ADX bir oran ve oynaklığı sadeleştiriyor. VWAP ile basit ortalama günlerin %95,2'sinde aynı tarafta, ama ayrıştıkları günlerde hacim ağırlığı bilgi ekliyor (t = 23,6). Ham veriyi paylaşmak bilgiyi paylaşmak değil; yüksek örtüşme de ek bilgi olmadığı anlamına gelmiyor.
Bir grafikte dört gösterge birden aynı yöne işaret ettiğinde hissedilen güven dörde katlanır; elde olan bilgi katlanmaz. Araç seçerken sorulacak soru “hangisi daha iyi” değil: “bu, elimdekinden farklı bir ham veriye mi bakıyor?” Kapanış, aralık, oynaklık, hacim; dördü ayrı bilgi kaynağıdır.
Bir kitabın dürüstlüğü, ölçemediklerini de yazmasıyla ölçülür. Bölümlerin sonundaki listeleri burada tekrar etmiyoruz; ama kitabın tamamı için geçerli sınırları açıkça söylemek gerekiyor.
Tek pazar, kısa dönem — Ölçümlerin çoğu BIST'te ve 2021-2022 sonrasında yapıldı; endeks ve makro seriler 2020 ortasından, Bitcoin 2023'ten başlıyor. Bu dönem Türkiye'de yüksek enflasyonlu yıllara denk geliyor.
Gün içi veri yok — Verimiz günlük. Gün içi VWAP, scalping ve gün içi psikoloji iddiaları ölçülemedi.
Tek ufuk ağırlığı — Gösterge ve formasyon bölümlerinde izleyen getiri çoğunlukla 20 işlem günü. Bulgular bu ufka bağlıdır.
Masraf — Formasyon ve gösterge ölçümlerinde komisyon, kayma ve vergi hesaba katılmadı; küçük farklar masrafın altında kalır.
Örtüşen gözlemler — Yirmi günlük getiriler birbiriyle gün paylaşır ve aynı günü paylaşan hisseler bağımsız değildir; bu, t değerlerini olduğundan büyük gösterir. Bu yüzden t'nin tam değerine değil, işaretine ve dilimler arası düzene bakıldı.
Temel veri ve duygu — Finansallar yıllık ve yalnız birkaç yıllık; duygular ise hiç ölçülemez, yalnız mekanik izleri ölçülebilir.
Kuralları değil, yöntemi alın — Buradaki sayılar bir pazarın belli bir dönemine aittir ve değişebilir. Değişmeyecek olan, bir iddiayı sınamanın adımlarıdır.
Bir iddiayı duyduğunuzda üç soru sorun — Kontrol grubu ne? Kaç test yapıldı? Ufuk ne kadar? Bu üç soruya cevap vermeyen hiçbir iddia ölçülmüş sayılmaz.
An yerine durumu izleyin — “Bugün kesişti mi” nadir ve bilgisi düşük bir sorudur; “hangi taraftayız” her gün sorulabilir ve bilgisi yüksektir.
Göstergeleri girdisine göre seçin — Elinizde kapanıştan beslenen bir gösterge varsa, ikincisini farklı bir girdiden seçin: aralık, oynaklık ya da hacim.
Ters çıkan bulgulara ters strateji kurmayın — “Aşırı alımda al” gibi bir kural çıkarmak bu kitabın söylediği şey değildir. Ölçtüğümüz şey ortalamalardır; ortalamalar strateji değildir.
Ölçümü strateji sanmayın — Ortalama getiri farkı bir alım-satım sisteminin performansı değildir. Bölüm 48 ve 49 riski ve çıkışı ölçtü, Bölüm 56 masrafın aritmetiğini gösterdi; ama bu kitap hiçbir yerde bir strateji önermiyor.
Kendi ölçümünüzü yapın — Aynı yöntemi kendi izlediğiniz pazarda, kendi seçtiğiniz ufukta uygulayabilirsiniz. Sonuç farklı çıkarsa o da bir bulgudur.
Bir itirafla bitirelim. Ölçümlere başlarken beklenti, kaynağın anlattıklarının çoğunun doğrulanmasıydı; çıkan tablo bu değil. Ölçümler birkaç kez baştan kuruldu, kontrol grupları değiştirildi, eşikler sıkılaştırıldı; bir kez de (Bölüm 42) yöntem hatası sonucu tersine çevirmişti ve düzeltilip anlatıldı. Tablonun genel resmi değişmedi.
Bu kitap teknik analize karşı yazılmadı. Grafikler gerçek, formasyonlar gerçek, göstergeler gerçekten bir şey hesaplıyor. Yazılan şey şuydu: bu araçlar hakkında anlatılanların çoğu ölçülmemiş. Ölçtüğümüzde 9 iddia ayakta kaldı, 13 iddia tersi yönde çıktı, 18 iddia için bir etki gösteremedik. Ayakta kalanların çoğu trendin hangi tarafında durduğumuzu söyleyen ölçüler; sayıma girmeyen ama sınavı en iyi geçenler ise yanılgının bedelini sınırlayan kurallar.
Kitabın asıl önerisi bir kural değil, bir alışkanlık: duyduğunuz her iddiaya “bu ölçüldü mü, neyle karşılaştırıldı, kaç test yapıldı?” diye sormak. O soruyu sorabiliyorsanız, bu kitabın sayıları eskise bile yöntemi elinizde kalır.
Bu kitap her iddiayı ölçtüğü için ölçmenin kelimeleriyle yazıldı. O kelimeler bölümlerde ilk geçtikleri yerde tanımlandı; burada hepsini bir arada, sade bir dille bulabilirsiniz. Parantez içindeki İngilizce, grafik programlarında ve yabancı kaynaklarda karşınıza çıkacak adıdır. Sağdaki numara, terimin kitapta tanıtıldığı ya da ölçüldüğü bölümdür.