Bir fiyat grafiği, bir şirketin ne kadar ettiğini söylemez. Onun yerine çok daha dolaysız bir şeyi söyler: insanların o şirkete bugüne kadar ne ödemeye razı olduğunu. Teknik analiz, bu kaydı okuma disiplinidir.

1.1Tarihçe

Yirminci yüzyılın ikinci yarısında hesap makinesi ve ardından bilgisayar devreye girince, elle çizilen grafiklerin yerini hesaplanan göstergeler aldı. Hareketli ortalamalar, RSI, MACD gibi araçların hepsi bu dönemin ürünüdür. Bugün aynı hesaplar saniyeler içinde yapılıyor — ama sordukları soru Homma'nın sorduğuyla aynı: fiyat şu an nereye bakıyor?

1.2Tanım

Tanımdaki iki sözcük önemlidir. Birincisi olasılık: teknik analiz kesinlik üretmez, üreten hiçbir yöntem de yoktur. İkincisi davranış: incelenen şey şirket değil, o şirkete karşı gösterilen tepkidir.

1.3Üç temel varsayım

Teknik analizin tamamı üç varsayıma dayanır. Bu varsayımları kabul etmiyorsanız yöntemin geri kalanı da anlamsızdır; bu yüzden baştan açıkça yazılırlar.

1.4Temel analizle farkı

Temel analiz ile teknik analiz rakip değil, farklı sorular soran iki yöntemdir. Temel analiz ne kadar eder diye sorar ve cevabı bilançoda arar. Teknik analiz ne zaman diye sorar ve cevabı fiyatın kendisinde arar. Uzun vadeli bir yatırımcı için ikisi birbirini tamamlar: hangi varlığın alınacağına temel analiz, ne zaman alınacağına teknik analiz karar verir.

1.5Teknik analiz ne değildir

1.6Özet

Bir fiyat grafiği bakılan şeyi değil, bakma biçimini seçmenizi ister. Aynı dönem, aynı fiyatlar, aynı işlemler — ama nasıl çizdiğinize göre bambaşka şeyler görürsünüz. Bu bölümde dört gösterimi aynı veri üzerinde yan yana koyuyoruz.

2.1Neden birden fazla gösterim var

Bir işlem gününde fiyat tek bir sayı değildir. Gün açılır, yükselir, düşer ve kapanır — yani her günün dört ayrı fiyatı vardır: açılış, en yüksek, en düşük ve kapanış. Grafik tipleri, bu dört sayının kaçını ve nasıl gösterdiğine göre ayrışır.

Daha fazla bilgi göstermek her zaman daha iyi değildir. Çok uzun bir dönemi incelerken dört fiyatın hepsi ekranı doldurur ve trend kaybolur; tek bir günün içindeki mücadeleyi anlamaya çalışırken ise yalnız kapanışa bakmak sizi kör bırakır. Doğru gösterim, sorduğunuz soruya bağlıdır.

2.2Çizgi grafik

En sade gösterim. Yalnız kapanış fiyatlarını alır ve birleştirir. Gün içindeki dalgalanmayı tamamen atar.

Kapanış fiyatının ayrı bir ağırlığı vardır: gün içindeki ani hareketler çoğu zaman geri alınır, kapanış ise piyasanın o günü nerede bitirmeye razı olduğunu gösterir. Bu yüzden uzun vadeli trend incelemesinde çizgi grafik hâlâ en temiz araçtır.

2.3Bar grafik

Batı'nın klasik gösterimi. Her gün için dikey bir çubuk çizilir: çubuğun üstü o günün en yükseği, altı en düşüğü. Sol tarafa çıkan kısa tırnak açılışı, sağ tarafa çıkan tırnak kapanışı gösterir. İngilizcede dört fiyatın baş harfleriyle OHLC denir.

Bar grafik bilgi bakımından mum grafiğiyle birebir aynıdır — hiçbir eksiği yoktur. Farkı okunabilirliktedir: ince çubuklar yan yana geldiğinde, açılış ile kapanış arasındaki ilişkiyi görmek için tırnaklara tek tek bakmak gerekir.

2.4Mum grafiği

Bölüm 01'de anlattığımız Japon geleneğinden gelir. Aynı dört fiyatı gösterir ama açılış ile kapanış arasını doldurulmuş bir gövdeye çevirir. Gözün en hızlı yakaladığı şey alan olduğu için, günün kazananı bir bakışta görünür.

Bu, sadece bir çizim tercihi değildir; algıyla ilgili bir tercihtir. İnsan gözü ince çizgilerin uzunluğunu karşılaştırmakta yavaş, dolu alanların büyüklüğünü ve rengini ayırt etmekte çok hızlıdır. Bar grafikte açılışın kapanışın üstünde mi altında mı olduğunu anlamak için iki küçük tırnağın hangisinin daha yukarıda durduğuna bakmanız gerekir; mumda aynı bilgi gövdenin rengiyle, hiç düşünmeden gelir. Otuz mumluk bir ekranda bu fark önemsizdir, iki yüz mumluk bir ekranda değildir.

Gövdenin dolu ya da boş olması yönü verir: kapanış açılışın altındaysa gün düşüşle bitmiştir, üstündeyse yükselişle. Fitillerin uzunluğu ise mücadelenin şiddetini anlatır — uzun bir alt fitil, fiyatın aşağı itilip geri alındığı anlamına gelir.

2.5Heikin Ashi

Japonca'da ortalama çubuk demek. Gerçek fiyatları göstermez; her mumu komşularıyla ortalayarak yumuşatılmış bir seri üretir. Kapanış o günün dört fiyatının ortalamasıdır, açılış ise bir önceki mumun gövde ortasıdır.

2.6Hangisi ne zaman

Dördü arasında bir üstünlük sıralaması yoktur; soru değişince cevap da değişir. Yine de pratikte tek bir kural işe yarar: karar mum grafiğinde verilir. Diğerleri yardımcıdır.

2.7Diğer grafik tipleri

Bu dördü dışında, zamanı eksenden çıkaran gösterimler de vardır. Point & Figure yalnız belirli bir büyüklüğü aşan fiyat hareketlerini X ve O sütunlarıyla işaretler; günler yerine hareketler sayılır. Renko sabit büyüklükte tuğlalar dizer, yeni tuğla ancak fiyat o kadar hareket edince eklenir. Kagi ise yön değişimini çizginin kalınlığıyla anlatır. Üçünün ortak iddiası aynıdır: zamanı atarsan gürültü de gider.

Bu kitapta bu tipleri kullanmayacağız. Sebebi şudur: zamanı eksenden çıkarmak, hacim ve mum formasyonları gibi zamana bağlı bütün araçları da devre dışı bırakır. Bir yerde karşınıza çıkarsa yabancılık çekmeyin diye anıyoruz.

2.8İkinci boyut: hacim

Fiyat grafiğinin altında neredeyse her zaman ikinci bir panel bulunur: hacim. O gün kaç adet işlem gördüğünü gösterir; yani fiyat hareketinin arkasında kaç kişinin durduğunu söyler.

Hacmin tek başına yönü yoktur; fiyat hareketine ağırlık katar. Yüksek hacimle gelen bir yükseliş, düşük hacimle gelen aynı yükselişten daha inandırıcıdır; çünkü ilkinde çok sayıda katılımcı o fiyattan almaya razı olmuştur. Hacmi ileride ayrı bir bölümde ele alacağız — burada yalnız grafiğin ayrılmaz bir parçası olduğunu kaydediyoruz.

2.9Ölçek: doğrusal mı, logaritmik mi

Grafik tipini seçtikten sonra çoğu yatırımcının hiç fark etmediği ikinci bir karar daha vardır: dikey eksenin ölçeği. Doğrusal ölçekte eşit aralıklar eşit tutarı gösterir — 10 lira ile 20 lira arası, 100 lira ile 110 lira arası kadar yer kaplar. Logaritmik ölçekte ise eşit aralıklar eşit yüzdeyi gösterir: iki katına çıkmak, grafiğin neresinde olursa olsun aynı mesafedir.

Farkı bir örnekle görelim. Hisse 10 liradan 20 liraya çıkmış, sonra 200 liradan 210 liraya çıkmış olsun. Doğrusal ölçekte iki hareket de 10 liralık, yani grafikte tıpatıp aynı yüksekliktedir. Oysa biri paranızı ikiye katlamıştır, diğeri size yüzde beş kazandırmıştır. Yatırımcıyı ilgilendiren lira değil yüzdedir; logaritmik ölçek de tam olarak bunu ölçer. Aynı sebeple, logaritmik ölçekte çizilen bir destek ya da direnç çizgisi yüzdesel bir seviyeyi temsil eder — doğrusal ölçekte çizilen aynı çizgi ise fiyat büyüdükçe anlamını yitirir.

Bu kitabın kardeş cildi BEKAPRSI Gerçeği'ndeki hayat çizgisi ölçümünün tamamı logaritmik ölçek üzerine kuruludur. Sebebi tek cümleyle şudur: log ölçekte sabit eğimli bir doğru, sabit bileşik getiri demektir — doğrunun eğimi doğrudan yıllık orana çevrilebilir.

2.10Grafikteki fiyat, o gün ödenen fiyat mı?

Grafiği açtığınızda gördüğünüz geçmiş fiyatlar çoğu zaman o gün borsada oluşan fiyatlar değildir. Şirket bedelsiz sermaye artırımı yaptığında ya da temettü dağıttığında, geçmiş fiyatlar geriye dönük olarak yeniden hesaplanır; buna düzeltme denir.

Bir örnek: elinizde 100 lot hisse var ve fiyatı 40 lira. Şirket yüzde 100 bedelsiz veriyor; ertesi gün elinizde 200 lot var ama fiyat 20 liraya inmiş. Servetiniz iki durumda da 4.000 liradır — hiçbir şey kaybetmediniz. Ama grafiğe dokunulmazsa o gün fiyat 40'tan 20'ye düşmüş görünür; yüzde 50'lik, gerçekte yaşanmamış bir çöküş. Düzeltme, bedelsizden önceki bütün fiyatları aynı oranla bölerek bu sahte adımı ortadan kaldırır. Bu ayrıntı teknik analizde kritiktir: düzeltilmemiş bir seride hesaplanan her ortalama, her trend çizgisi ve her göstergenin değeri yanlış çıkar — çünkü hepsi, hiç yaşanmamış bir düşüşü gerçek sanarak hesaplanmıştır.

Aynı mantık temettüde de işler; yalnız oran değil, dağıtılan tutar düşülür. Düzeltilmemiş bir seride her temettü günü küçük bir aşağı adım bırakır, ve bu adımlar yıllar boyunca birikerek uzun vadeli getiriyi olduğundan düşük gösterir. Bu yüzden getirileri kıyaslarken serinin hangi tanımda olduğunu bilmek gerekir: yalnız fiyat mı, yoksa temettüler de dahil mi?

2.11Özet

Bölüm 02'de mum grafiğini dört gösterim arasından seçtik. Şimdi tek bir mumun içine giriyoruz. Bir mum dört sayıdan yapılır, ama okunan şey o dört sayı değildir: aralarındaki oranlardır. Bu bölümün tamamı o oranlar üzerinedir.

3.1Dört fiyat, tek figür

Her mum, seçtiğiniz zaman diliminde oluşan dört fiyatı taşır. Sırayla ezberlemek için baş harflerini kullanabilirsiniz — A·Y·D·K:

Dördü arasında kapanışın ayrı bir ağırlığı vardır. Gün içinde görülen fiyatlar geçici tekliflerdir; kapanış, piyasanın o dönemi bitirmeye razı olduğu fiyattır. İleride göreceğiniz göstergelerin neredeyse tamamı yalnız kapanışla hesaplanır.

3.2Gövde: uzlaşmanın genişliği

Gövde, açılış ile kapanış arasındaki mesafedir. Dönem boyunca fiyatın kalıcı olarak ne kadar yer değiştirdiğini gösterir. Uzun bir gövde, açılıştan kapanışa kadar tek yönde ilerleyen ve geri alınmayan bir hareket demektir; kısa bir gövde, dönem sonunda başladığı yere yakın kapanmış bir piyasa demektir.

Gövdenin dolu ya da boş olması yönü verir. Bu kitapta matbaa geleneğini izliyoruz: kapanış açılışın altındaysa gövde dolu ve kırmızı, üstündeyse içi boş çizilir. Ekranlarda aynı bilgi çoğunlukla kırmızı-yeşil renkle verilir; anlam değişmez, yalnız gösterim değişir.

3.3Fitiller: reddedilen fiyatlar

Fitiller çoğu okuyucunun hafife aldığı kısımdır, oysa mumun asıl bilgisi oradadır. Bir fitil, fiyatın o seviyeye gittiğini ama orada tutunamadığını gösterir. Uzun bir üst fitil, yukarı çıkılıp geri satıldığı; uzun bir alt fitil, aşağı itilip geri alındığı anlamına gelir.

3.4Gövde ile fitilin oranı

Mumu okumak, gövdenin toplam menzile oranına bakmaktır. Menzil, en yüksek ile en düşük arasındaki mesafedir. Gövde menzilin tamamına yakınsa dönem tek yönlü geçmiştir; gövde menzilin küçük bir kısmıysa dönem çekişmeyle geçmiş ve sonuçsuz kalmıştır.

Bu biçimlerin her birinin piyasa literatüründe adı vardır — gövdesi tam olana marubozu, gövdesiz olana doji, küçük gövdeli olana topaç denir. Adları bilmek işe yarar, ama isim ezberlemek analiz değildir. Önce oranı okumayı öğrenin; isim sonra gelir.

3.5Gerçek grafikte uçlar

Şimdiye kadar şema çizdik. Aşağıdaki grafik gerçek bir seridir ve üzerindeki işaretler seçilerek değil ölçülerek konmuştur: kırk beş günün her birinde gövde/menzil oranı hesaplanmış, uçlar işaretlenmiştir.

Aynı ölçümü sayıyla da görelim. Aşağıdaki tablo, bu kırk beş günün gövde oranına göre sıralanıp eşit aralıkla örneklenmiş beş gerçek mumudur — en tok gövdeden en gövdesizine. Yüzdeler, her mumun kendi menziline oranıdır: gövde, alt fitil ve üst fitil birlikte mumun tamamını verir — tabloda yuvarlamadan bir puanlık sapmalar görebilirsiniz.

İlk satıra bakın: açılış 381,25, kapanış 360,50 ve alt fitil hiç yok. O gün fiyat açılıştan itibaren tek yönde ilerlemiş, kayda değer biçimde geri alınmamış ve menzilin %94'i gövdede kalmıştır. Son satırda ise gövde menzilin yalnızca %3'i; o gün fiyat iki yönde de denenmiş, hiçbir taraf kalıcı bir sonuç alamamış ve mum açıldığı yere yakın kapanmıştır.

Dikkat edin: gerçek bir grafikte bu uç biçimler nadirdir. Mumların çoğu ne gövdesiz ne de fitilsizdir; ortalarda bir yerdedir ve tek başlarına bir şey söylemezler. Ders kitaplarındaki tertemiz örnekler, binlerce mum arasından seçilmiş istisnalardır.

3.6Aynı gün, farklı mum

Bir mumun ne gösterdiği, seçtiğiniz zaman dilimine bağlıdır. Aynı dönem günlük çizilirse yüzlerce mum, haftalık çizilirse onlarca mum verir — ve bu iki grafik birbirinden bağımsız iki hikâye anlatır.

Haftalık mumun gövdesi, o haftanın beş günlük hareketinin net sonucudur; hafta içindeki gidiş-gelişler gövdenin içinde erir. Bu yüzden uzun vadeli bakışta haftalık grafik daha sakin, günlük grafik daha gürültülüdür. İkisi çelişmez; farklı sorulara cevap verirler.

3.7Mumun göstermediği: sıra

Bir mum dört fiyatı verir ama bu dört fiyatın hangi sırayla oluştuğunu söylemez. En yüksek önce mi geldi, en düşük önce mi? Mumun üzerinde bunun cevabı yoktur. Bu, mum grafiğinin en çok gözden kaçan sınırıdır.

Yukarıdaki iki gün birbirinden tamamen farklı geçmiştir — biri yükselişle başlayıp dibi görmüş, diğeri dibe inip sonra tepeyi denemiştir. Yine de ikisi de tıpatıp aynı mumu üretir. Grafikte yalnız sonuç durur, yol durmaz.

3.8Mumlar arasındaki boşluk

Bir mum kendi içinde süreklidir, ama iki mum arasında süreklilik garantisi yoktur. Bir günün açılışı, önceki günün kapanışından uzakta oluşabilir; aradaki fiyatlarda hiç işlem geçmez. Buna fiyat boşluğu denir ve seans kapalıyken gelen haberlerin sonucudur.

Boşluk, teknik analizde kendi başına bir bilgidir: aradaki seviyelerde alıcı ile satıcı hiç karşılaşmamıştır. BIST'te tavan ve taban kuralları boşluğun büyüklüğünü günlük yüzde onla sınırlar; kripto piyasası ise yirmi dört saat açık olduğu için klasik anlamda boşluk üretmez. Boşlukları ileriki bir bölümde ayrıca ele alacağız.

3.9Tek mum ne söylemez

Bu bölümün en önemli cümlesi budur: tek bir mum, tek başına yeterli bir bilgi değildir. Uzun alt fitilli bir mum, uzun bir düşüşün dibinde görülürse anlamlıdır; yatay bir seyrin ortasında görülürse gürültüdür. Aynı biçim, farklı yerde farklı şey söyler.

Bunu peşinen söylüyoruz, çünkü ileriki bölümlerde tek tek mum biçimlerini adlarıyla öğreneceksiniz ve o adların gücü insanı yanıltır. Bir biçimin adı olması, o biçimin tek başına çalıştığı anlamına gelmez.

3.10Bir mumu okurken sorulacak üç soru

Bölümü uygulanabilir bir sıraya bağlayalım. Bir mumun önünde durduğunuzda, adını hatırlamaya çalışmak yerine şu üç soruyu sırayla sorun:

İlk iki soru mumun kendi ölçüsüyle, üçüncüsü çevresiyle ilgilidir — ve kararı belirleyen çoğunlukla üçüncüsüdür. Bu yüzden bir sonraki adımımız, mumun içinden çıkıp mumun nerede durduğuna bakmak olacak.

3.11Özet

Bölüm 03'te tek bir mumun ne söylediğini gördük ve şu cümleyle bitirdik: bir mumun anlamı, bulunduğu yere bağlıdır. Şimdi o "yer"i tanımlıyoruz. Bir fiyat grafiğine uzun süre bakan herkes aynı şeyi fark eder — fiyat rastgele yerlerde dönmez; belirli seviyelere gelince durur.

4.1Fiyat neden aynı yerde durur

Bir hisse düşerken bir noktada durup geri dönüyorsa, o fiyatta yeterince alıcı ortaya çıkmış demektir. Yükselirken bir noktada takılıyorsa, o fiyatta yeterince satıcı belirmiştir. Bu iki durumun adı vardır: fiyatın altında biriken alıcı bölgesine destek, üstünde biriken satıcı bölgesine direnç denir.

Peki neden hep aynı seviyeler? Cevap piyasanın hafızasındadır. Bir fiyat seviyesinde daha önce çok işlem geçmişse, o seviyede alım yapmış çok sayıda yatırımcı vardır. Fiyat oraya geri döndüğünde bu insanlar harekete geçer — kimi "burası ucuzdu, yine alayım" der, kimi "zararsız kurtulayım" diyerek satar. Seviyeyi güçlü kılan sihir değil, o seviyede birikmiş insan kararlarıdır.

4.2Seviye değil, bölge

Yaygın bir hata, desteği tek bir sayı sanmaktır. Gerçekte destek bir banttır. Fiyat 100,00'da değil, 99,20 ile 100,40 arasında bir yerde döner; her dönüş biraz farklı noktada olur. Tek bir çizgi çizip "fiyat buraya gelince alırım" demek, çoğu zaman bir kuruş farkla ıskalamak demektir.

Aşağıdaki grafikteki bantlar elle çizilmedi. Her yerel tepe ve dip bulundu, birbirine yüzde birbuçuktan yakın olanlar tek bölgede toplandı ve bölgeler dokunuş sayısına göre sıralandı. Yani seviye seçilmedi, hesaplandı.

Bandın genişliğine dikkat edin. O genişlik bir belirsizlik değil, bilginin kendisidir: fiyatın hangi aralıkta savunulduğunu söyler. Dar bir bant keskin bir seviye, geniş bir bant ise üzerinde uzun süre çekişilmiş bir bölge demektir.

4.3Bir seviyeyi güçlü kılan nedir

Bütün seviyeler eşit değildir. Bir bölgenin ağırlığını dört şey belirler:

Bu dördü birlikte okunur. Üç kez test edilmiş ama her seferinde düşük hacimle dönülmüş bir seviye, bir kez test edilmiş ama sert ve yüksek hacimle dönülmüş bir seviyeden mutlaka güçlü değildir.

4.4Rol değişimi

Destek ve direncin en önemli davranışı şudur: kırılan bir direnç destek hâline gelir, kırılan bir destek direnç hâline gelir. Seviye ortadan kalkmaz, taraf değiştirir.

Sebebi yine insan hafızasıdır. Fiyat aylarca bir seviyeyi aşamamışsa, o seviyenin üstü "pahalı bölge" olarak kaydedilmiştir. Fiyat oraya çıkıp yerleştiğinde algı değişir: aynı seviye artık "aşıldığı için ucuz kalan" bölgedir ve fiyat geri geldiğinde alıcı bulur.

Yukarıdaki bant 298,00 ile 301,75 arasıdır ve kırılmadan önce fiyatı 3 kez geri çevirmiştir. 15.06.2026'te aşıldıktan sonra fiyat bir daha bandın altına kapanmamış; aksine 19 ayrı günde bu bölgeye geri gelip yukarı dönmüştür. Aynı fiyat aralığı, kırılmanın iki yanında iki farklı iş görmüştür.

4.5Kırılma mı, yanıltma mı

Her seviye aşımı gerçek bir kırılma değildir. Fiyat çoğu zaman bir direncin bir miktar üstüne çıkar, orada tutunamaz ve geri düşer. Buna yanıltma denir ve seviyeye güvenerek işlem yapanların en sık tökezlediği yerdir.

Bu üç şart sağlansa bile kırılma kesin değildir; yalnız olasılığı artırır. Teknik analizde hiçbir kural kesinlik vermez — bu kitapta bir daha söylemeyeceğimiz için burada bir kez daha altını çiziyoruz.

4.6Yuvarlak sayılar

Sık dile getirilen bir görüş, 50, 100, 1.000 gibi yuvarlak sayıların doğal destek ve direnç oluşturduğudur. Öne sürülen mantık makuldür: insanlar emirlerini yuvarlak sayılarda verir, bu da o seviyelerde emir birikmesine yol açar.

4.7Seviye nasıl çizilir

Pratikte izlenecek sıra kısadır. Önce en uzun zaman dilimine bakın — haftalık ya da aylık grafikte fiyatın döndüğü büyük bölgeleri işaretleyin. Sonra günlüğe inip yakın dönemin bölgelerini ekleyin. Az sayıda ve kalın çizin; on beş çizgiyle dolu bir grafik hiçbir şey söylemez.

Bir de seviyelerin eskidiğini unutmayın. Bir bölgeyi güçlü kılan şey orada birikmiş yatırımcı hafızasıydı; o hafıza zamanla dağılır. Pozisyonlar kapanır, şirketin durumu değişir, fiyat aylarca uzakta kalır. Yıllar önce üç kez test edilmiş ama o gün bugündür ziyaret edilmemiş bir seviye, geçen ay iki kez test edilmiş bir seviyeden daha zayıf olabilir. Çizdiğiniz bölgeleri düzenli aralıklarla gözden geçirin.

4.8Özet

Bölüm 04'te fiyatın durduğu yatay bölgeleri tanıdık. Şimdi o bölgeleri birbirine bağlayan şeye bakıyoruz: yöne. Teknik analizde yön, bir görüş değil bir yapıdır — ve o yapının tanımı yüz yıl önce yapılmıştır.

5.1Trend bir yapıdır, bir kanaat değil

Günlük konuşmada "trend yukarı" demek bir izlenimi anlatır. Teknik analizde ise trendin kesin bir tanımı vardır ve bu tanım iki diziye dayanır: tepeler ve dipler.

Bu tanımın değeri şurada: doğrulanabilir olması. "Bence yukarı gider" tartışılır, ama "son dip bir öncekinden yüksek mi?" sorusunun tek bir cevabı vardır. Aşağıdaki grafikteki etiketler de bir yorum değil, bu sorunun her tepe ve dip için tekrar tekrar sorulmuş hâlidir.

Grafikteki 9 salınımın 7 tanesi etiketlenebildi (ilk tepe ve ilk dibin karşılaştırılacak öncesi yoktur). Dizinin çoğunluğu yüksek tepe ve yüksek diplerden oluşuyor; yani bu dönemde XU100 yükseliş trendindeydi. Dizinin sonuna dikkat edin — az sonra oraya döneceğiz.

5.2Dow'un altı ilkesi

Bölüm 01'de tanıştığımız Charles Dow, bu tanımı bir çerçeveye oturtan kişidir. Yazıları ölümünden sonra derlenerek Dow Teorisi adını aldı ve altı ilke hâlinde özetlendi. Bugün kullandığımız teknik analizin omurgası bu altı maddedir:

Altıncı ilke, listenin en çok ihlal edilenidir. "Bu kadar yükseldi, artık düşer" cümlesi teknik analiz değildir; trendin bittiğine dair bir yapı işareti yoksa, trend sürüyor kabul edilir.

5.3Üç zaman ufku

İkinci ilke pratikte en çok işe yarayanıdır. Bir varlıkta aynı anda üç trend birden vardır ve bunlar birbiriyle çelişebilir: yıllardır yükselen bir varlık, bu ay düşüyor olabilir. İkisi de doğrudur; farklı ufuklara bakmaktadırlar.

Süreler kesin sınırlar değil, büyüklük mertebeleridir; asıl mesele oranlarıdır. Bir ikincil düzeltme birincil trendden bir mertebe kısadır, küçük dalgalanmalar ise ikincilden bir mertebe. Dow'un uyarısı şuydu: bu üçünü birbirine karıştırmayın. Küçük trendde gördüğünüz her dönüşü birincil trendin sonu sanmak, en pahalı hatadır.

Sayılarla: bu 750 işlem günü boyunca endeks %61 kazandırmış. Ama yol düz değil — yüzde 10'u aşan 5 ayrı düzeltme yaşanmış ve en derini %22.9 olmuş (22.07.2024 zirvesinden 05.11.2024 dibine). Birincil trend yukarıyken bile, yolda dört ayı aşan geri çekilmeler vardır.

5.4Endeksler birbirini teyit etmeli

Dow'un dördüncü ilkesi, kendi zamanının Amerika'sından doğdu: Sanayi endeksi mal üretenleri, Ulaştırma endeksi o malı taşıyanları ölçüyordu. Dow'un mantığı basitti — üretim gerçekten artıyorsa, taşımanın da artması gerekir. Biri yükselirken diğeri yükselmiyorsa, yükselişin arkasında gerçek bir faaliyet olmayabilir.

Aynı mantığın Türkiye karşılığı elimizde var: BIST Sınai ve BIST Ulaştırma. İkisini aynı başlangıca eşitleyip üst üste koyduk.

İlkenin bugünkü karşılığı yalnız bu iki endeksle sınırlı değildir. Aynı soru "yükselişe kaç hisse katılıyor?" biçiminde de sorulabilir: endeks yeni zirve yaparken bunu yalnız birkaç büyük hisse taşıyorsa, geri kalan hisseler katılmıyorsa, teyit eksiktir. Dow'un yüz yıl önce iki endeksle sorduğu soruyu bugün katılım ölçüleriyle soruyoruz; soru aynı.

Ölçüm sonucu: bu iki endeksin günlük getirileri arasındaki korelasyon 0,69 (1.537 işlem günü, 2020'den bugüne). Altmış işlem günlük dilimlere böldüğümüzde, ikisinin de yönünün belirgin olduğu 12 dönemin 11'inde aynı yöne gitmişler. Dow'un teyit ilkesi, en azından bu iki endeks için, veriyle uyumlu.

Ama şekle bakınca gözünüze çarpan şey başka olabilir: son dönemde iki çizgi aynı yöne gitse de arayı açmışlar. Ölçümümüz yalnız yönü sayıyor, gücü değil — ve ikisi aynı şey değildir. Sanayi hızla yükselirken ulaştırma yerinde sayıyorsa, teknik olarak teyit vardır ama Dow'un aradığı türden bir teyit yoktur. Yön birliği, güç birliğinin yerini tutmaz. Grafiğe bakmadan yalnız sayıya güvenseydik bunu kaçırırdık; ikisine birden bakmanın sebebi budur.

5.5Trend nasıl biter

Trendler bir günde dönmez. Yükselen bir trendin bozulması neredeyse her zaman aynı sırayla olur: önce tepeler yükselmeyi bırakır, sonra dipler kırılır. Fiyat yeni bir zirve yapamadığında bu bir uyarıdır; ama trendin bittiği, ancak son dip de aşağı kırıldığında söylenebilir.

Şekil 5.1'de bu iki aşamanın ilkini görebilirsiniz: dizinin sonunda bir düşük tepe var, yani alıcılar önceki zirveye ulaşamamış. Ama dipler hâlâ yükseliyor. Bu, yükseliş trendinin bittiği değil, zayıfladığı anlamına gelir. Aradaki farkı karıştırmak, erken çıkmanın en yaygın sebebidir.

5.6Zaman dilimleri çeliştiğinde

Bir yatırımcının en sık düştüğü tuzak, farklı ufuklardaki trendleri karıştırmaktır. Haftalık grafikte düşüş trendi varken günlük grafikteki yükselişe güvenmek, akıntıya karşı kürek çekmektir — hareket gerçektir ama kısa ömürlüdür.

5.7Birincil trendin üç evresi

Dow'un üçüncü ilkesi, uzun bir trendin baştan sona aynı biçimde ilerlemediğini söyler. Fiyat aynı yönde giderken alan kişiler değişir, ve trendin üç evresi bu değişimin adıdır.

Bu üç evre, kitabın en çok yanlış kullanılan fikirlerinden biridir. Hangi evrede olduğunuzu ancak sonradan kesin olarak bilebilirsiniz; "dağıtım evresindeyiz" cümlesi bir ölçüm değil bir tahmindir. Yine de faydası vardır: bir yükseliş herkesin konuştuğu, kimsenin sorgulamadığı hâle geldiyse, elinizdeki artık birikim evresi değildir. Bunu bilmek, beklentinizi ayarlar.

5.8"Trend dostundur" — ve sınırı

Teknik analizin en bilinen sözü budur ve doğrudur: trend yönünde işlem yapmak, tersine işlem yapmaktan istatistiksel olarak daha kolaydır. Ama cümlenin söylenmeyen yarısı vardır — trend dostunuzdur, ta ki dönene kadar.

Bu kitap boyunca hiçbir aracın kesinlik vermediğini tekrar ediyoruz. Dow Teorisi de bir tahmin makinesi değildir; piyasanın ne yaptığını tarif etme yöntemidir. Ne yapacağını söylemez, ne yapmakta olduğunu tartışmaya kapalı bir dille anlatır. Değeri buradadır.

Peki trende karşı işlem neden bu kadar çekici gelir? Çünkü dip ve tepe yakalamak, haklı çıkma duygusunun en yoğun hâlidir: herkes satarken alan, herkes alırken satan kişi olmak. Trend yönünde işlem yapmak ise sıkıcıdır — yükselen bir şeyi yükselirken almak hiçbir zekâ gösterisi içermez. Teknik analizin size vereceği en pahalı derslerden biri budur: haklı çıkmakla kazanmak aynı şey değildir.

5.9Özet

Bölüm 05'te trendin bir yapı olduğunu gördük: ardışık tepeler ve dipler. Şimdi o yapıyı grafiğin üzerine çiziyoruz. Trend çizgisi teknik analizin en eski ve en çok kullanılan aracıdır — ve tam da bu yüzden en çok yanlış kullanılanıdır.

6.1Trend çizgisi nedir

Yükselen bir trendde fiyat düşer, ama her seferinde bir öncekinden daha yukarıda durur. Bu dipleri birleştiren doğruya yükselen trend çizgisi denir. Düşen trendde ise tepeler birleştirilir; ortaya düşen trend çizgisi çıkar.

Çizginin işlevi Bölüm 04'teki destek ve dirençle aynıdır, tek farkla: hareketli bir destektir. Yatay bir destek her gün aynı fiyattadır; trend çizgisi ise her gün biraz yükselir. Fiyatın "tutunması gereken seviye" zamanla artar.

6.2İki nokta her zaman bir çizgi verir

Trend çizgisinin en büyük tuzağı burada: bir doğru çizmek için iki nokta yeter, ve bir grafikte her zaman birleştirilecek iki dip bulunur. Yani her grafikte, istediğiniz sonucu veren bir trend çizgisi çizilebilir. Bu, aracın kusuru değil kullanıcının sorumluluğudur.

Aşağıdaki şekil bunu gösteriyor. Kesikli çizgilerin her biri iki gerçek dibi birleştirir — hiçbiri kural dışı değildir. Yine de bambaşka yerlerden geçerler ve size bambaşka şeyler söylerler.

Bu 250 günlük seride 13 yerel dip var; yani birleştirilebilecek 78 ayrı dip çifti. Şekilde bunlardan yalnız 3 tanesi çizildi — hepsi çizilse grafik okunmaz hâle gelirdi. Koyu çizgi ise bütün çiftler tek tek denenerek bulundu: seriyi kesmeyen ve en çok dibe değen doğru. 5 dokunuşu var, ve bu sayı bir tercih değil bir ölçüm sonucudur.

6.3Üçüncü nokta doğrular

İki nokta çizgiyi tanımlar, üçüncü nokta doğrular. Fiyat çizgiye üçüncü kez gelip yine döndüyse, o çizginin piyasa tarafından tanındığına dair ilk gerçek kanıt elinizdedir. Bu yüzden üç dokunuşu olmayan bir çizgiye "trend çizgisi" demiyoruz — henüz bir varsayımdır.

6.4Fitilden mi, kapanıştan mı?

Çizgiyi günün en düşüğünden mi yoksa kapanışından mı geçireceğiniz eski bir tartışmadır ve tek doğru cevabı yoktur. İkisi de savunulabilir:

Bu kitaptaki şekillerde en düşükleri kullanıyoruz; Dow'un kendi yönteminde ise kapanış esastır (Bölüm 05). Önemli olan hangisini seçtiğiniz değil, seçtiğinizde kalmanızdır. Çizgi kırılınca ölçüyü değiştirip "aslında kapanışa göre kırılmadı" demek, analiz değil savunmadır.

6.5Eğim ne anlatır

Çizginin eğimi trendin hızıdır ve fazlası iyi değildir. Çok dik bir trend çizgisi, fiyatın sürdürülemez bir tempoyla yükseldiğini gösterir; böyle çizgiler hızlı kırılır. Kırılmaları da çoğu zaman trendin bittiği anlamına gelmez — yalnız tempo düşer ve daha yatık yeni bir çizgi kurulur.

Eğim ayrıca değişir. Uzun bir yükselişte çoğu zaman tek bir çizgi değil, giderek yatıklaşan birkaç çizgi görürsünüz: ilk dik çizgi kırılır, fiyat düşmez ama tempo düşer ve daha yatık ikinci bir çizgi kurulur; o da kırılınca üçüncüsü. Bu diziye yelpaze denir. Yelpazenin kendisi bir bilgidir — trend sürüyor ama her seferinde biraz daha yavaşlayarak.

Tersi de olur: yatık bir trend çizgisi kırılmadan fiyat hızlanır ve daha dik yeni bir çizgi kurulur. Bu, katılımın arttığı anlamına gelir ve genellikle Bölüm 05'te anlattığımız halkın katılımı evresine denk düşer. Dikleşme sürdükçe kırılganlık da artar.

6.6Kanal: çizginin ikizi

Trend çizgisini çizdikten sonra ona paralel bir doğruyu tepelerden geçirirseniz bir kanal elde edersiniz. Fiyat çoğu zaman bu iki çizgi arasında salınır: alt sınıra yaklaşınca alıcı, üst sınıra yaklaşınca satıcı belirir.

Paralelliğin şart olmasının sebebi şu: kanalın anlattığı şey trendin genişliğidir, ve genişlik sabit varsayılır. Üst çizgiyi de ayrıca en iyi uyacak şekilde çizerseniz iki bağımsız doğru elde edersiniz; o zaman elinizdeki kanal değil, daralan ya da genişleyen bir formasyondur — onları Bölüm 31-34'te ayrıca göreceğiz.

6.7Kırılma

Bir trend çizgisinin kırılması, Bölüm 04'teki seviye kırılmasıyla aynı üç şartı arar: kapanış çizginin öte tarafında olmalı, kırılma anlamlı bir mesafe içermeli ve birkaç gün kalıcı olmalıdır. Fitilin çizgiyi delip geri çekilmesi kırılma değildir.

Kırılmanın anlamı, çizginin ne kadar tanındığına bağlıdır. Üç kez test edilmiş bir çizginin kırılması, bir kez test edilmişten daha fazla şey söyler. Ayrıca kırılan trend çizgisi de rol değiştirir: yükselen çizgi kırıldıktan sonra, fiyat yukarı denediğinde çoğu zaman aynı doğru bu kez direnç olarak karşısına çıkar.

6.8Ölçek ve çizgi

Bölüm 02'de gördüğümüz ölçek meselesi burada geri döner: logaritmik ölçekte çizilen bir trend çizgisi sabit yüzde artışı, doğrusal ölçekte çizilen ise sabit lira artışını temsil eder. Fiyat birkaç katına çıktığı uzun dönemlerde bu ikisi belirgin biçimde ayrışır; birkaç aylık serilerde ise aradaki fark çoğu zaman ihmal edilebilir düzeyde kalır.

6.9En sık dört hata

6.10Bir çizgi ne zaman silinir

Çizmeyi öğrenmek kolay, silmeyi öğrenmek zordur. Grafiğinizdeki bir trend çizgisi üç durumdan birinde artık geçerli değildir ve silinmelidir:

Bir çizgiyi silmek, yanıldığınızı kabul etmek değildir; o çizginin işini bitirdiğini kabul etmektir. Grafiğini düzenli temizlemeyen yatırımcının ekranı birkaç ay içinde okunmaz hâle gelir.

6.11Özet

Buraya kadar grafiğin yapısını kurduk: mumu, seviyeyi, trendi ve çizgiyi. Şimdi tek tek mum biçimlerinin adlarına geçiyoruz. İlk durak, gövdesi olmayan mum — doji. Ve bu bölümde bir şey daha yapacağız: kitabın anlattığı iddiayı kendi verimizle sınayacağız.

7.1Doji nedir

Doji, açılış ile kapanışın aynı ya da neredeyse aynı olduğu mumdur. Bölüm 03'ün diliyle: gövde neredeyse yok, mum fitilden ibaret. Ortaya artı ya da haç biçiminde bir şekil çıkar.

Anlamı doğrudan gövdenin yokluğundan gelir. Gün boyunca fiyat bir yere gitmiş, başka bir yere gitmiş, ama sonunda başladığı yere dönmüştür. Alıcı ile satıcı eşit güçte çıkmıştır. Kısacası doji kararsızlıktır — bir yön bildirmez, yönün belirsizleştiğini bildirir.

7.2Doji ne kadar sık görülür

Buna cevabı tahmin etmek yerine saydık. BIST hisselerinin 2022'den bugüne kadarki 568.625 günlük mumunda, gövdesi menzilin yüzde beşini geçmeyen 34.956 doji bulduk. Yani ortalama her 16 günde bir doji oluşuyor.

Bu, doji hakkındaki ilk pratik uyarıdır: doji nadir bir olay değildir. Ders kitaplarında tek bir doji gösterilip "işte dönüş sinyali" denir; gerçek bir grafikte ise dojiler sürekli karşınıza çıkar ve çoğunun ardından kayda değer bir şey olmaz.

7.3Kaynaklar ne diyor

Teknik analiz literatürünün doji hakkındaki standart öğretisi şudur:

Bu üç cümle hemen her kaynakta aynı biçimde geçer. Peki doğru mu? Elimizde bunu sınayacak veri var — sınadık.

7.4Ölçüm

Yöntem şu: bir mumu doji sayıyoruz (gövde ≤ menzilin %%5'i), öncesindeki beş güne bakıp bağlamı belirliyoruz (%%5'ten fazla yükseliş = zirve bağlamı, %%5'ten fazla düşüş = dip bağlamı), sonra izleyen beş günün getirisini ölçüyoruz. Kritik nokta şu: aynı bağlamdaki doji olmayan günleri de ayrıca ölçüp kontrol grubu olarak kullanıyoruz. Yoksa yanılırız — bu dönemde hisseler zaten ortalamada yükseldiği için her grup artı getirir.

Yükseliş sonrası doji gören 7.815 günün ardından gelen beş gün ortalama %1,58 getirdi; aynı yükselişi yaşayıp doji görmeyen 129.589 günde ise %1,45. Yani doji, düşüş habercisi olmak bir yana, hafifçe daha iyi bir getiriyle devam etti. Düşüş sonrasında ise tablo tersine döndü: dojili 5.765 günde %0,58, dojisiz 101.529 günde %0,75.

7.5Peki onay mumu?

Kaynakların savunması hazır: "doji tek başına sinyal değil zaten, onay mumunu bekleyin" derler. Bu itiraz haklıdır ve test edilebilir. Aynı ölçümü, ertesi günün mumu beklendiği yönde geldiğinde tekrarladık.

Zirvede doji ve ertesi gün düşüş geldiğinde, izleyen beş gün %0,91 (n=3.855); aynı durumda dojisiz olanlarda %0,82 (n=62.813). Dipte doji ve ertesi gün yükseliş geldiğinde %1,23 (n=2.685), dojisizlerde %1,05 (n=48.614).

Onay mumuyla birlikte iddia doğru yöne döndü — her iki senaryoda da dojili grup dojisizden bir miktar iyi çıktı. Ama farkın büyüklüğüne bakın: yüzde birin onda ikisi mertebesinde. Bu, alım-satım masrafının altında kalan bir farktır. Yani "istatistiksel olarak var" ile "para kazandırır" arasındaki uçurumun tam ortasındayız.

7.6Bu ölçüm neyi söylemez

Bulgumuzun sınırlarını açıkça yazalım, çünkü sınırını yazmayan ölçüm kanıt değil reklamdır:

Yani söylediğimiz şey "doji işe yaramaz" değildir. Söylediğimiz şudur: doji, tek başına ve bu kaba biçimiyle, size yön söylemiyor. Bunu kanıtlanmış bir sinyal gibi anlatmak dürüst olmaz.

7.7O zaman doji ne işe yarar

Doji bir tahmin aracı değil, bir durum bildirimidir. Size "yön değişecek" demez; "şu anda yön yok" der. Bu bilgi işe yarar:

7.8Zaman dilimi ve hacim

Kaynakların iki iddiası daha var ve ikisi de mantıklı görünüyor: uzun zaman dilimindeki doji kısa dilimdekinden değerlidir, ve yüksek hacimli doji düşük hacimliden anlamlıdır. Bu ikisini ölçmedik — dakikalık veri elimizde yok, hacim testi de ayrı bir çalışma gerektiriyor. O yüzden kanıt olarak değil, mantığıyla birlikte aktarıyoruz.

Zaman dilimi iddiasının mantığı Bölüm 03'ten tanıdık: beş dakikalık bir mumda açılışla kapanışın çakışması sıradan bir olaydır, birkaç işlem bunu üretir. Haftalık bir mumda ise aynı şey, beş günlük bütün alım-satımın sonunda fiyatın başladığı yere dönmesi demektir. Aynı biçim, çok farklı bir olayı anlatır.

Hacim iddiasının mantığı da Bölüm 02'den: kararsızlık ne kadar çok katılımcıyla oluşmuşsa o kadar temsil edicidir. Kimsenin işlem yapmadığı bir günde açılışla kapanışın çakışması, piyasanın kararsız olduğunu değil, o gün kimsenin ilgi duymadığını gösterir.

7.9Özet

Bölüm 07'de doji ailesini tanıdık ve tek başına yön bildirmediğini ölçtük. Şimdi ailenin iki uç üyesine bakıyoruz — kaynakların en güçlü sinyaller arasında saydığı iki biçim. Ama bu bölümde asıl öğreneceğiniz şey bu iki mum değil: bir sayının ne zaman bulgu, ne zaman gürültü olduğunu ayırt etmek.

8.1İki uç biçim

Bölüm 03'te bir mumun gövde ve iki fitilden oluştuğunu, Bölüm 07'de dojinin gövdesiz mum olduğunu gördük. Bu iki biçim, dojinin fitillerinden birinin de yok olduğu hâlidir:

Adları anlattıkları şeyden gelir. Mezar taşı, yükselişin sonunu simgeleyen bir imgedir: fiyat yukarı uzanmış ama tutunamamış, geriye dikilmiş bir taş kalmıştır. Yusufçuk ise suya değip yükselen böceği anlatır — fiyat dibe dokunmuş ve yukarı çekilmiştir.

8.2Ne kadar sık görülür

Yine saydık. BIST'in 2022'den bugüne 569.189 günlük mumunda 2.756 mezar taşı ve 1.876 yusufçuk var. Yani mezar taşı her 207 günde bir, yusufçuk her 303 günde bir görülüyor — Bölüm 07'deki dojinin on altı günde bir çıktığını hatırlayın.

Bu, Bölüm 07'deki dojinin tam tersi bir durum. Doji sık görülüyordu ve bu onu zayıflatıyordu; bu iki biçim ise gerçekten nadir. Nadirlik iyi haber gibi görünür — ama beraberinde bir sorun getirir, birazdan göreceğiz.

8.3Kaynaklar ne diyor

8.4Ölçüm

Bölüm 07'deki yöntemin aynısını uyguladık: biçimi tanımla, bağlamı belirle, izleyen beş günün getirisini ölç, ve aynı bağlamdaki bu biçimde olmayan günleri kontrol grubu yap.

Yükseliş sonrası mezar taşı görülen 435 günün ardından gelen beş gün ortalama %1,03 getirdi; aynı yükselişi yaşayıp mezar taşı görmeyen 137.008 günde ise %1,46. Fark -0,43 puan ve kaynağın dediği yönde — mezar taşı görenler daha kötü. Yusufçukta ise düşüş sonrası 161 günde %0,69'e karşılık 107.373 günde %0,74; fark yalnız -0,05 puan.

8.5"Fark var" ile "fark anlamlı" arasındaki uçurum

Yukarıdaki tabloya bakıp "mezar taşı gerçekten düşüş getiriyor" demek çok cazip. Fark doğru yönde ve küçük de değil. Ama bir soru daha sormamız gerek: bu fark, tesadüfen de çıkabilir miydi?

Cevabı hesaplanabilir. Bir ortalamanın ne kadar güvenilir olduğu iki şeye bağlıdır: kaç gözlemden hesaplandığı ve gözlemlerin ne kadar dağınık olduğu. Hisse getirileri çok dağınıktır — beş günde yüzde on kazanan da vardır, yüzde on kaybeden de. Az sayıda böyle dağınık gözlemin ortalaması, hiçbir gerçek etki olmasa bile bir yandan diğerine kolayca sapar.

Hesabı yaptık. Mezar taşı için t = -0,89, yusufçuk için t = -0,06. İkisi de 2'nin epeyce altında. Yani mezar taşındaki o güzel görünen -0,43 puanlık fark, tesadüfle açıklanabilir. Dört yüz küsur gözlemden ve bu kadar dağınık bir getiri dağılımından, hiçbir gerçek etki olmasa bile bu büyüklükte bir fark rahatlıkla çıkar.

8.6Nadirliğin bedeli

Az önce "nadirlik bir sorun getirir" demiştik. Sorun şu: bir biçim ne kadar nadirse, onun hakkında bir şey kanıtlamak o kadar zorlaşır. Doji için 7.800 gözlemimiz vardı; mezar taşı için yalnız 435. Aynı büyüklükteki bir etkiyi görebilmek için, örneklem küçüldükçe etkinin daha büyük olması gerekir.

Bunun sinsi bir sonucu var. Nadir formasyonlar hakkındaki iddialar, yanlış oldukları için değil, test edilemedikleri için ayakta kalır. Kimse çürütemez, çünkü çürütecek kadar veri yoktur; kimse doğrulayamaz, aynı sebeple. Böylece iddia kuşaktan kuşağa "herkesin bildiği bir gerçek" olarak aktarılır.

8.7Gölge uzunluğu iddiası

Kaynakların ikinci iddiası, gölge uzadıkça reddedişin güçlendiğiydi. Bunu da ölçtük: mezar taşlarını üst fitilin mumun ne kadarını kapladığına göre dilimledik.

Rakamlar iddiayı destekler görünüyor: gölge uzadıkça getiri düşüyor. Ama gözlem sayılarına bakın — 94 ve 341. Bu büyüklükteki gruplardan çıkan farklar, az önce öğrendiğimiz testi geçemez. Sayıları buraya sonuç olarak değil, kayıt olarak koyuyoruz: elimizdeki veri bu iddiayı ne doğruluyor ne de çürütüyor, yalnız yetmiyor.

8.8Ölçemediklerimiz

Kaynakların kalan iki iddiasını — seviyeyle birleşince güçlenme ve onay mumu — bu bölümde ölçmedik. Seviye testi, Bölüm 04'teki bant hesabının her hisse için tarihsel olarak yeniden kurulmasını gerektiriyor; onay testi ise zaten iyice küçülmüş örneklemi ikiye bölerdi. İkisi de yapılabilir işler, ama bu kitabın kapsamı dışında.

Yine de mantıkları makuldür ve Bölüm 04 ile tutarlıdır: bir direncin tam üzerinde oluşan mezar taşı, boşlukta oluşandan farklı bir şey anlatır — çünkü orada zaten bir satıcı grubunun beklediğini biliyoruz. Ama bunu size ölçülmüş bir sonuç olarak değil, makul bir gerekçe olarak aktarıyoruz.

8.9Peki pratikte ne yapmalı

Ölçüm kanıt vermedi diye bu iki biçimi silip atmıyoruz. Verdiğimiz mesaj şu: onları sinyal değil gözlem olarak kullanın. Aradaki fark pratikte şudur:

Bu tutum, kalan altmış yedi bölüm boyunca öğreneceğiniz her formasyon için geçerli. Bir biçim tanımayı öğrenmek kolaydır; onu ne kadar ciddiye alacağınıza karar vermek zordur. Elinizdeki tek dürüst ölçü, o biçim hakkında elinizde kaç gözlem olduğudur.

8.10Özet

Doji, gövdesi olmayan mumdu. Marubozu tam karşıtıdır: fitili olmayan mum. Gün açıldığı yerde başlar, hiç geri adım atmadan tek yönde ilerler ve uçta kapanır. Ve bu bölümde, Bölüm 08'de kurduğumuz testten geçen ilk sonuca ulaşacağız.

9.1Marubozu nedir

Japonca'da tıraşlı ya da kırpılmış demek — mumun uçlarının kesilmiş görünmesinden. Gövde menzilin neredeyse tamamını kaplar; fitil ya yoktur ya da ihmal edilebilir düzeydedir.

Bölüm 03'ün diliyle söylersek marubozu, gövde/menzil oranının uç noktasıdır. Orada "fitil, fiyatın ulaşıp da tutamadığı seviyeleri gösterir" demiştik. Marubozuda fitil yoktur — yani o gün karşı taraf hiçbir seviyeyi geri alamamıştır. Anlattığı şey budur.

9.2Ne kadar sık görülür

BIST'in 2022'den bugüne 569.189 günlük mumunda 17.457 boğa marubozu ve 22.046 ayı marubozu var; toplamda her 14 günden birinde bir marubozu oluşuyor. Bu, Bölüm 08'deki mezar taşından çok daha sık — ve az sonra göreceğimiz gibi, bu bolluk ölçümü mümkün kılan şeyin ta kendisi.

9.3Kaynaklar ne diyor

İlk iki iddiayı ölçtük. Diğer üçü bu kitabın kapsamı dışında kaldı; sebeplerini bölüm sonunda yazıyoruz.

9.4Ölçüm

Yöntem Bölüm 07 ve 08'dekiyle aynı, tek farkla: kontrol grubunu bu kez aynı yönde kapanan ama marubozu olmayan günlerden kurduk. Yoksa boğa marubozunu düşen günlerle kıyaslamış olurduk ki bu, formasyonu değil yalnızca "o gün yükseldi mi" sorusunu ölçerdi.

Boğa marubozu görülen 17.457 günün ardından gelen beş gün ortalama %2,23 getirdi; aynı gün yükselişle kapanan ama marubozu olmayan 234.999 günde ise %1,23. Fark 1,00 puan. Ayı marubozunda ise 22.046 günde %0,68'e karşılık 280.048 günde %0,79 — fark yalnız -0,11 puan ve ters yönde.

9.5Ama önce bir itiraz

Bu sonuca sevinip geçmeden önce ciddi bir itirazı karşılamamız gerekiyor. Boğa marubozu olan günler, tanımı gereği güçlü yükselen günlerdir. Belki ölçtüğümüz şey marubozu değil, sadece büyük bir günlük yükselişin ardından gelen momentumdur. Öyleyse formasyonun kendi katkısı yok demektir.

Bu itiraz test edilebilir: aynı büyüklükte yükselen günleri kendi aralarında karşılaştırmak yeter. Günlük getiriyi dilimledik ve her dilimin içinde marubozu olanla olmayanı ayrı ayrı ölçtük.

İtiraz karşılandı. Dört dilimin dördünde de marubozu olanlar önde, ve en zayıf dilimde bile t = 2,29 — hepsi eşiğin üstünde. Yani ölçtüğümüz şey yalnız "o gün çok yükseldi" değil. Aynı kadar yükselmiş iki gün arasında bile, fitilsiz olanı sonrasında daha iyi gidiyor. Formasyonun kendi katkısı var.

9.6Asimetri

Şimdi bulgunun rahatsız edici yarısına gelelim. Boğa marubozunda t = 9,26 iken ayı marubozunda t = -1,48. Aynı mantık, aynı tanım, aynı dönem, hatta ayı tarafında daha fazla gözlem var (22.046'e karşı 17.457). Buna rağmen bir tarafta net bir etki, diğer tarafta hiçbir şey.

Bu asimetriyi olduğu gibi bırakıyoruz çünkü açıklamasını ölçmedik. Akla gelen ihtimaller var — ölçüm dönemimizde BIST genel olarak yükseldi, ve düşen piyasalarda panik satışı yükselişteki alım iştahından farklı davranır — ama bunlar tahmin. Elimizdeki tek sağlam cümle şu: boğa tarafında etki var, ayı tarafında yok.

9.7Neden çalışıyor olabilir

Bir bulgunun neden ortaya çıktığını bilmek, ona ne kadar güveneceğinizi belirler. Açıklaması olmayan bir istatistik, veriye tesadüfen sinmiş bir desen de olabilir; makul bir mekanizması olan istatistik daha sağlam durur. Marubozu için akla yatkın bir mekanizma var.

Fitilsizlik, gün boyunca karşı tarafın hiçbir noktada karşılık veremediği anlamına gelir. Sıradan bir yükselen günde bile birileri satar, fiyat bir miktar geri çekilir ve fitil oluşur. Marubozuda bu hiç olmaz — yani alıcı talebi, o gün ortaya çıkan bütün satış arzını fiyat kırdırmadan yutmuştur. Bu, bir arz-talep dengesizliğinin ölçülebilir izidir; ve dengesizlikler bir günde bitmez.

İkinci bir mekanizma daha var: marubozu uçta kapanır. Gün sonunda elinde satılmamış talep kalan alıcılar, ertesi gün almaya devam eder. Bölüm 03'te kapanışın neden özel olduğunu anlatmıştık — kapanışın günün en yükseği olması, o özelliğin en uç hâlidir.

9.8Gövde uzunluğu iddiası

Kaynakların ikinci iddiası, gövde uzadıkça sinyalin güçlendiğiydi. Boğa marubozularını günlük getirilerine göre dilimlediğimizde ortaya çıkan tablo bunu desteklemiyor: getiri dilimden dilime tek yönlü ilerlemiyor, iniyor ve çıkıyor. Yani daha büyük marubozu daha iyi sonuç vermiyor.

Bunun pratik karşılığı önemli: yüzde on yükselmiş devasa bir marubozu görünce duyulan heyecanın veride bir karşılığı yok. Marubozunun taşıdığı bilgi büyüklüğünde değil, biçiminde — yani karşı tarafın gün boyu hiçbir seviyeyi geri alamamış olmasında.

9.9Bu bulgunun sınırları

Bu kitap size hiçbir yerde "şunu al" demiyor ve burada da demiyor. Söylediği şey şu: elimizdeki veride bu biçim, benzerlerinden ayrışıyor — ve bunu doji ile mezar taşı için söyleyememiştik.

9.10Marubozunun bıraktığı iz

Kaynakların bir iddiası daha var ve Bölüm 04'le güzel bağlanıyor: marubozunun açılış fiyatı, ileride bir seviye olarak iş görebilir. Mantığı şu — boğa marubozunun açılışı, o gün hiç kimsenin altına inmediği fiyattır. Fiyat oraya geri döndüğünde, o günü kaçırmış alıcılar için tanıdık bir seviyedir.

Bunu ölçmedik; ölçmek için Bölüm 04'teki bant hesabının her marubozu için sonrasına doğru yeniden kurulması gerekirdi. Ama mantığı, kitabın kendi seviye tanımıyla tutarlı: bir fiyatın seviye olması, orada birikmiş insan kararlarına bağlıydı — ve marubozunun açılışı, tam da böyle bir birikimin olduğu yerdir.

9.11Pratikte nasıl kullanılır

Bölüm 08'de doji için "sinyal değil gözlem" demiştik. Marubozu için biraz daha ileri gidebiliriz — ama yalnız biraz:

Ve her zamanki uyarı: bu ölçüm tek bir pazarın tek bir döneminde yapıldı. Bulgu gerçek, ama bir bulgunun gerçek olması onun her yerde ve her zaman geçerli olduğu anlamına gelmez. Kendi verinizle tekrar edebilmeniz için tanımı ve eşikleri bu bölümde açıkça yazdık.

9.12Özet

Doji gövdesizdi, marubozu fitilsiz. Aradaki bütün biçimler bu bölümün konusu: gövdesi küçük ama var olan, fitilleri uzun mumlar. Kaynaklar bu aileye dönüş formasyonlarının en tanınmışlarını yerleştirir. Ölçtük — ve sonuç, şimdiye kadarki en şaşırtıcı tabloyu verdi.

10.1Dört biçim

Hepsinin ortak özelliği gövdenin küçük olmasıdır: açılış ile kapanış birbirine yakın, ama Bölüm 07'deki doji kadar değil. Ayıran şey fitillerin nerede olduğudur.

10.2Ne kadar sık görülür

BIST'in 2022'den bugüne 569.189 günlük mumunda 92.332 topaç, 11.032 çekiç ve 23.392 ters çekiç var. Topaç çok yaygın — her altı günden birinde bir tane. Çekiç ise seyrek: her 52 günde bir. Bu fark ölçümün gücünü de belirliyor.

10.3Kaynaklar ne diyor

Bu iddiaların hepsi bağlamlıdır — yani "nerede göründüğüne" bağlıdır. Bu bizim için iyi haber: bağlamlı iddia, bağlam ayrıştırılarak doğrudan test edilebilir demektir.

10.4Ölçüm

Beş test yaptık. Her biçimi, kaynağın işaret ettiği bağlamda ölçtük; ayrıca çekici ters bağlamda da ölçtük — yani kaynağın hiç söz etmediği yerde. Kontrol grubu her zaman aynı bağlamı yaşamış ama o biçimde olmayan günler.

10.5Birinci bulgu: çekiç, gösterilen yerde değil

Kaynağın söylediği yerden başlayalım: düşüş sonrası çekiç görülen 1.530 günde izleyen beş günün getirisi %0,55; aynı düşüşü yaşayıp çekiç görmeyen 106.004 günde ise %0,74. Fark -0,19 puan ve t = -0,93 — yani hiçbir şey. Şimdi aynı biçimi yükseliş bağlamında ölçelim: 3.049 günde %2,79'e karşılık 134.394 günde %1,42, fark 1,37 puan ve t = 5,53.

Bu mantıksız da değil. Yükselen bir seyirde oluşan çekiç şunu anlatır: fiyat gün içinde aşağı çekilmiş, ama alıcılar hemen devreye girip günü yukarıda kapatmıştır. Bölüm 09'daki marubozu mantığının kardeşi — talep, ortaya çıkan arzı yutmuştur. Fark şu ki bu kez arz gerçekten ortaya çıkmış ve yine de yetmemiştir.

10.6İkinci bulgu: ters çekiç, tam tersi

Düşüş sonrası ters çekiç görülen 4.670 günde izleyen beş gün %0,03; aynı düşüşü yaşayıp ters çekiç görmeyen 102.864 günde ise %0,77. Fark -0,74 puan, ve t = -5,00 — eşiğin iki buçuk katı, ama eksi yönde.

Bu, kitapta ilk kez bir kaynağın ters yönde yanlışlandığı yer. Doji ve mezar taşında "etki bulamadık" demiştik; burada etki var ama iddia edilenin tersine. Düşüş sonrası ters çekiç gören hisseler, aynı düşüşü yaşayıp ters çekiç görmeyenlerden belirgin biçimde kötü getiriyor.

10.7Üçüncü bulgu: topaç yön bildiriyor

Düşüş sonrası topaç: 14.640 günde %1,06, kontrol %0,69, fark 0,37 puan, t = 4,53. Yükseliş sonrası topaç: 21.896 günde %1,27, kontrol %1,49, fark -0,22 puan, t = -3,02. İki bağlamda da eşik aşılıyor ve işaretler birbirinin tersi.

Kaynaklar topacı "yön bildirmez" diye tanıtır. Verimizde iki bağlamda da anlamlı bir fark var ve ikisi zıt yönde: düşüşten sonra topaç görülen hisseler daha iyi, yükselişten sonra topaç görülenler daha kötü getiriyor. Yani topaç, bulunduğu trendin tersine işaret ediyor.

Bunun adı ortalamaya dönüştür ve aslında kaynağın kendi mantığıyla uyumludur: kararsızlık, süregelen hareketin duraklaması demektir. Kaynağın söylemediği şey, bu duraklamanın veride ölçülebilir bir iz bıraktığıdır.

10.8Ama beş test yaptık

Bölüm 08'de |t| ≥ 2 eşiğini öğrenmiştik. Şimdi o kuralın ince yerine geldik: o eşik tek bir test için geçerlidir. Yirmi ayrı test yaparsanız, hiçbir gerçek etki olmasa bile ortalama bir tanesinin eşiği geçmesini beklersiniz — çünkü eşik zaten "yirmide bir tesadüf" demektir.

Bizim durumumuzda beş test var. Beş test için eşiği kabaca iki buçuk-üç civarına çekmek gerekir. Bu ölçüye göre en sağlam iki bulgu çekiç · yükselişte (t = 5,53) ve ters çekiç · düşüşte (t = 5,00) — ikisi de rahatlıkla geçiyor. Topacın yükseliş bağlamındaki sonucu (t = 3,02) ise sınırda; onu kesin bir bulgu olarak değil, işaret olarak okuyun.

10.9Bu bölümden çıkan tutum

10.10Ölçemediklerimiz

10.11Özet

Buraya kadar mumları tek tek okuduk. Şimdi ilk kez iki mum birlikte bir anlam kuruyor. Yutan formasyon, ikinci mumun gövdesinin birincinin gövdesini tamamen içine almasıdır — ve teknik analizin en çok anlatılan dönüş kalıplarından biridir.

11.1Yutan nedir

Formasyon iki mumdan oluşur ve şartı basittir: ikinci mumun gövdesi, birincinin gövdesini tamamen kapsamalıdır. Fitillerin kapsanması gerekmez; önemli olan açılış ile kapanış arasıdır.

Anlattığı şey bir güç değişimidir. Dün bir taraf kazanmış, bugün karşı taraf o kazancın tamamını geri almış ve üstüne çıkmıştır. Bölüm 03'ün diliyle: dünün bütün uzlaşma aralığı bugün tersine çevrilmiştir.

11.2Ne kadar sık görülür

BIST'in 2022'den bugüne 568.625 günlük mumunda 21.078 boğa yutan ve 37.740 ayı yutan var — toplamda her 10 günden birinde bir yutan formasyonu. Yani bu, Bölüm 08'deki mezar taşı gibi nadir bir kalıp değil; ölçüm için bol örnek veriyor.

11.3Kaynaklar ne diyor

11.4Ölçüm

Dört bağlam ölçtük: her iki formasyonu hem kaynağın işaret ettiği yerde, hem de tersinde. Bir ayrıntıya dikkat ettik — bağlamı formasyondan önceki beş günden hesapladık. Yutan mumun kendisi bağlama dahil olsaydı, büyük bir yükselen mum kendi başına "yükseliş bağlamı" şartını sağlar ve ölçüm kendi kuyruğunu ısırırdı.

11.5Bulgu: bir taraf çalışıyor

Kaynağın iddiasının doğru çıktığı yerden başlayalım. Yükseliş sonrası ayı yutan görülen 10.638 günde izleyen beş günün getirisi %0,58; aynı yükselişi yaşayıp düşüşle kapanan ama ayı yutan olmayan 61.893 günde ise %0,95. Fark -0,37 puan ve t = -3,67.

Şimdi diğer yarıya bakalım. Düşüş sonrası boğa yutan görülen 4.797 günde izleyen beş gün %0,83; kontrol grubunda %1,07. Fark -0,24 puan ve t = -1,67 — eşiğin altında, üstelik iddia edilenin ters yönünde. Bölüm 10'daki çekiç gibi burada da biçim, yükseliş bağlamında daha iyi davranıyor (t = 2,39), ama o sonuç da yedi test içinde sınırda kalıyor.

11.6Bölüm 09'la yan yana koyunca

Burada durup iki bölümü karşılaştırmakta fayda var, çünkü ortaya kitabın en öğretici karşılaştırması çıkıyor:

Bölüm 09'da boğa tarafı çalışıyor, ayı tarafı çalışmıyordu. Burada tam tersi. Eğer sebep piyasanın genel yükselişi olsaydı — yani "BIST yükseldiği için hep boğa tarafı çıkar" deseydik — bu tablo mümkün olmazdı. Asimetri formasyona özgüdür, piyasaya değil.

11.7Ne kadar yutmalı?

Kaynaklar "tamamen kaplamalı" diyor ama fazlasının bir anlamı olup olmadığını söylemiyor. Bunu da ölçtük: ikinci mumun gövdesini birincininkine oranlayıp dilimledik.

Burada tek yönlü bir eğilim var: yutma oranı büyüdükçe izleyen getiri de artıyor (%0,65 → %0,78 → %0,96). Ama dikkat — bu, boğa yutanın genel olarak işe yaramadığı grubun içindeki bir eğilim, ve dilimlerin her biri için ayrıca anlamlılık hesaplamadık. Eğilimi kayıt olarak bırakıyoruz: yönü doğru, ama tek başına karar dayanağı değil.

11.8Ayı yutan neden çalışıyor olabilir

Bölüm 09'da öğrendiğimiz kuralı hatırlayalım: açıklamanız bulgunuzdan güçlü görünüyorsa açıklamada sorun vardır. Yine de bir mekanizma denemesi, bulguya ne kadar güveneceğimizi belirlemeye yarar.

Ayı yutanın anlattığı şey şudur: dün alıcılar kazanmış, bugün fiyat dünkü kapanışın üstünde açılmış — yani sabah iyimserlik sürüyormuş — ve gün sonunda dünkü açılışın da altına inilmiş. Yükselişe inanarak sabah alan herkes gün sonunda zararda kalmıştır. Bölüm 04'te seviyelerin arkasındaki mekanizmayı anlatırken "başa baş gelince çıkmak isteyenler" demiştik; ayı yutan, tam bir günde böyle bir grup yaratır.

Boğa yutanda simetrik bir hikâye kurulabilir ama veri desteklemiyor. Aradaki farkın bir sebebi şu olabilir: düşüşte satan kişi pozisyonundan çıkmıştır ve geri dönmek zorunda değildir; yükselişte alan kişi ise elinde zararlı bir pozisyonla kalır ve satmak zorundadır. Bu asimetri piyasada gerçektir — ama bunu ölçmedik, sadece anlatıyoruz.

11.9Pratikte

11.10Ölçemediklerimiz

11.11Özet

Bölüm 11'de yutan formasyonu gördük: ikinci mum birincinin gövdesini içine alıyordu. Harami tam tersidir — bu kez ikinci mum, birincinin gövdesinin içine sığar. Japonca'da adı "hamile" demek; büyük mum küçüğü taşıyor gibi görünmesinden.

12.1Harami nedir

Formasyonun şartı iki maddedir: birinci mum trendin yönünde geniş gövdeli olmalı, ikinci mumun gövdesi ise birincinin gövdesinin tamamen içinde kalmalıdır. Fitiller taşabilir; bakılan şey yine gövdedir.

Anlattığı şey yutanın anlattığından farklıdır. Yutanda karşı taraf saldırıya geçer ve önceki günün tamamını geri alır. Haramide öyle bir saldırı yoktur; yalnızca hareket durur. Dünkü büyük mumun enerjisi bugün yerini dar bir aralığa bırakmıştır — bir dönüş değil, bir duraklama resmidir.

12.2Ne kadar sık görülür

BIST'in 2022'den bugüne 568.625 günlük mumunda 30.075 boğa harami ve 14.350 ayı harami var. Bunların 6.491'i boğa, 2.201'i ayı tarafında harami cross — yani ikinci mumun doji olduğu hâl. Cross, adı üstünde daha seyrek: bütün haramilerin yaklaşık beşte biri.

Bu sayı, formasyonun ne kadar gevşek tanımlı olduğunu da gösteriyor. Yutan formasyonu için ikinci mumun birincinin gövdesini aşması gerekiyordu — zor bir şart. Haramide ise ikinci mumun yalnızca içeride kalması yetiyor, ve dar aralıklı bir gün bunu kendiliğinden sağlıyor. Kolay sağlanan bir şart, doğal olarak daha çok örnek üretir; bu, formasyonun gücünü değil seyrekliğini belirler.

12.3Ölçüm ve birinci bulgu

Yöntem Bölüm 11'dekiyle aynı: bağlam formasyondan önceki beş günden, kontrol grubu aynı bağlamda aynı yönde kapanmış ama harami olmayan günlerden.

Düşüş sonrası boğa harami görülen 10.465 günde izleyen beş günün getirisi %0,86; aynı düşüşü yaşayıp yükselişle kapanan ama harami olmayan 37.057 günde ise %1,10. Fark -0,23 puan ve t = -2,51 — yani kaynağın söylediği yönün tersinde.

Ayı tarafında ise fark kaynağın dediği yönde ama küçük: 6.173 günde %0,74'e karşılık 66.358 günde %0,91, t = -1,33. Eşiğin altında. Bölüm 11'deki ayı yutanın t = −3,67 ile net biçimde ayrıştığını hatırlayın — harami orada durduğu yerde duramıyor.

12.4İkinci bulgu: harami cross daha güçlü değil

Kaynakların en kesin konuştuğu yer burası: "ikinci mum doji ise formasyon daha kuvvetlidir." Bu iddiayı sınamanın tek doğru yolu, harami cross'u standart harami ile karşılaştırmaktır. Kontrol grubu "harami olmayan günler" olsaydı, sorulan soru cevapsız kalırdı.

Sonuç açık. Dipte boğa harami cross görülen 2.004 günde izleyen beş gün %1,05; aynı bağlamdaki standart boğa haramide (10.465 gün) %0,86. Fark 0,19 puan, t = 1,02. Ayı tarafında 850 cross günü %0,87, 6.173 standart harami günü %0,74, t = 0,38. İkisi de eşiğin çok altında: harami cross ile standart harami arasında ölçülebilir bir fark bulamadık.

12.5İkinci mum ne kadar küçük olmalı?

Kaynakların üstü kapalı bir varsayımı daha var: ikinci mum ne kadar küçükse duraklama o kadar derin, dolayısıyla sinyal o kadar güçlü. Bunu da ölçtük — boğa haramileri, ikinci gövdenin birinciye oranına göre dilimledik.

Tablo tek yönlü ilerlemiyor: en iyi getiri ne en küçük ne de en büyük dilimde, ortada (%1,06). En zayıf sonuç ise ikinci mumun birincinin yarısından büyük olduğu dilimde — yani "zar zor harami" sayılan hâlde. Buradan çıkan tek dürüst cümle şu: küçüldükçe güçlenir diye bir eğilim yok. Formasyonun sınırında duran örneklerin daha zayıf olması ise beklenen bir şey ve tanımın işe yaradığını gösteriyor.

12.6Yutan ile harami neden farklı davranıyor

İki bölümü yan yana koyalım. Yutanda ayı tarafı ölçülebilir bir katkı gösterdi; haramide ise elimizde yalnız sınırda bir işaret var, o da ters yönde. İki formasyon da "dönüş" diye anlatılır ama anlattıkları resim aynı değil.

Fark şurada: yutan bir eylemdir, harami bir eylemsizliktir. Ayı yutanda birileri dünkü bütün alımı geri satacak kadar güçlü davranmıştır — piyasada yeni bir şey olmuştur. Haramide ise kimse bir şey yapmamıştır; yalnızca dünkü hareket tekrarlanmamıştır. Bir şeyin olmaması, bir şeyin olmasından daha zayıf bir bilgidir.

12.7Pratikte

12.8Ölçemediklerimiz

Son bir not: bu bölümde kaynağı iki yerde yanlışladık ama bunu bir zafer olarak sunmuyoruz. Harami yüzyıllardır kullanılan gerçek bir gözlemdir ve anlattığı resim — büyük hareketin ardından gelen daralma — grafikte gerçekten vardır. Ölçtüğümüz şey o resmin varlığı değil, ardından ne olduğudur. İkisini ayırmak, bu kitabın baştan sona sürdürdüğü ayrım.

12.9Özet

Bölüm 11'de ikinci mum birincinin gövdesini tamamen yutuyordu. Bu bölümün formasyonları yarı yolda durur: ikinci mum dünkü gövdenin bir kısmını geri alır ama tamamını değil. Kaynaklar bunun için bir eşik koyar — yarısından fazlası. Bu bölümde o eşiği de sınayacağız.

13.1İki formasyon

Dikkat ederseniz bu, Bölüm 11'deki yutanın eksik hâlidir. İkinci mum dünkü gövdenin ne kadarını geri aldığına bakarsak, iki formasyon aynı cetvelin farklı noktalarında durur:

13.2İlk ölçüm — ve çarpıcı sonuç

Cetvelin tamamını dilimledik. Bağlam düşüş, kontrol grubu ise Bölüm 11'de yaptığımız gibi "aynı bağlamı yaşamış, bugün yükselişle kapanmış ama bu formasyonda olmayan günler."

Sonuç ilk bakışta çok güçlü. Düşüş sonrası delici çizgi görülen 5.760 günde izleyen beş günün getirisi %0,71; kontrol grubunda %1,19. Fark -0,48 puan ve t = -3,92 — Bölüm 08'deki eşiğin iki katı. Üstelik kaynağın söylediğinin tersi yönde: delici çizgi gören hisseler daha kötü getiriyor.

13.3Ama kontrol grubu doğru mu?

Bu sonucu kitaba yazmadan önce bir şey dikkatimizi çekti. Tabloya tekrar bakın: cetvelin bütün dilimleri kontrol grubundan kötü. Sadece delici çizgi değil — %0–25 geri alım yapan günler de, %25–50 de, yutan da. Hepsi eksi.

Bir formasyonun etkisi, cetvelin her yerinde aynı yönde ve benzer büyüklükte çıkıyorsa, o etki formasyondan gelmiyordur. Ortak olan başka bir şey vardır. Bizim durumumuzda ortak olan şey belli: bu günlerin hepsinde dün geniş gövdeli bir düşüş mumu var.

Kontrol grubumuzda ise böyle bir şart yok. Yani iki farklı popülasyonu kıyaslıyorduk: "dün sert düşmüş ve bugün toparlanan" hisselerle, "dün öyle bir düşüş yaşamamış" hisseleri. Aradaki farkı formasyona mal etmek hatalı.

13.4İkinci ölçüm: aynı aile içinde

Ölçümü yeniden kurduk. Bu kez kontrol grubu, aynı aileden seçildi: dün geniş gövdeli düşüş yaşamış ve bugün yükselişle kapanmış, ama dünkü gövdenin yalnız küçük bir kısmını (%0–25) geri almış günler. Böylece gruplar arasındaki tek fark, ikinci mumun ne kadar geri aldığı kalıyor.

Sonuç tersine döndü. Aynı aile içinde ölçüldüğünde hiçbir dilim eşiği geçmiyor: en güçlü fark %75–%100 diliminde ve t yalnızca -1,36. Delici çizginin kendi dilimi (%50–75) için t = -1,24; ilk ölçümdeki -3,92 nerede, bu nerede. Etki, kontrol grubu düzeltilince kayboldu.

13.5%50 eşiği bir sıçrama noktası mı?

Cetvele bakınca ikinci soruya da cevap veriyoruz. Kaynakların koyduğu %50 eşiğinde, aynı aile içinde ölçüldüğünde hiçbir sıçrama yok. Değerler yumuşak biçimde iniyor ve hiçbiri eşiği geçmiyor.

Bu, teknik analizde çok yaygın bir durumun örneği: bir eşik, ölçüldüğü için değil anlatması kolay olduğu için yerleşir. "Yarısından fazlası" akılda kalır, sınanabilir de görünür — ama arkasında bir ölçüm yoksa yalnızca yuvarlak bir sayıdır.

13.6Boşluklu açılış şartı

Kaynakların bir şartı daha var: ikinci mum, dünkü mumun düşüğünün altında — yani boşlukla — açılmalı. Bunu da ölçtük; aynı delme dilimindeki boşluklu ve boşluksuz örnekleri karşılaştırdık.

Boşlukla açılan delici çizgiler (665 örnek) izleyen beş günde %1,32 getirdi; boşluksuz açılanlar (5.095 örnek) %0,63. Fark 0,69 puan ve kaynağın dediği yönde — ama t = 1,69, yani eşiğin altında. Örneklem de küçük. Bunu bir bulgu olarak değil, sınanmayı hak eden bir iz olarak kaydediyoruz: boşluklu açılış, formasyonun kendisinden daha fazlasını anlatıyor olabilir.

13.7Kara bulut tarafı

Kara bulut örtüsünü de kaynağın tanımıyla ölçtük: yükseliş sonrası, dünkü gövdenin %50–100'ünü geri veren günler. 6.472 örnekte izleyen beş gün %0,74, kontrol grubunda %0,99; fark -0,25 puan, t = -1,97. Kaynağın dediği yönde ama eşiğin hemen altında — ve bu ölçümde kontrol grubu yine aile dışından. Delici çizgide öğrendiğimizden sonra bu sayıyı bulgu saymıyoruz; aynı aile içinde ölçülmediği sürece söylediği bir şey yok.

13.8Bu bölümden çıkan tutum

13.9Özet

Bölüm 04'te seviyelerin nasıl oluştuğunu anlatmıştık: fiyat bir yerde durup dönerse, orası hafızaya kazınır. Cımbız formasyonu bu fikrin en yoğunlaştırılmış hâlidir — iki ardışık gün aynı noktaya dokunur ve ikisi de geçemez. Kulağa çok mantıklı geliyor. Ölçelim.

14.1Cımbız nedir

Formasyon iki ardışık mumdan oluşur ve şartı tek maddedir: iki mumun aynı ucu neredeyse aynı fiyatta olmalıdır.

14.2"Aynı" ne demek?

Burada hemen bir sorun çıkıyor. İki mumun düşüğü kuruşu kuruşuna eşit olmak zorunda mı? Kaynak "aynı veya çok yakın" diyor ve sayı vermiyor. Bu, ölçmek isteyen için bir boşluk — ama aynı zamanda bir fırsat.

Çünkü eşiği biz koyacaksak, keyfî bir sayı seçmek yerine bütün ekseni ölçebiliriz. İki ucun birbirine yakınlığını dilimleyip her dilimi ayrı ayrı sınarsak, sadece "cımbız çalışıyor mu" sorusunu değil çok daha keskin bir soruyu cevaplarız.

14.3Ne kadar sık görülür

Yakınlık eşiğini %0,25 alırsak — yani iki uç arasındaki fark fiyatın binde iki buçuğundan azsa — BIST'in 2022'den bugüne 569.183 günlük mumunda düşüş sonrası 11.122 cımbız dip ve yükseliş sonrası 10.002 cımbız tepe buluyoruz. Eşiği değiştirdiğinizde bu sayılar da değişir; formasyonun "nadir" olup olmadığı bile seçtiğiniz eşiğe bağlı.

14.4Ölçüm

Kontrol grubunu Bölüm 13'te öğrendiğimiz gibi aynı aileden seçtik: aynı bağlamı yaşamış, ama iki mumun ucu birbirinden uzak (%1'den fazla) olan günler. Böylece gruplar arasındaki tek fark, iki ucun ne kadar yakın olduğu kalıyor.

Cımbız dipten başlayalım. En dar dilimde — iki dip birbirine binde birden yakın, yani gerçek anlamda "aynı" — 5.505 örnek var ve kontrol grubundan farkı -0,12 puan, t = -1,04. Hiçbir şey. Eksende sağa doğru gidip tanımı gevşettikçe ise fark büyüyor: %0,25–0,5 diliminde t = -3,36, %0,5–1 diliminde t = -3,06.

Cımbız tepede desen daha da dağınık. En dar dilim: t = -0,21. İkinci dilim: t = -2,61. Üçüncü: t = -0,85. Dördüncü: t = -0,00. Ne bir yön var ne bir sıra. On iki test yaptığımızı hatırlarsak (Bölüm 10), ikinci dilimdeki değeri bulgu saymak için hiçbir sebep yok — bu kadar testte bir tanesinin eşiği geçmesi beklenen bir şeydir.

14.5Renk şartı

Kaynağın ikinci iddiası renk üzerine: cımbız dipte ilk mumun düşen, ikincinin yükselen olması formasyonu güçlendirirmiş. Bunu da ölçtük — ve burada Bölüm 13'ün dersi devreye girdi.

Önce cımbız günlerinde ölçtük. Cımbız dipte renk şartını sağlayan 5.631 gün %1,05 getirdi, sağlamayan 5.491 gün %0,71 — fark 0,34 puan, t = 2,10. Cımbız tepede ise t = -1,70. İlk bakışta dip tarafında kaynağı destekleyen bir sonuç var gibi.

Aynı renk karşılaştırmasını, iki ucu birbirinden uzak olan günlerde tekrarladık. Tepe tarafında sonuç çarpıcı: renk şartını sağlayan 28.606 gün %0,71, sağlamayan 71.737 gün %1,48 — t = -10,47. Yani "dün yükselmiş, bugün düşmüş" olmak tek başına güçlü bir işaret, ve bunun cımbızla hiçbir ilgisi yok. Üstelik cımbız günlerinde aynı etki t = -1,70'e düşüyor: cımbız şartı sinyali güçlendirmiyor, zayıflatıyor. Dip tarafında ise uzak günlerde etki yok (t = -1,02), cımbızda hafif artı — iki taraf birbiriyle çelişiyor ve on iki test içinde ikisi de eşiği geçmiyor.

14.6Peki neden çalışmıyor

Bölüm 04'ün mantığı sağlamdı: fiyatın tekrar tekrar durduğu seviye gerçekten anlamlıdır. Cımbızın hatası mantığında değil, ölçeğinde. Bölüm 04'te bir bandın anlamlı sayılması için haftalarca, aylarca aralıklı birden çok dokunuş arıyorduk. Cımbız aynı şeyi iki ardışık günde istiyor.

Ardışık iki günün benzer bir dibe sahip olması, çoğu zaman bir seviye hikâyesi değil basit bir süreklilikdir: dün nerede işlem gördüyse bugün de oraya yakın işlem görür. Yani cımbız, çoğunlukla piyasanın hafızasını değil, fiyatın kendi süreksizliğinin azlığını ölçüyor.

14.7O zaman cımbızı hiç mi kullanmayalım

Ölçüm "cımbız tek başına bilgi taşımıyor" diyor; "cımbıza benzeyen bir şey gördüğünüzde gözünüzü kapatın" demiyor. Aradaki farkı Bölüm 08'de kurmuştuk: sinyal ile gözlem ayrımı. Cımbız bir gözlemdir ve şu soruyu sordurur: bu seviye daha önce de karşımıza çıktı mı?

Asıl iş o sorunun cevabındadır. İki günün dibi aynıysa ve o dip aynı zamanda Bölüm 04'te ölçtüğünüz bir destek bandının içine düşüyorsa, elinizde iki bağımsız gözlem var demektir — biri aylara yayılmış bir hafıza, diğeri bugünkü davranış. Cımbızın değeri kendinde değil, sizi o kontrole yönlendirmesindedir.

14.8Ölçemediklerimiz

14.9Bu bölümden çıkan tutum

14.10Özet

Şimdiye kadar mumları yan yana okuduk. Bu bölümde mumların arasına bakıyoruz. Bazen bir gün, bir önceki günün hiç dokunmadığı bir fiyattan açılır ve arada işlem görmemiş bir aralık kalır. Buna fiyat boşluğu — yaygın adıyla gap — denir.

15.1Boşluk (gap) nedir

Tanımı basittir: bugünkü mumun hiçbir noktası dünkü mumla kesişmiyorsa, aradaki fiyat aralığında hiç işlem olmamış demektir. Fiyat oradan geçmemiş, üzerinden atlamıştır.

Boşluk bir fiyat olayı değil, bir seans olayıdır. Piyasa kapalıyken haber akmaya devam eder ama fiyat oluşamaz; birikmiş bütün bilgi ertesi sabah tek bir açılış fiyatına sıkışır. Bu yüzden boşluğun büyüklüğü, gece ne kadar şey olduğunun kaba bir ölçüsüdür.

15.2Boşluk ne kadar süre kapalı kalındığına bağlı

Tanımda dikkat edilecek bir nokta var: boşluk iki seans arasında oluşur, ve iki seans arasındaki süre her zaman aynı değildir. Salı akşamı kapanan bir borsa Çarşamba sabahı açılır — arada bir gece vardır. Cuma akşamı kapanan borsa ise Pazartesi açılır; arada üç gece geçmiştir. Resmî tatiller bu süreyi daha da uzatır.

Boşluk gerçekten kapalı kalınan sürenin izi ise, bu süre uzadıkça boşluk hem daha sık hem daha büyük olmalıdır. Ölçtük.

Her hücrede iki sayı var: boşlukla açılan günlerin oranı ve ortalama boşluk büyüklüğü. BIST'te tablo çok net — bir gecelik aradan sonra günlerin %35,5'i boşlukla açılıyor ve ortalama boşluk %0,65; hafta sonundan sonra oran %44,4'e, tatil sonrası %49,1'a çıkıyor. Ortalama boşluk büyüklüğü ise %0,65'ten %2,07'a — üç katına.

Bu, biraz önce söylediğimiz cümlenin doğrudan kanıtı: boşluk bir fiyat olayı değil, piyasanın kapalı kaldığı sürenin izidir. Kriptoda hiç kapanmadığı için boşluk yok; BIST'te üç gece kapalı kalındığında boşluk bir gecelik aradan belirgin biçimde daha sık ve daha büyük. Ve ABD'de bu fark kayboluyor, çünkü orada piyasa aslında o kadar uzun süre kapalı değil.

15.3Boşluklar kapanır mı?

Teknik analizin en çok tekrarlanan cümlelerinden biri şudur: "her boşluk er ya da geç kapanır." Kapanmak, fiyatın geri gelip o işlemsiz aralığı doldurması demek. Bu, doğrudan ölçülebilir bir iddia — ve şaşırtıcı biçimde nadiren ölçülür.

BIST'te ölçtük. Yukarı boşlukla açılan günlerde fiyat, izleyen yirmi iş günü içinde dünkü kapanışa geri dönüyor mu? Küçük boşluklarda (%0,5–1,5) oran %88,0, orta boyda (%1,5–3) %85,6, büyük boşluklarda (%3 üstü) %78,6. Aşağı boşluklarda tablo benzer: %91,7, %87,7 ve %76,5. İlk bakışta iddia kesin biçimde doğrulanmış görünüyor.

Ölçtük. BIST'te boşluksuz açılan günlerde fiyatın yirmi gün içinde aynı mesafe kadar geri gitme oranı: %1 mesafe için %86,9, %2,2 için %80,0, %5 için %63,5. Karşılaştırın: küçük boşluklarda kapanma oranı %88,0, kontrol %86,9 — arada yalnız 1,1 puan var. Yani küçük boşluklarda "kapanma" dediğimiz şeyin neredeyse tamamı sıradan dalgalanma. Büyük boşluklarda ise fark açılıyor: %78,6'e karşılık %63,5, 15,0 puan.

15.4Ve şimdi asıl soru: hangi pazarda?

Buraya kadar her ölçümümüz BIST üzerindeydi. Bu konuda ise pazarı değiştirmek şart, çünkü boşluğun oluşma mekanizması pazardan pazara değişiyor:

Dört pazarı aynı yöntemle, aynı dönemde, aynı kontrol grubuyla ölçtük. Bildiğimiz kadarıyla bu karşılaştırma literatürde yapılmıyor — iddia hep tek bir pazarda sınanıp genel bir kural gibi aktarılıyor.

Önce ham sayılara bakalım — çoğu kaynağın verdiği sayı bu. En büyük boşluk diliminde (%3 ve üstü) kapanma oranı: BIST %78,5, DAX %69,3, ABD %68,6, ETF %61,4. Bu tabloya bakan "BIST'te boşluklar daha çok kapanıyor, ABD'de daha az" der. Ve yanılır.

Sebep basit ve öğretici: BIST daha oynak. Aynı mesafeyi boşluksuz günlerde de %63,3 oranında kat ediyor (ETF'te bu oran yalnız %22,0). Oynak bir pazarda "fiyat geri geldi" demek kolaydır; bunun boşlukla ilgisi olması gerekmez. ETF'lerde ise fiyat normalde o mesafeyi zor kat ediyor, ama boşluk açıldığında geri dönüyor — işte gerçek bir kapanma eğilimi budur.

15.5Kicker formasyonu

Boşluğu anladıktan sonra kicker'a geçebiliriz. Kaynakların en güçlü saydığı iki mumluk kalıp budur ve şartı şöyledir: ikinci mum, birinci mumun açılışından boşlukla ters yönde açılır ve o yönde kapanır.

Adı "tekme atan" demek. Anlattığı şey ani bir fikir değişikliğidir: dün bir yöne giden piyasa, bugün o günün başladığı noktanın bile ötesinden ters yöne açılmıştır. Arada hiç işlem yoktur — kimse yavaşça fikir değiştirmemiş, herkes birden taraf değiştirmiştir.

15.6Kicker ölçümü

Bölüm 14'ün aracını uyguluyoruz: boşluk büyüklüğünü dilimleyip her dilimi ayrı ölçüyoruz. Kontrol grubu aynı aileden — dün düşmüş, bugün yükselmiş, ama dünkü açılışın altında açılmış günler. Tek fark boşluğun varlığı.

Kontrol grubu 119.715 gün, ortalama %1,17. Boşluk dilimleri: %0–0,5 aralığında 8.176 örnek, t = 1,24; %0,5–1,5 aralığında t = 1,61; %1,5–3 aralığında 933 örnek ve t = 3,00; en büyük dilimde 406 örnek, t = 2,83. Sıra doğru yönde: boşluk büyüdükçe fark büyüyor.

15.7"Ters yön" şartı gerçekten gerekli mi

Kicker'ı sıradan bir yukarı boşluktan ayıran tek şey, dünkü mumun ters yönde olmasıdır. Bu şart bir katkı sağlıyor mu? Aynı büyüklükte boşlukla açılıp yükselen günleri, dünkü mumun yönüne göre ikiye ayırdık.

Küçük boşluklarda şartın hiçbir katkısı yok: dün düşmüş olan 3.469 günde %1,41, dün yükselmiş olan 28.346 günde %1,33 — t = 0,51. Büyük boşluklarda ise tablo değişiyor: 1.339 güne karşılık 69.802 günde, %2,46'e karşılık %1,50 ve t = 3,05. Kaynağın şartı doğru, ama koşullu doğru: yalnız boşluk belirgin olduğunda anlam kazanıyor. Küçük boşlukla oluşan bir "kicker", sıradan bir yukarı açılıştan farksız.

15.8Boşluk türleri

Literatür boşlukları, trendin neresinde oluştuklarına göre adlandırır. Bu ayrımı ölçmedik — ölçmek için boşluğun bulunduğu trendin evresini de belirlemek gerekir — ama adlarını bilmek işinize yarar, çünkü her yerde karşınıza çıkar:

Son ikisi arasındaki ayrımın ancak sonradan yapılabilmesine dikkat edin. Bir gösterge, gerçekleştikten sonra hangi tür olduğunu söylüyorsa, o gösterge karar anında size bir şey vermiyor demektir. Bölüm 05'te Dow teorisinin trend tanımı için de benzer bir şey söylemiştik.

15.9Pratikte

15.10Ölçemediklerimiz

15.11Özet

Buraya kadar bir ve iki mumluk biçimleri okuduk. Şimdi üçe çıkıyoruz. Yıldız formasyonları, teknik analizin en çok anlatılan dönüş kalıpları arasında ve hikâyeleri çok ikna edici: trend sürüyor, duraklıyor, tersine dönüyor. Üç mumda üç perde. Ölçünce bir sürpriz çıktı.

16.1Yıldız nedir

Formasyon üç mumdan oluşur ve her mumun ayrı bir rolü vardır:

Sabah yıldızı düşüşün dibinde görülür ve yükseliş habercisi sayılır; akşam yıldızı yükselişin tepesinde görülür ve düşüş habercisi. İsimler şiirsel: sabah yıldızı güneşten önce doğar, akşam yıldızı karanlıktan önce.

16.2Ne kadar sık görülür

Kaynağın tanımıyla — üçüncü mum birinci gövdenin en az yarısını geri alıyor — BIST'in 2022'den bugüne 568.619 günlük mumunda 4.169 sabah yıldızı ve 3.140 akşam yıldızı var. Üç şartın üst üste gelmesi gerektiği için iki mumluk formasyonlardan belirgin biçimde seyrek: yutan formasyonundan yaklaşık on kat az.

16.3Kaynaklar ne diyor

Beş şarttan üçü ölçülebilir: nüfuz eşiği, ortadaki mumun küçüklüğü ve boşluk. Üçünü de sınadık — ve üçü de beklenmedik sonuç verdi.

16.4Nüfuz ekseni

Kaynak net bir sayı veriyor: üçüncü mum, birinci mumun gövdesinin en az yarısını geri almalı. Bölüm 14'te öğrendiğimiz aracı burada doğrudan uygulayabiliriz — eşiği kabul etmek yerine ekseni ölçmek. Üçüncü mumun ne kadar nüfuz ettiğini dilimledik.

Kontrol grubunu yine aynı aileden seçtik (Bölüm 13): aynı üç mumluk iskeleti sağlayan, ama üçüncü mumu birinci mumun kapanışının bile ötesine geçemeyen üçlüler. Gruplar arasındaki tek fark nüfuz derinliği.

Akşam yıldızından başlayalım, çünkü desen orada. Nüfuz %0–25 arasındayken fark 0,11 puan (t = 0,34) — yok. %25–50: t = -0,07. %50–75: t = -1,13, yön doğru ama eşiğin altında. Ve %75'in üstünde: -1,18 puan, t = -3,50. Eksen boyunca etki tek yönlü büyüyor.

Sabah yıldızında ise hiçbir şey yok. Dört dilimin t değerleri sırayla -0,42, 0,54, -0,35 ve -0,58 — ne bir yön ne bir sıra. Bölüm 11'de yutan formasyonunda gördüğümüz asimetrinin aynısı: ayı tarafı ölçülebilir, boğa tarafı değil. Üç bölümde üçüncü kez karşılaştığımız bu deseni artık bir rastlantı saymak zor.

16.5Ve şimdi asıl soru: yıldız gerekli mi?

Buraya kadar üçüncü mumun nüfuzunu ölçtük. Ama formasyonun adı yıldız ve o ad ortadaki küçük mumdan geliyor. Kaynaklar onu "formasyonun kalbi" diye anlatıyor. Öyleyse şunu sormalıyız: ortadaki mum küçük olmasaydı ne olurdu?

Bunu ölçmek kolay. Birinci ve üçüncü mum şartlarını aynen tutup ortadaki mumun küçük olma şartını kaldırdık — yani ortadaki mumu büyük gövdeli olan üçlüleri ayrı bir grup yaptık. İki grubu karşılaştırdık.

Sonuç şu. Sabah tarafında ortadaki mumu küçük olan 4.169 üçlü %0,98 getirdi; ortadaki mumu büyük olan 7.403 üçlü %0,93 — fark 0,05 puan, t = 0,29. Akşam tarafında 3.140 üçlü %0,20, karşısında 8.772 üçlü %0,27 — t = -0,31. İkisi de sıfırın dibinde.

16.6Boşluk şartı

Bazı kaynaklar daha katı davranıp ortadaki mumun boşlukla (gap) açılmasını ister — Bölüm 15'te boşluğun ne olduğunu ayrıntısıyla görmüştük. Bu şartı da aynı yöntemle sınadık: aynı formasyonun boşluklu ve boşluksuz hâlleri.

Bu şart da katkı getirmiyor — üstelik işaret ters yönde. Sabah yıldızında boşluklu 375 örnek %0,36 getirirken boşluksuz 3.794 örnek %1,05 getirdi (t = -1,29); akşam yıldızında boşluklu 839 örnek %-0,13, boşluksuz 2.301 örnek %0,32 (t = -1,09). İkisi de eşiğin altında, ama yön kaynağın beklediğinin tersi. Şartı sıkılaştırmak burada örneklem sayısını onda bire indiriyor ve karşılığında hiçbir şey vermiyor.

16.7Eşik nereden gelir

Bu bölüm bir soruyu daha gündeme getiriyor: kaynaktaki "%50" sayısı nereden geliyor? Ölçümümüz o eşikte bir sıçrama göstermiyor — akşam tarafında etki %50'de değil, %75'in üstünde ortaya çıkıyor.

Muhtemel cevap, sayının ölçülerek değil çizilerek bulunmuş olmasıdır. Gövdenin yarısı, bir grafiğe bakarken gözle kestirilebilen en kolay orandır. Kolay kestirilebilir olmak ile doğru eşik olmak ise aynı şey değil.

16.8Asimetri üçüncü kez

Sabah yıldızının çalışmayıp akşam yıldızının çalışması tek başına bir rastlantı sayılabilirdi. Ama bu kitapta aynı desenle üçüncü kez karşılaşıyoruz, ve üçünü yan yana koyduğumuzda ortaya bir düzen çıkıyor:

Marubozu'da boğa tarafı çalışıyordu, ayı tarafı değil. Yutan ve yıldızda tam tersi. Bakınca şu görünüyor: marubozu bir devam biçimi, diğer ikisi dönüş biçimi. Devam biçiminde yukarı yön, dönüş biçiminde aşağı yön ölçülebilir çıkıyor.

Bunun makul bir sebebi var — Bölüm 11'de anlatmıştık: yükselişte alan kişi zararda kalınca satmak zorundadır, düşüşte satan kişi ise geri dönmek zorunda değildir. Bu asimetri, aşağı yönlü dönüş sinyallerinin neden daha okunaklı olduğunu açıklayabilir. Ama bunu ölçmedik; üç bölümün sonuçlarını yan yana koyup bir desen gördüğümüzü söylüyoruz, o kadar.

16.9Şart sayısının bedeli

Bu bölüm, kitapta bir eşiği geçtiğimiz yer: ilk kez üç şartı aynı anda arıyoruz. Her eklenen şart formasyonu daha seçici yapar, ama aynı zamanda örneklemi küçültür. Bölüm 08'de nadirliğin bedelini konuşmuştuk; burada o bedeli sayıyla görüyoruz.

Rakamlar şöyle: iki mumluk yutan formasyonundan BIST'te on binlerce örnek vardı. Üç şartlı yıldızda sabah tarafı için 4.169, akşam tarafı için 3.140 örnekte kaldık. Boşluk şartını da eklediğimizde sabah tarafı 375 örneğe indi — bu sayıyla, Bölüm 08'de gördüğümüz gibi, ancak çok büyük bir etki fark edilebilir.

Bizim ölçümümüzde ortadaki mum şartını kaldırmak örneklemi neredeyse üç katına çıkardı ve hiçbir şey kaybettirmedi. Bu, formasyon tanımlarına eklenen her şartın ayrıca hesap vermesi gerektiğini gösteriyor.

16.10Ölçemediklerimiz

16.11Pratikte

16.12Özet

Bölüm 16'yı bir soruyla bitirmiştik: formasyona adını veren ortadaki mumun ölçülebilir bir katkısı yoktu. Kaynak şimdi o mumu daha da sıkılaştırıyor — doji olsun diyor — ve bunu daha güçlü bir formasyon olarak sunuyor. Bu, doğrudan sınanabilir bir iddia.

17.1Doji yıldızı nedir

Bölüm 16'daki yıldız formasyonunun aynısıdır, tek farkla: ortadaki mumun yalnız küçük olması yetmez, doji olması gerekir — yani açılışla kapanış neredeyse aynı, gövde yok denecek kadar ince (Bölüm 07).

Kaynağın gerekçesi mantıklı: küçük bir gövde kararsızlığı gösterir, gövdesiz bir mum ise tam kararsızlığı. Alıcı ve satıcı birbirini tam olarak dengelemiştir. Öyleyse dönüş sinyali de daha güçlü olmalıdır.

17.2Bu iddia nasıl sınanır

Doğru kontrol grubunu seçmek bu bölümde her zamankinden kritik. "Doji yıldızı çalışıyor mu?" sorusu ile "doji yıldızı standart yıldızdan daha mı iyi?" sorusu farklı sorulardır ve kaynağın iddiası ikincisidir.

Bu yüzden diğer iki şartı sabitledik: birinci mum uzun gövdeli, üçüncü mumun nüfuzu Bölüm 16'da bulduğumuz asıl eşiğin üstünde (%75). Sonra yalnız ortadaki mumun gövdesini değiştirip beş dilime ayırdık. Böylece gruplar arasındaki tek fark ortadaki mum oldu.

17.3Ölçüm

Şekildeki dört sütun akşam tarafından; sayılar izleyen beş günün ortalama getirisi. Beş dilimin t değerleri akşam tarafında -1,29, -1,78, 0,10, -0,27 ve tanım gereği sıfır; sabah tarafında -0,42, 1,03, 0,87, 0,96 ve sıfır. Hiçbiri eşiği geçmiyor — ve daha önemlisi, sıralı bir desen yok. Gövde küçüldükçe etki düzenli biçimde artmıyor.

17.4Doğrudan karşılaştırma

Ekseni bir yana bırakıp kaynağın sorusunu en yalın hâliyle soralım: doji yıldızı, Bölüm 16'nın standart yıldızından daha mı iyi getiriyor?

Sabah tarafında doji olan 531 üçlü %0,63 getirdi; ortadaki mumu standart küçük olan 2.506 üçlü %1,08 — fark -0,45 puan, t = -1,02. Akşam tarafında doji olan 349 üçlü %-0,61, standart küçük olan 1.658 üçlü %-0,13 — t = -0,86.

Cevap hayır. İki tarafta da doji alt kümesi, standart küçük gövdeli kümeden biraz daha kötü getirdi — ve iki fark da eşiğin çok altında. Yani "daha güçlü" iddiasını ne doğrulayabiliyoruz ne de tersini kanıtlayabiliyoruz; elimizdeki veri aradaki farkı göremiyor.

17.5İkinci kez aynı desen

Bu sonucu daha önce de görmüştük. Bölüm 12'de harami cross'u ele almış ve aynı soruyu sormuştuk: kaynaklar "cross standart haramiden güçlüdür" diyordu, ölçüm desteklemedi.

İki bağımsız formasyon ailesinde, iki ayrı bölümde, aynı desen: bir formasyonun daha katı ve daha nadir alt türü, daha güçlü değil. Bunu bir tesadüf saymak gitgide zorlaşıyor.

17.6Peki etkiyi ne taşıyor

Bu ölçüm, Bölüm 16'nın asıl bulgusunu bağımsız olarak teyit ediyor — ve bunu fark etmek için tabloya dikkatle bakmak gerekiyor.

Bu ölçümde nüfuz şartı baştan sona %75'te sabit tutuldu. Sonuç: ortadaki mum ne olursa olsun, akşam tarafındaki bütün gruplar sıfıra yakın getiri veriyor — doji %-0,61, büyük gövde %0,06. Bölüm 16'da ise nüfuzu eksi olan üçlüler %1,40 getiriyordu. Yani ortadaki mumu değiştirmek tabloyu kıpırdatmıyor, nüfuzu değiştirmek bir buçuk puan oynatıyor.

17.7Boşluk şartı

Kaynağın üçüncü şartı, dojinin komşularından boşlukla ayrılması. Bölüm 16'da bu şart katkı sağlamamıştı; doji alt kümesinde tekrar baktık. Sabah tarafında boşluklu 65 örnek %0,36, boşluksuz 466 örnek %0,67 (t = -0,27); akşam tarafında 141 örnek %-0,35 karşısında 208 örnek %-0,79 (t = 0,43). Örneklemler bu noktada iyice küçüldü — altmış beş gözlemden sonuç çıkarmak, Bölüm 08'de anlattığımız hatanın ta kendisi olurdu.

17.8Ne kadar sık görülür

Bu bölümdeki tanımla — uzun mum, doji, derin nüfuzlu üçüncü mum — BIST'in 2022'den bugüne 568.619 günlük mumunda 531 sabah doji yıldızı ve 349 akşam doji yıldızı var. Bölüm 16'daki standart yıldızla karşılaştırın: şartı sıkılaştırmak örnek sayısını yaklaşık sekizde bire indiriyor.

17.9Bu bölümün aracı: şart kaldırma testi

Bölüm 14'te tanımı sıkılaştırıp ne olduğuna bakmıştık. Bu bölümde ters yönden geldik: bir şartı kaldırıp sonucun değişip değişmediğine baktık. İkisi aynı madalyonun iki yüzü ve birlikte kullanıldıklarında bir formasyonun hangi parçasının bilgi taşıdığını ortaya çıkarıyorlar.